جۇمىس بولا تۇرا ۇسىنباعانى قالاي؟

قىزمەتىنەن زاڭسىز شەتتەتىلگەن جان وسى ساۋالعا جاۋاپ تاپپاي تابانىنان تاۋسىلىپ ءجۇر ايسين سايران زەينەتكە انە-مىنە شىعامىن دەپ جۇرگەندە جۇمىسسىزدار قاتارىنا قوسىلدى. № 17 جول ءبولى­مىنىڭ باستىعى ۆلاديمير چاستۋحين دارىگەرلىك ساراپتامالىق كوميسسيا­نىڭ /دسك/ 2007 جىلعى 23 تامىز­داعى شەشىمىن نەگىزگە الا وتىرىپ كەلەسى كۇنى-اق ونىمەن ەڭبەك شارتىن ءۇزدى. دسك-ءنىڭ ونى پويىزدار ءجۇر­مەي­تىن جەرلەرگە جۇمىسقا ورنالاس­تى­رۋ جونىندەگى مەديتسينالىق قورى­تىن­دىسى اياقاستى ەتىلدى. رەسەيدىڭ وڭتۇستىك ورال تەمىر جول باسقارم­ا­سى­نا قاراستى پەتروپاۆل بولىمشە­سىندە 14 جىل بويى قىستىڭ قاقاعان سۋىعىندا, جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا ءجۇرىپ جول جوندەگەن ەڭبەگى ۇمى­تىل­دى. بۇيرىقپەن تانى­سۋعا, ەڭبەك كى­تاپشاسىن الۋعا, كەتۋ قاعازىن تول­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋدىڭ ورنىنا, قۇتىلعانشا اسىقتى. باسشى­نىڭ شتاتتىق كەستەدە بوس ورىن جوق دەگەن سىلتاۋمەن زاڭ تالاپتارىن بۇر­ما­لاۋى­نا, ۇجىمدىق كەلىسىم-شارتتى اياقاستى ەتۋىنە نە تۇرتكى بولدى؟ قاق-سوقپەن شارۋاسى جوق قارا­پايىم ماماندىق يەسى جۇمىستان قىسقارىپ قالسا دا, تەمىر جول باس­شىلىعى اعاتتىعىن تۇزەتەر, ايىبىن تۇسىنەر دەگەن ءۇمىتىن كوپكە دەيىن ۇزبەي ءجۇردى. اركەز جۇمىس باسىنان تابى­لىپ, ءالىپتىڭ ارتىن كۇتتى. ءىستىڭ ساعىز­داي سوزىلىپ بارا جاتقانىن اڭعار­عان­نان كەيىن زاڭسىز بۇيرىقتىڭ كۇشىن جويۋ جانە جۇمىسقا قايتا ورنالاس­تىرۋ تالابىمەن سولتۇستىك قازاقستان كولىك پروكۋراتۋراسىنا شاعىمداندى. وكىنىشكە قاراي, زاڭدىلىقتى قاداعا­لايتىن مەكەمەنىڭ ادام تاعدىرى تاي­تالاسقا تۇسكەن سىن ساتتە تەگەۋرىندىلىك تانىتۋدىڭ ورنىنا جاۋىردى جابا توقي سالعانى قىنجىلتادى. پروكۋ­روردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى م.تانيەۆ مىرزا شاعىمنىڭ شەكەسىنە “ا. ورالبايعا! ك. سارتاەۆقا! تەكسەرۋ ءجۇر­گىزىڭدەر!” دەپ شيىرلاپ قول قويعاندا ء“بالى, ەكى قىزمەتكەردى قوسۋىنا قاراعاندا...”–دەپ ءىشى جىلىپ قالعان. سويتسە, ەرتە قۋانعان ەكەن. – ءىستىڭ اق-قاراسىن ايىرىپ بەرەدى دەگەن كولىك پروكۋراتۋراسىنان جاۋاپ كەشىگىپ كەلدى. ونىڭ ۇستىنە ا.چاكاروۆ دەگەن پروكۋروردىڭ جىبەرگەن حاتى شىندىقپەن ۇيلەسپەيدى. سوعان قارا­عاندا تەمىر جولداعىلاردىڭ شىعارىپ­سالما جاۋابىنا سۇيەنە سالعان سەكىلدى. وزدەرى تەكسەرسە, بۇرا تارتۋشى­لىق­تارعا كوزدەرىن جەتكىزەر ەدى, – دەيدى جاپا شەگۋشى نالىعان ۇنمەن. ول كولىك پروكۋراتۋراسىنان قايىر بولماعان سوڭ پەتروپاۆل قالالىق سو­تىنا ارىز ءتۇسىردى. سوتتا ەڭبەك شار­تىنىڭ نەگىزسىز توقتاتىلعانى, باسقا دا زاڭسىزدىقتار انىقتالدى. بارىنەن دە بوس جۇمىس ورىندارى بولا تۇرا ۇسى­نىلماعانى