قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وسى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانا شاھارىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سامميتىن وتكىزۋگە بايلانىستى مالىمدەمەسى عاسىر توعىسىنداعى تاريحي باستى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ قابىلداندى. حح عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن قازاقستان ءححى عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا ۇلكەن ساياسي ناتيجەگە يە بولىپ وتىر. ءوز داۋىرىندە كەڭەستىك جۇيەنىڭ قورشاۋىنا كوپتەگەن ىستەردىڭ كورىنبەي كولەڭكەدە قالىپ كەلگەنى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قول جەتكەن جەتىستىكتەرى حالقىمىزدىڭ ارداق تۇتاتىن اتالى ءسوزى “مالىمدى الساڭ دا – جانىمدى الما, جانىمدى الساڭ دا – ارىمدى الما” دەگەن قاستەرلى ءسوزدىڭ قاسيەتىنە ساي كەلىپ تۇر.
كەزىندە مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حالقىمىز قاسيەتتى قارا شاڭىراعى تاۋەلسىزدىككە يە بولعان سوڭ, تۇلەگەن قىرانداي ءتۇلەپ ۇشىپ, قاي جاعىنان بولسا دا اسقارالى ىستەردە دە, ادامي قۇندىلىقتار مەن اۋىزبىرشىلىكتە دە وزگەگە ونەگە تانىتا ءبىلدى. بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني, ەلدىك ەگەمەندىگىمىزدى, تانىمدى تاۋەلسىزدىگىمىزدى قاستەرلەۋدەگى قۇندى قاعيدالارىمىز بولىپ وتىر. ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلىلىقتى ۇلىقتاپ, قاسيەتتى ىستەردى قاستەرلەي وتىرىپ, الداعى ىستەردى ايقىنداي وتىرىپ, بولاشاقتى بولجاي وتىرىپ, سانالىلىقتى ساراپتاي وتىرىپ, ءوزىنىڭ 2010 جىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – جاڭا ءمۇمكىندىكتەر” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلدىڭ ىشكى ساياساتتاعى, ەكونوميكاداعى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋداعى, الەۋمەتتىك سالاداعى, ت.ب. ىستەلىنگەن جانە ىستەلىنەتىن جوسپارلاردى ايقىنداي كەلىپ, سىرتقى ساياساتتاعى ىستەرگە دە ماڭىز بەرگەن ەدى. سونىڭ باستى ۇستانىمى ەقىۇ-عا توراعالىققا بايلانىستى: “...الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارى, بەدەلدى حالىقارالىق, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى وزدەرىن قازاقستاننىڭ دوسى سانايدى. ءبىز مۇنى ماقتانىش ەتۋگە ءتيىسپىز!” – دەگەن بولاتىن.
شىندىعىندا بۇل ماقتانۋعا دا, ماقتاۋعا دا تۇرارلىق ءىس. كەزىندە اقىندار “ماقتانسا بۇگىن, ماقتانسىن قازاق, توبەسى كوككە تيمەي تۇر از-اق”, دەپ جىرلاعانداي, بۇگىن سول دارەجەگە جەتكەنىمىزدى جانە كەمەلدەنگەنىمىزدى ويدا ۇستاپ قاستەرلەيىك. ارينە, قاي ىستە بولسىن, ۇلكەن باسشىلىق, كورەگەندىلىك قاجەت. حالقىمىزدا “مىڭ قوسشىدان, ءبىر باسشى”, – دەگەن ۇلى ءسوزدىڭ راستىعى ومىردە دالەلدەنگەنىن كورسەتەتىن كەزەڭ كەلدى.
قازىر جان-جاعىڭا قاراپ, تورتكۇل دۇنيەنى ويىڭمەن تۇگەل شارلاپ وتسەڭ, قازاعىمنان دا, قازاقستانىمنان دا, ەلباسىنان دا ارتىق حالىقتى, جەردى, ەلدى, باسشىنى كورىپ تۇرعانىڭ جوق. بۇل ارتىق ەمەس, بۇل انىق دۇنيە. سوندىقتان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاساعان ساياسي ءمالىمدەمەسىن شىن جۇرەگىمنەن قولداپ جانە قۋانا وتىرىپ قازاقستان حالقىن اۋىزبىرشىلىككە, تاتۋلىققا, بىرلىككە, دوستىققا شاقىرامىن. بىرلىگىمىز بەرىك بولسا, اسا المايتىن اسۋ, الىنبايتىن قامال بولمايدى.
