جاڭارۋدىڭ باستاۋىندا كونستيتۋتسيا تۇر

كونستيتۋتسيا كۇنى قارساڭىندا ءاربىر ازاماتتىڭ وتكەندى بايىپتاپ, سارالارى جانە بۇگىن مەن الداعى كۇن­دەر تۋرالى وي مازداتارى حاق. مەن دە وسىنداي جايدى باسىمنان ءوت­كەرە وتىرىپ, كوپتەن بەرى كو­كەيدە جۇرگەن ويلارىمدى ورتاعا سال­عاندى ءجون سانادىم. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى وتكەن ۋاقىتتى ەسكە الار بولساق, العاشىندا بۇ­رىن­عى سوتسياليستىك قوعامعا بەيىم­دەلگەن زاڭدار جاڭارعان نارىقتىق قوعامدا تىرشىلىك ەتىپ, ءومىر سۇرۋگە بىرتىندەپ كەدەرگى بولا باستادى. سونداي ءبىر كەزەڭ – 1995 جىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ بال دامىنە قوسا جاۋاپكەرشىلىگىن دە ەندى ايقىن سە­زى­نە باستاعان, بىراق بۇعاناسى ونشا بەكي قويماعان قازاقستان ءۇشىن, ونىڭ ىشكى تىرشىلىك ءتىنى سانالاتىن زاڭناماسى مەن ەكونوميكاسى ءۇشىن سىندارلى جىلداردىڭ ءبىرى بولعانى ايان. سول كەزەڭدەگى زاڭي ب ۇلىڭ­عىر­لىقتى سەيىلتىپ, بولاشاققا نىق قادام جاساۋ ءۇشىن, اسىرەسە, مەملە­كەت قۇرىلىسىنىڭ باستى باعىت­تا­رىن ايقىنداپ, قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ارا-جىگىن جاڭارعان قوعامعا ساي اجىراتۋ ءۇشىن جاڭا ۇلگىدەگى كونستيتۋتسيا قابىلداۋدىڭ قاجەتتىلىگى كۇن وتكەن سايىن اي­قىن­دالا ءتۇستى. وسى قاجەتتىلىكتى كورەگەندىكپەن ەرتەرەك پايىمداعان ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەن­گەن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى جالپىحالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسى­نى­لىپ, 1995 جىلعى 30 تامىزدا رە­فەرەندۋم ناتيجەسىندە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستي­تۋتسياسى قابىلداندى. “كونستيتۋتسيالىق رەفورما جا­ساماي-اق, بۇرىنعىشا جۇرە بەر­گەندە, قازىرگى جايىمىز قانداي بو­لار ەدى؟”, – دەگەن ساۋال كەيدە سا­ناڭدى سىعالايدى. ەكونوميكا­سى­نىڭ دامۋ دەڭگەيى بىزگە قاراعاندا, تاۋىرلەۋ بولعان, بىراق تاۋەلسىز­دىك­تىڭ تاڭى اتقاننان كەيىن ءوز كونس­تيتۋتسيالارىن جاڭا ومىرگە لايىق­تاپ قابىلداپ, دۇرىس ساياسات ۇستانا الماۋىنىڭ جانە ساياساتشىلدىققا ۇرىنۋىنىڭ سالدارىنان التىن ۋا­قىت­تارىن بەكەر وتكىزىپ العان اعاي­ىن ەلدەر وركەنيەتتىڭ ۇلى كوشىنەن بىرتىندەپ كەيىنگە ىعىسىپ, ەكونو­ميكاسىن كەنجەلەتىپ الدى. وسى ەلدەردەگى ساياسي-ەكونوميكالىق احۋال مەنىڭ جوعارىداعى ساۋالىما ناقتى جاۋاپ سياقتى بولىپ كورى­نەدى. كەزىندە ءبىزدىڭ بۇل ىسىمىزگە مۇ­رىن شۇيىرە, ءتىپتى كۇلە قاراعان سول اعايىندار ەندى ءبىزدى ۇلگى تۇتىپ, ونەگە الۋعا تىرىسىپ باعۋدا. ولار­دىڭ قازىرگى وسى قارەكەتىن كورگەن كەزدە, “مىنە, ءبىزدىڭ قازاقستان, مىنە, ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيا, مىنە, ءبىز­دىڭ ەلباسىمىز” دەپ, ىشتەي ماق­تا­نىش سەزىمىنە بولەنەرىڭىز حاق. وتكەن 15 جىل ىشىندە قارقىن­دى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, الەم ەل­دەرىنىڭ بىزگە جىلى قاباق تانى­تۋىن, ءتىپتى ەقىۇ-نىڭ تورىنەن ورىن بەرىلۋىن ءبىزدىڭ اتا زاڭنىڭ ەلىمىزدە دەموكراتيالىق قوعام ورناتۋ ۇدەرىسىندەگى ەرەكشە ءرول ات­قارىپ جاتقاندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ تۇسىنگەن ابزال. ءوزىمنىڭ ءتول ماماندىعىم قۇ­رى­لىسشى بولعاندىقتان, مىسال­دا­رىم دا كوپ جاعدايدا وسى سالادان بولىپ كەلەدى. كەز كەلگەن كۇردەلى جوبا ونىڭ ءتيىستى جوبالاۋ-سمەت­الىق, ت.