تاڭقالدىرادى. شاماسى, تامىر-تانىستارىنا بەرىپ, سولاردىڭ شاراپاتىنا بولەنگەن ءتارىزدى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن مىسال كەلتىرەيىك. مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورى س. گۋسەۆا سوتتا 24-26 تامىز ارالىعىندا بوس جۇمىس ورىندارى بولعانىن, ول مىندەتتتەردى جۇمىسى بار ادامداردىڭ اتقارعانىن مالىمدەگەن. دەمەك, س. ءايسيننىڭ تالابى زاڭدى. ەندى ادىلدىك سالتانات قۇرۋى ءتيىس ەدى. جوق! سوت تالاپكەردىڭ ءوتىنىشىن قاناعاتتاندى­رۋدان باس تارتتى. سەبەپ بىرەۋ: تالاپ مەرزىمىنىڭ ءوتىپ كەتكەندىگى. سايراننىڭ ماڭدايى تاعى تاسقا ءتيدى. “ياپىرىم-اۋ, سوندا مەنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قى­عىمدى كىم قورعاۋ كەرەك؟ جاناي­قايىما قۇلاق تۇرەتىن جان بار ما؟” دەپ شىر-پىر بولدى. ونىڭ سوت شە­شىمىنە قارسى بۇلتارتپايتىن ۋاجدەرى بار. بىرىنشىدەن, رەسەي فەدەراتسياسى ەڭبەك كودەكسى بويىنشا جۇمىس بەرۋ­شىدە جارامدى جۇمىس بولماعاندا, قىزمەتكەر باسقا قىزمەتكە اۋىسۋدان باس تارتقاندا ەڭبەك شارتى ۇزىلەدى. ەكىنشىدەن, بۇيرىقتىڭ كوشىرمەسى نەمەسە ەڭبەك كىتاپشاسى بەرىلگەن كۇننەن باستاپ ەڭبەك داۋى بويىنشا سوتقا جۇگىنۋگە بولادى. تەمىر جول باس­شىلىعى تاراپىنان وسى تالاپتاردىڭ ساقتالماعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. جابىرلەنۋشى وبلىستىق سوتتىڭ “ول جۇ­مىستان بوساتۋ تۋرالى بۇيرىقتى جانە ەڭبەك كىتاپشاسىن الۋدان قا­سا­قانا جالتارعان, ادالدىق تانىتپاعان, جول جوندەۋشى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋ­رالى بۇيرىقتىڭ كۇشىن جويۋدى سۇ­راماعان, باسقا جۇمىس جونىندە رەسمي جۇگىنبەگەن, جاۋاپكەر ونىڭ ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتقان جوق” دەگەن ۋاجدەرىمەن دە كەلىسپەيدى. ەش ەسكەرتپەستەن ەڭبەك شارتىن توقتاتسا زاڭ ورگاندارىنا جۇگىنبەگەندە قايدا بارۋىم كەرەك؟ – دەپ تاۋسىلا ءسوي­لەيدى جاپا شەگۋشى. – دارىگەرلىك ساراپتامالىق كو­ميس­سيانىڭ مەنى پويىزدار جۇرەتىن جول جوندەۋ قىزمەتىنە جارامسىز دەپ تاۋىپ, جەڭىل جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا ۇسىنىس جاساۋى دا اقىلعا قونبايدى. كەزىندە قان قىسىمىم كوتەرىلىپ, دارىگەرلىك ەسەپتە تۇرعانىم راس. سول كەزدە قىسقارتسا قايدا قالدى؟ سوڭعى جىلدارى دەنساۋلىعىم سىر بەرگەن ەمەس. قان قىسىمىم قالىپتى. جۇ­مىستان قالىپ كورمەپپىن. كاسىبي شە­بەرلىگىمدى جەتىلدىرۋمەن كەلەمىن. قۇر اتتاي شاۋىپ جۇرگەن مەنى ساناتتان شىعارىپ تاستاۋلارى قيسىنسىز. مەنىڭشە, شىندىقتى بەتكە ايتقانىم ءۇشىن جازىقتى بولىپ قالعان سىڭاي­لىمىن, – دەگەن ول جۇمىستان شى­عارار الدىندا بولعان ءبىر وقيعانى بايانداپ بەردى. بىردە باسشىلىق وعان ۋلى ءدارى­لەرمەن جۇمىس ىستەۋ جونىندە تاپسىرما جۇكتەيدى. ول