اقتوبە ءوڭىرى بايلىعىمەن قاتار, ءىسكەرلىك جەتىستىكتەرگە جەتە وتىرىپ, جۇزگە جۋىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردى ۇياداي ۇيىتىپ, بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىقتى جەتىلدىرىپ كەلەدى. الداعى استانادا بولاتىن 56 ەلدىڭ ءسامميتىنىڭ ناتيجەلى, لايىقتى وتۋىنە ءۇن قوسىپ, ىسكەرلىك تانىتۋعا ءتيىسپىز.
كەلدىباي ەسپاعامبەتوۆ, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم كەڭەسى اقتوبە وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى.
* * *
بۇل جيىندى الەم ەلدەرى قاداعالايتىن بولادى
قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى ەل بەدەلىنىڭ حالىقارالىق ارەنادا ارتۋى ەكەنى انىق. جانە مۇنىڭ ءوزى ساياسي تۇلعا رەتىندە پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن كورسەتتى. الەمنىڭ ايتۋلى مەملەكەتتەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن حالىقارالىق اسا بەدەلدى ۇيىمعا تورەلىك ايتۋ قازاقستانعا زور مىندەت جۇكتەپ وتىر. ويتكەنى, قارت قۇرلىقتا دا, ازيادا دا شەشىمىن كۇتكەن پروبلەمالار قوردالانىپ قالعان. ول بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ سيپاتىمەن تىعىز بايلانىستى. كوپتەگەن ساياسي قايراتكەرلەر مەن عالىمدار ايتىپ جۇرگەندەي, مەملەكەتتەردىڭ, ءتىپتى وسى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ ساياسي قارىم-قاتىناسىندا ءتۇيتكىلدەر دە جوق ەمەس. باسقانى ايتپاعاندا, ىرگەمىزدەگى وزىمىزگە باۋىر ەل قىرعىزستانداعى داعدارىسقا بايلانىستى ەقىۇ رەتتەيتىن ماسەلە شاش-ەتەكتەن. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەقىۇ ءسامميتىن بيىلعى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانا قالاسىندا وتكىزۋ تۋرالى مالىمدەمەسىندە ايتىلعان ماسەلەلەردى قازاقستاندىقتار تولىعىمەن قولدايدى دەپ ويلايمىن. ءبىز سوعىستان كەيىن تۋعان ۇرپاقپىز. حالقىمىزدىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن زاردابىن, ودان كەيىن سوعىس سالعان اۋىرتپالىقتى كورگەنىن, “مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلگەنىن” اتا-انامىزدان ەستىپ, وقىپ-ءبىلىپ وستىك. سوعىس بولعان جەردە قاراپايىم حالىقتىڭ, جازىقسىز ادامداردىڭ قانى توگىلەدى. ونى اينالامىزدا بولىپ جاتقان وقيعالاردان كورىپ وتىرمىز. تاۋەلسىز قازاقستاندا ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ تاتۋ-ءتاتتى تۇراتىنى قازىر قازاقستاندىق ۇلگى سانالىپ وتىر. ەشقانداي جاساندىلىعى جوق, ءبىر اتانىڭ بالالارىنداي سىيلاستىقتىڭ ورناعانى, ءتىلى مەن دىنىنە, داستۇرىنە قۇرمەتپەن قاراۋى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان سىندارلى, ۇلتتىق ساياساتتىڭ جەمىسى ەكەنىن بارلىعى دا مويىندايدى. ءبىزدىڭ ەلدەگى ۇلتتىق دياسپورا وكىلدەرىنە ءتىلىن دامىتامىن دەسە دە, ءدىنىن ۇستايمىز دەسە دە ەركىندىك بەرىلگەن. ءححى عاسىر ادامزات بالاسىنا ءوز پروبلەمالارىن ۇسىنىپ وتىر. بۇل – ەكولوگيا ماسەلەسى. ەۋروپاداعى, قىتايداعى توپان سۋ, رەسەيدەگى قۇرعاقشىلىق پەن ءورت, تاعى باسقا ەلدەر قاتتى قينالىپ وتىرعان ستيحيالىق قۇبىلىستار شەكارانى بىلمەيدى. سونىمەن قاتار ۇلتىنا, جىنىسىنا قارامايتىن تاعى ءبىر كەسەپات – ناشاقورلىق پەن ەسىرتكى بيزنەسىنىڭ قاۋپى دە تابيعي قاتەرلەردەن كەم سوقپايدى. بۇل بارلىق مەملەكەتتەردىڭ كۇش بىرىكتىرۋىن, ويلاسىپ قيمىل جاساۋىن تالاپ ەتەدى. قازاق مۇندايدى “كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر” دەپ تۇيگەن. سوندىقتان ەقىۇ جۇرگىزىپ وتىرعان جۇمىستاردىڭ اۋقىمى تەك وسى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرگە عانا قاتىستى ەمەس, جۇمىر جەردىڭ قاي تۇكپىرىندەگى ەلدەردى دە ويلاندىرادى. ۇرپاقتىڭ دەنى ساۋ, بولاشاعى ايقىن, قاتەرسىز بولۋى ءۇشىن كليماتتىق وزگەرىستەرگە قارسى قانداي جۇمىستار جۇرگىزۋ كەرەك؟ بۇگىن الەم جۇرتشىلىعىنىڭ كوڭىلى وسىعان الاڭ. سوندىقتان قازاقستاندا وتەتىن بۇل مارتەبەلى جيىندى تەك ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر عانا ەمەس, دۇنيەجۇزى قاداعالاپ قارايتىن بولادى. وندا الەمدىك ماڭىزى بار ماسەلەلەر ورتاعا سالىنادى, تالقىلانادى, تۇجىرىمدار جاسالادى. بۇل, ارينە, ءار قازاقستاندىق ءۇشىن ماقتانىش, ابىروي. جەلتوقسان ايىنىڭ العاشقى ەكى كۇنى قازاقستان, استانا قالاسى جەردىڭ نۇكتەسى سياقتى كورىنەر. قازاقستاننىڭ توراعالىعى تابىستى ءوتسىن, پرەزيدەنت جۇرگىزىپ وتىرعان ىشكى-سىرتقى ساياسات باياندى بولسىن دەپ تىلەيمىن. باعىتۇر داندىباەۆ, قازاقستان حالقى قوستاناي وبلىستىق اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. قوستاناي.* * *
بارىمىزگە ورتاق مەرەي
ءبىز تەمىرتاۋلىق مەتاللۋرگتەر بارشا وتانداستارىمىز سياقتى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى استانادا وتەتىن بولىپ ۇيعارىلۋىن رازىلىق سەزىممەن قارسى الدىق. بۇل ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلى ءوسكەنىنە, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءتۇسىنىستىكتى نىعايتۋ جولىنداعى باستامالارىنىڭ بيىك قادىرلەنىپ وتىرعانىنا ناقتى ايعاق دەي الامىز. از جىلدار ىشىندە-اق الەمدىك قاۋىمداستىق قۇرمەتىنە بولەنىپ, سەنىمىنە يە بولۋ قازاقستان ءۇشىن زور مەرەي ءارى ءمارتەبە ەكەنى تالاسسىز. بۇل رەتتە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى ابىرويمەن اتقارۋعا بەلسەندى كۇش سالۋى جەتىستىكتەرگە باستاپ كەلە جاتقاندىعىن بىلەمىز. قازاقستان ماگنيتكاسىندا تۇڭعىش شويىن الىنۋىنىڭ 50 جىلدىعىنا بايلانىستى بولعان كەزدەسۋدە ءبىز ەلباسىنىڭ وسى يگى ماقساتتاعى باستاماسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, قوستادىق. تىنىشتىق پەن باۋىرمالدىق – ءاركىمنىڭ بۇگىنگى تىلەگى. سونى ورنىقتىرۋدا كوشباسشىلىق رولگە كوتەرىلگەن ەلىمىز ابىرويى اسقاقتاي بەرەتىنىنە سەنەمىز. ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى سوڭعى ون ءبىر جىلدان كەيىن استانادا وتكىزىلگەلى وتىرۋى حالىقارالىق ەلەۋلى وقيعا بولماقتىعى حاق. شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ قازاقستاننىڭ توراعالىعى ۇيىم جۇمىسىنا جاڭا لەپ قوستى دەگەن ويلارىن ەستىپ, ءبىلگەن سايىن قۋانىپ قالامىز. ول بارىمىزگە ورتاق مەرەي. سونىڭ بىرىندە ەقىۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرگە بايلانىستى جاۋاپكەرشىلىگىن ورتالىق ازياعا دەيىن كەڭەيتۋى قازاقستان ارقىلى بولىپ وتىرۋى ءومىر شىندىعى. بۇل سامميتكە قاتىسۋشىلاردى قارسى الاتىن استاناعا عانا سىن ەمەس, ىرگەسىندەگى تەمىرتاۋ, قاراعاندىعا دا سىن. سوندىقتان دايىندىق ءىس-شارالارىنان قالىس قالماۋى كەرەك. ەلوردانىڭ مەيماندوستىق قۇشاعى كەڭ بولۋىنا بارىنشا كومەك كورسەتىلگەنى ءجون دەپ ويلايمىز. جاراس ارىسوۆ, قاراعاندى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتىنىڭ تسەح باستىعى.* * *
التىن ارىپپەن جازىلادى
كۇنى كەشە قولىما ەلىمىزدىڭ اعا باسىلىمى – “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىن الىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءسامميتىن 1-2 جەلتوقسان كۇندەرى استانا قالاسىندا ءوتكىزۋ شەشىمىنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى مالىمدەمەسىن وقىپ, جۇرەگىمە جىلىلىق ۇيالاتتىم. نەگە دەيسىز عوي؟ ءمارتەبەلى ۇيىم ءسامميتىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باس قالاسى – استانادا ءوتۋى قازاقستاندى بۇكىل الەمگە ايگىلى ەتىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە دەموكراتيالىق دامۋىنا سونى سەرپىن بەرمەك. ەلىمىزدىڭ تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالار وسىناۋ تاريحي شەشىم ءبىزدىڭ ەلدىڭ بىرلىگى مەن بىرلىگىن دۇنيەجۇزىنە پاش ەتىپ, اق جولدان اداسپاي كەلە جاتقانىمىزدى ايعاقتادى. ەلباسى ءوز مالىمدەمەسىندە: “تورتكۇل دۇنيەگە تورەلىك ايتقان قازاق ەلى ازيا مەن تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا تۇڭعىش رەت بەدەلدى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزەدى. قازاق ەلى بۇرىن-سوڭدى مۇنداي بيىككە جەتكەن ەمەس” دەپ ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن بيىكتەگەنىنە جۇرەكجاردى لەبىزىن جەتكىزەدى. ەلىمىزدىڭ بۇكىل الەمگە تانىلۋى تىكەلەي ەلباسىمىزدىڭ ەرەسەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. ءوزىم سىر ەلىنەن بولعان سوڭ ەلباسىمىزدىڭ مالىمدەمەسىندە اتاپ كورسەتكەن ارال پروبلەماسىن شەشۋدەگى ەقىۇ-نىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ماقساتىن قويۋى بارشامىزدىڭ جۇرەگىمىزگە جول تاۋىپ, كوڭىلىمىزدى قۋانىش قۇشاعىنا بولەپ وتىر. ءسوز سوڭىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءسامميتىنىڭ استانادا ءوتۋى ەلىمىزدىڭ تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالاتىنىن تاعى دا قايتالاپ ايتقىم بار. ەرمەكباي ەرمانوۆ, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى. قىزىلوردا وبلىسى.