ب. قۇجاتتارىن الدىن الا جان-جاقتى ءارى تياناقتى ساراپتاپ ازىرلەۋدەن باستالىپ, ودان ءارى وسىلاردىڭ نەگىزىندە قۇرىلىستىڭ ىرگەتاسى قالانا باستايتىنى بەل­گى­لى. سول سياقتى مەملەكەتتىك قۇ­رى­لىستىڭ قالىبىن بەلگىلەۋ كونستي­تۋتسيا قابىلداۋدان باستالادى, ياعني كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ باس قۇجاتى بولىپ سانالادى. وسى باس قۇجات نەگىزىندە جانە وعان سۇيەنە وتىرىپ, مەم­لە­كەتتىك قۇرىلىس جۇيەسى قالىپ­تاس­تى­رىلادى, قۇرىلىسشىلار تىلىمەن ايتقاندا, مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى سومدالادى. ال بولاشاق عيماراتتىڭ سەنىم­دىلىگى مەن ومىرشەڭدىگى, بەرىكتىگى, ورنىقتىلىعى مەن مىزعىماستىعى ونىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالاي قالان­عا­نىنا تىكەلەي بايلانىستى بولاتى­نىن ەسكەرەر بولساق, مەملەكەتتىڭ قۋاتى مەن قاۋىپسىزدىگى, قوعامنىڭ ىن­تىماعى مەن بەرىكتىگى كونس­تي­تۋتسياعا, ونىڭ بۇلجىماي ورىن­دا­لۋى­نا تىكەلەي تاۋەلدى. مەملە­كەت­تىڭ تۇگەلدەي نورماتيۆتىك-قۇقىق­تىق اكتىلەرى كونستيتۋتسياعا بەك ۇيلەسىمدى, ونىڭ تۇجىرىمدارى مەن تالاپتارىنا ەش قايشى كەلمەۋى ءتيىس بولعاندىقتان, ونى اتا زاڭ, دالىرەك ايتقاندا, باسقا زاڭداردىڭ باستاۋى, نەگىزى دەپ اتايدى. سون­دىق­تان وعان دەيىنگى بارلىق زاڭ­نامالىق اكتىلەر جانە وسى 15 جىلدىڭ ىشىندە قانشاما زاڭ جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەستەندىرىلىپ وزگەرتىلۋدە نەمەسە جاڭادان قابىل­دانۋدا. وسىلاردىڭ قاتارىندا جەر­گىلىكتى بيلىكتىڭ قىزمەتىن رەت­تەي­تىن زاڭ جونىندە دە ايتۋعا بولادى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارداعى جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى بۇ­رىنعى كەڭەستىك زاڭ جۇيەسى نەگى­زىن­دە جۇرگىزىلدى. 1993 جىلى قابىل­دان­عان كونستيتۋتسياعا سۇيەنە وتىرىپ 1993 جىلى 10 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەر­گىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىن, جەر­گىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن, ولاردى ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبى مەن قىزمەتىن ايقىندايتىن “جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلدانىپ, 1994 جىلى ناۋرىزدا جاڭا جۇيەدەگى جەرگىلىكتى وكىلدى ور­گاندار – ءبىرىنشى شاقىرىلعان ءماس­ليحاتتار بەس جىل مەرزىمگە سايلاندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنا سايكەس 2001 جىلعى 23 قاڭتاردا جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار­دىڭ قۇزىرەتىن, قىزمەتىنىڭ ۇيىم­داس­تىرىلۋىن, ءتارتىبىن, سونداي-اق ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ قۇ­قىق­تىق جاعدايىن بەلگىلەيتىن “قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەر­گىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ تۋ­را­لى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. جاڭاشا قالىپتاسىپ, دامىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ ەلىمىز جىلدان-جىلعا جاڭارۋدا, تۇلەۋدە, ولاي بولسا ونىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ دا ۋاقىت اعىمىنا قاراي وزگەرىپ وتى­رۋى زاڭدى قۇبىلىس. كونستيتۋتسيا وتكەن 15 جىلدا ءبىرشاما وزگەرىس­تەرگە ءتۇستى. سونىڭ كەيىنگىسى – “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” 2007 جىلعى 21 مامىرداعى №254-ءىىى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى. وسى وزگەرىستەر بويىنشا مەملە­كەت­تىك باسقارۋ پرەزيدەنتتىك بيلىك جۇيەسىنەن پرەزيدەنتتىك-پار­لا­مەنتتىك بيلىك جۇيەسىنە اۋىستى­رىل­دى. وسىعان بايلانىستى پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ وكىلەتتىكتەرى ءبىرشاما كەڭەيتىلىپ, ونىڭ 98 دە­پۋتاتى ەل تاريحىندا العاش رەت پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى, ال 9 دە­پۋتاتى ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن ۇلت­ارالىق تاتۋلىقتى نىعايتۋداعى ەرەكشە ءرولى ەسكەرىلە وتىرىپ, قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسى ارقىلى سايلاناتىن بولدى. وسىنداي ءبىرشاما وزگەرىستەر ءوزىمنىڭ قازىرگى قىزمەتىمە تىكەلەي قاتىسى بار “جەرگىلىكتى مەملەكەت­تىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ” دەپ اتالاتىن ءVىىى بولىمگە دە ەنگىزىلدى. وسى وزگەرىستەردىڭ جەر­گى­لىكتى وكىلدى ورگاندارعا قاتىستى­لارىن قاراساق: ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ وكى­لەت­تىك مەرزىمى بەس جىلعا ۇزار­تىل­دى, ءماسليحات وكىلەتتىگىن مەرزى­مىنەن بۇرىن توقتاتۋ قۇقىعى پار­لامەنت سەناتىنان رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنە بەرىلدى (86-باپ); وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار اكىمدەرى ءتيىستى ءماسليحاتتاردىڭ كەلىسىمىمەن تاعايىندالاتىن بولدى, ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە بەستەن ءبىرىنىڭ باستاماسى بويىنشا اكىمگە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ تۋرالى ماسەلە قويىلۋى مۇمكىن بولدى (87-باپ); كونستيتۋتسيانىڭ 89-بابىنىڭ 2-تارماعىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە ساي: “جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى تۇرعىن حالىق تىكەلەي جۇزەگە اسى­رادى, سونداي-اق ول ءماسليحاتتار جانە حالىق توپتارى جيناقى تۇرا­تىن اۋماقتاردى قامتيتىن جەر­گى­لىكتى قوعامداستىقتارداعى باسقا دا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگان­دارى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ور­گان­دارىنا مەملەكەتتىك فۋنكتسيا­لار­دى جۇزەگە اسىرۋ زاڭعا سايكەس بەرىلۋى مۇمكىن” بولدى. وسىلاردىڭ نەگىزىندە “جەرگى­لىك­تى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى” قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا دا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. اتالعان وزگەرىستەر قازىر قا­لىپ­تى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءتورتىنشى شا­قىرىلعان ءماسليحات دەپۋتات­تارى 2007 جىلى 5 جىل مەرزىمگە سايلاندى. 