ارنايى قۇرالدار مەن كي­­ىمدەر بەرۋدى, ءسويتىپ, جاعداي جاساۋدى تالاپ ەتەدى. اۋىسىم شەبەرى “ ىستەي بەر, بۇل جولعى دارىلەردىڭ ادام اعزا­سىنا زيانى جوق” دەپ كەتىپ قالادى. ول قۇر تۇرعاننان ەشتەڭە ونبەسىن ءبى­لىپ ىسكە كىرىسەدى. ءتۇس اۋا اۋىسىم شە­بەرى ونى باسقا ۋچاسكەگە جىبەرەدى. ءسىرا, ۋلى پرەپاراتپەن كوپ ىستەسە, پالەسى جۇعىپ جۇرەر دەپ سەكەمدەنگەن بولۋ كەرەك. ءبىر كەزدە ونىڭ باسى اينالىپ, جۇرەگى لوقسىپ, بويىن السىزدىك بيلەي باستايدى. ۋلانىپ قالماسام جارار ەدى دەگەن كۇدىكپەن ءبىر ۇيدەن ءسۇت الىپ ىشەدى. وسى ءساتتى اڭدىپ تۇرعانداي باستىعى جەتىپ كەلىپ “سەن نەگە جۇمىس ورنىن رۇقساتسىز تاستاپ كەتەسىڭ؟ – دەپ زەكي جونەلەدى. ونسىز دا ءوزىن جايسىز سەزىنىپ, سىركەسى سۋ كو­تەرمەي تۇرعان سايران ەڭبەك تارتىبىنە قاتىستى كەمشىلىكتەردى قاداي ايتىپ, بولعان ءجايتتى جوعارىداعى باسشى­لارعا جەتكىزەتىنىن ەسكەرتەدى. ىشكى ويى, ءبىر قورقىتىپ الۋ بولاتىن. سودان ون كۇنگە جۋىق ەمدەلىپ, ساۋىعىپ شىعادى. وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقار­ماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ا.ءرا­شەۆا بەرگەن انىقتامادا قاۋىپسىزدىك قۇرالىن قولدانباي گەربيتسيدپەن جۇ­مىس ىستەۋ سالدارىنان ءحالىنىڭ ناشار­لاعانى, ەم-دوم العاننان كەيىن دەن­ساۋلىعىنىڭ قالىپتى كۇيگە تۇسكەنى, نورمادان تىس اۋىتقۋلار بولماعانى, قاناعاتتانارلىق كۇيدە جۇمىس اتقارا الاتىنى جايلى مالىمەتتەر كەلتى­رىل­گەن. سوعان قاراعاندا, قارا جۇمىسقا توسەلىپ, شىنىققان ازاماتتىڭ ءدىم­كاستىككە ۇشىراپ, بالا-شاعا ناپاقا­سىنان ايىرىلۋى كوڭىلگە قونا قوي­ماي­­تىن سياقتى. ونىڭ “مەنى ۋلادىڭ­دار عوي” دەپ اشۋمەن ايتقان ءسوزى الدە­كىمدەردىڭ شامىنا ءتيىپ, قولايىنا جاقپاي قالۋى دا مۇمكىن. ال بوس جۇمىس ورىندارىن جاسىرىپ, بۇركە­مەلەۋدىڭ ءبىز بىلمەيتىن الدەقان­داي تىلسىم سىرلارى بار ما؟ تەمىر جول باسشىلىعى ونى جۇمىستان ءوز ءوتىنى­شىمەن كەتىرۋگە, كولىك پروكۋراتۋرا­سىنان ارىزىن قايتارىپ الۋعا ارەكەت جاساعانىمەن, يلىكتىرە الماعان. بۇدان كەيىن, رەتى كەلسە, اياقتان شالىپ, وماقاسا قۇلاتۋعا ۇمتىلاتىنى ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى ءجايت. بۇل ايتىلعاندار جورامال-پايىمداۋلار بولعانىمەن, كەي فاكتىلەر وسىلاي وي قورىتۋعا يتەرمەلەيدى. – ەندى جوعارعى سوتقا شاعىم­دانۋ قامىنا كىرىسىپ جاتىرمىن. ەڭ باستىسى, زاڭسىز بۇيرىقتىڭ كۇشىن جويۋعا قول جەتكىزۋ. سوندا جۇمىسقا قايتا الۋ سەكىلدى ماسەلەلەر ءوز-وزىنەن رەتتەلەرى انىق. قاشان ادىلدىككە جەتكەنشە تىنىم تاپپايمىن, – دەدى قوشتاسار ساتتە ءۇش جىل بويى شىندىق ءۇشىن شىرقىراپ, تابانىنان توزىپ جۇرگەن ازامات قايسار مىنەزىنەن اينىماعان كۇيى. ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.