2008 جىلى 12 مامىردا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ كەزەكتەن تىس ءVى سەسسياسىندا رەسپۋبليكا پرە­زيدەنتى وبلىس اكىمىن تاعايىن­داماس بۇرىن دەپۋتاتتاردىڭ كە­لى­سىمىن الدى. 2009 جىلعى 26 ماۋ­سىم­داعى ءحVىىى سەسسيادا قىزىل­وردا وبلىسىندا جەرگىلىكتى قوعام­داستىقتار جينالىسىن (جيىنىن) وتكىزۋ جانە شەشىمدەر قابىلداۋ ەرەجەسى بەكىتىلدى. كونستيتۋتسيانى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ەلىمىز بۇدان ءارى دە وسى دامۋ جولىنان بۇلتارماسىنا كامىل سەنەمىن. الداعى مەجە – الەمدەگى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتا­رىنا قوسىلۋ بولسا, وسى مەجەنى باعىندىرۋ, بۇكىل قازاقستاندىقتار ءۇشىن ابىرويلى مىندەت. وسى ءمىن­دەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەل ەكو­نو­ميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ, يندۋس­تر­يالاندىرۋ باعدارلامالارى قارقىندى جۇمىس ىستەۋدە. ءبىزدىڭ مەملەكەت جاعدايىندا ەلباسىنىڭ ءاۋ باستاعى اۋەلى ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات دەگەن قاعيداسىنا سايكەس ەكونوميكانى تەرەڭدەتە دامىتۋمەن قاتار, قوعامدى دەمو­كرا­تيالاندىرۋ ۇدەرىسى دە قالىپقا تۇسە باستادى. قىزىلوردا وبلىسىندا دا جاڭارۋدىڭ ايشىقتى نىشاندارىن بايقاۋ قيىن ەمەس. جاڭا ومىرگە, جاڭا قوعامعا (جاڭا زاڭدارعا) جەدەل بەيىمدەلۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى بەلگىلى. باسىندا ابدىراپ, نە ىستەرىن بىلمەي قالعان حالىق قازىر ادىمىن ۇدەتە باستادى. ونى تۇر­عىنداردىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنەن, تۇرمىس جاعدايىنىڭ بىرتىندەپ جاقسارا باستاۋىنان, ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىنىڭ نىعايۋىنان ايقىن كورۋگە بولادى. اركىم ءوز قابىلەت-شاماسىنشا تىرشىلىك ەتۋدە. جال­قاۋ­لىق پەن جايباسارلىق, ماسكۇ­نەم­دىك پەن ءتۇرلى تەرىس ارەكەتتەر كەلەشەگىنىڭ كەمەلدىگىن ارمان­دا­عان, قاتارىنان كەم بولماۋدى وي­لاعان ازاماتتىڭ سەرىگى ەمەس. قا­زاقتىڭ “ەڭبەك ەتسەڭ – ەمەرسىڭ” دەگەنى بۇرىن دا ورىندى ەدى, ال ەندى بۇگىنگى تىرشىلىكتە ودان اسىرىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. قالامىز, كەنتتەرىمىز, اۋىلدا­رى­مىز جاڭارىپ, اباتتانۋدا. مەك­تەپتەر, مەديتسينالىق مەكەمەلەر, اۋىز سۋ جەلىلەرى, جولدار سالىنىپ, ينفراقۇرىلىم بىرتىندەپ جونگە كەلە باستادى. ەلباسى ايتقانداي, بۇكىل رەسپۋبليكا قۇرىلىس الاڭى­نا اينالدى. كوشەدە كەلە جاتىپ, جاڭاشا بوي تۇزەگەن, بىرىنەن-ءبىرى وتكەن قانشاما ساۋلەتتى عيمارات­تاردى كورىپ, سۇيسىنە تاڭداناسىڭ, تاڭ قالاسىڭ. جىل وتكەن سايىن جاڭارۋ دا جاقسىلىقپەن جاندانا تۇسۋدە. وسى جاعىمدى جاقسىلىق­تاردىڭ باستاۋىندا تاۋەلسىز قا­زاقستاننىڭ يگى كونستيتۋتسياسى تۇر. نۇرلان قۇدايبەرگەنوۆ,قىزىلوردا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى, “نۇر وتان” حدپ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى.