استىق ءۇشىن ايقاستىڭ ايبىنى بولەك
ۇكىمەت ەگىنشى ەڭبەگىمەن وسىرىلگەن ەگىننىڭ قايتارىمى بولۋىنا قولداۋ جاساعالى وتىر
ۇستىمىزدەگى جىلى جەر جۇزىندە استىق باعاسىنىڭ شارىقتاپ وسەتىن ءتۇرى بايقالادى. مۇنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى, بيىلعى جاز ايلارىنىڭ ايرىقشا اپتاپ ىستىق بولۋىمەن بىرگە, جەرگە جاۋىن-شاشىننىڭ از ءتۇسۋى جاپپاي قۋاڭشىلىققا اكەلدى. سونىڭ سالدارىنان الەمنىڭ استىق شارۋاشىلىعىندا اسا ءبىر كۇردەلى احۋال قالىپتاستى. تاپ وسى جاعدايعا بايلانىستى جاقىندا عانا كورشىمىز رەسەي استىق پەن ودان وندىرىلەتىن تاۋارلاردىڭ ەكسپورتىنا جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تىيىم سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. سول سول-اق ەكەن, ارتىنشا استىقتىڭ دۇنيەجۇزىلىك رىنوكتاعى باعاسى كوتەرىلىپ شىعا كەلدى.
استىق قىمباتشىلىعى الدىمەن اقش-تى قۇرساۋلاپ الدى. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى الىپ ەلدە بيداي فيۋچەرسى بىردەن 4,4 پايىزعا كوتەرىلىپ, قىركۇيەك ايىندا جەتكىزىلەتىن استىقتىڭ باعاسى 1 بۋشەلىنە (27 كيلو) 8,21 دوللاردان دا اسىپ ءتۇستى. سول مەزەتتە ازيا ساۋدا سورەسىندەگى بيداي فيۋچەرستەرى 4,8 پايىزعا دەيىن جەتتى. تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتىنى ءتارىزدى, بۇل جاعدايدىڭ دا بىزدەر ءۇشىن ەكى ءتۇيىنى الدان تارقاتىلىپ شىعادى. ءبىرىنشىدەن, سىرتتاعى استىقتىڭ قىمباتتاۋى اقىرى اينالىپ كەلىپ, ءبىزدىڭ ءوز ىشىمىزگە دە ءدۇمپۋ بەرۋى كادىك. ەكىنشىدەن, سىرتقا شىعارۋعا وزىمىزدەن استىق ارتىلىپ جاتسا, ول ەل بيۋدجەتىنىڭ ءبۇيىرىن تومپايتۋعا ءۇلكەن ۇلەس قوسادى. بۇل جاعدايدا بيداي كادىمگى مۇناي, گاز, ءتۇستى مەتالل سىندى اۋىر ونەركاسىپ ونىمدەرى قاتارىنان تابىلار ەدى.
ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, مەملەكەت قازىناسىنا قوماقتى قارجى قۇياتىن بۇل ماڭىزدى سالا قاشاننان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا تۇر. سوندىقتان دا بيىلعى تامىزدىڭ باسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جونىندە القالى جيىن وتكىزىپ, وندا ەلىمىزدىڭ استىقتى القاپتارىندا قازىرگى تاڭدا قالىپتاسىپ وتىرعان احۋال كەڭىنەن تالقىلاندى. وسى جيىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترى اقىلبەك كۇرىشباەۆ ەگىن وراعىنا ازىرلىكتىڭ بارىسى تۋرالى ەسەپ بەرە كەلىپ, اگرارلىق سەكتوردىڭ اۋمالى-توكپەلى تۇستارى توڭىرەگىنە توقتالىپ ءوتتى. مينيستر ءوزىنىڭ پرەزيدەنتكە بەرگەن ەسەبىندە بيىلعى قۋاڭشىلىققا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ استىقتى القاپتارىندا ورىن العان قيىن حالگە قاراماستان, قازاقستاندا 13,5 ملن. تونناعا جۋىق التىن ءدان جينالىپ قالاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
سالا باسشىسىنىڭ بۇل بولجامى دا اسپاننان الىنىپ وتىرعان جوق. وسىنىڭ الدىندا عانا مينيسترلىكتە وتكىزىلگەن القادا جەر شارۋاشىلىعى جانە فيتوسانيتاريالىق قاۋىپسىزدىك دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اننا بۋتس رەسپۋبليكاداعى ءداندى داقىلدار ەگىلگەن جالپى القاپتىڭ 83 پايىزدايى جاقسى جانە قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە ەكەنىن مالىمدەگەن بولاتىن. سالا باسشىسى وسى احۋال مەن استىقتى وڭىرلەردەن الىنعان ەسەپتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, وسى كولەمدەگى داقىلدىڭ رەسپۋبليكا ىشكى تۇتىنۋىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ءبىراز ءداندى سىرتقا شىعارۋعا دا مۇمكىندىك بەرەتىنىن العا تارتتى. راس, بۇل مولشەر وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن ەداۋىر از. وعان جەتۋ ءۇشىن تاعى 8,5 ملن. توننا استىق كەرەك. ەسەسىنە, سولتۇستىك وڭىرلەردەگى ەلەۆاتورلاردا وتكەن جىلدىڭ ەگىن وراعىنان قالعان 7 ملن. توننا استىق بار. جالپى, بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكاداعى سەبىلگەن كۇزدىك جانە جازدىق بيدايلار كولەمىن ەسەپكە العانداعى ەگىن القاپتارى 16,7 ملن. گەكتارعا بارادى. قازىرگى ۋاقىتتا جالپى ەگىس كولەمى 2,3 ملن. گەكتاردى قۇرايتىن الماتى, اقتوبە, جامبىل, باتىس قازاقستان, قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا بيداي ورۋ باستالىپ كەتتى. ايدىڭ باسىنداعى ءمالىمەتتەرگە قاراعاندا, اتالعان ايماقتارداعى 450 مىڭ گەكتار القاپتىڭ ەگىنى جينالىپ بىتكەن. ءتۇسىم گەكتارىنا 13,7 تسەنتنەردەن كەلىپ وتىر. بۇل جەردە مۇنىڭ وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەن 6,8 تسەنتنەرگە كەم ەكەنىن دە ايتا كەتۋىمىز كەرەك. دەگەنمەن, ناۋقان سوڭىنا دەيىن كورسەتكىشتىڭ كوتەرىلىپ قالۋى ىقتيمالدىلىعىن دا جوققا شىعارا المايمىز.
جوعارىدا ايتىلعان كەڭەس بارىسىندا ەلباسى ەگىن وراعى ناۋقانىنىڭ وزەكتى ءماسەلەلەرىنە ءبىرىنشى بولىپ نازار اۋداردى. بيىل قازاقستاننىڭ بارلىق تۇپكىرىندە ورىن العان اپتاپ استىقتىڭ قامباسى اتانعان سولتۇستىك وڭىرلەرگە اسا قيىن ءتيدى. سونىڭ ىشىندە نەسىبەگە بىتكەن ەگىنىنىڭ 70 پايىزدان استام بولىگى كۇيىپ كەتكەن باتىس قازاقستان جانە اقتوبە وبلىستارىنىڭ ديقاندارى ايرىقشا قاتتى زارداپ شەكتى. بۇل وبلىستاردا كەلەر جىلى بيداي تۇقىمى جەتىسپەۋشىلىگى ورىن الادى. وسىلايشا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكەنىمەن, كەلەر جىلى قۇرعاقشىلىققا ۇشىراعان وبلىستاردا ەگىن ەگۋدە كۇردەلى جاعداي تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەندىگى بەلگىلى بولىپ وتىر. قازىر تاپشىلىق اقتوبە وبلىسىندا – 78 مىڭ, باتىس قازاقستان وبلىسىندا 24 مىڭ توننانى قۇرايدى دەگەن بولجامدار ايتىلۋدا. دەگەنمەن, ەندىگى جەردە بار كىنانى كۇن قاباعىنا جابا سالۋعا دا بولمايدى. مۇنىڭ جايىن مينيسترلىك القاسىندا دەپارتامەنت ديرەكتورى اننا بۋتس جاقسى كەلتىردى. “اۋا رايى قۇرعاق بولعان بيىلعى جىل ەلىمىزدەگى اگروتەحنولوگيالار دەڭگەيىنە دە سىناق جاساعان سياقتى, – دەدى ول. – تۇپكەردەدە ولاردىڭ دەڭگەيى جوعارى بولعان وڭىرلەردە ەگىس القاپتارى نەگىزىنەن ساقتالىپ قالدى”. سول ءماندى جيىندا مينيستر اقىلبەك كۇرىشباەۆ بۇل پروبلەمانى بۇدان دا تەرەڭنەن تارتىپ, بيىلعى ەگىننىڭ كوڭىلدەگىدەي بولىپ وسپەۋىنە تۇقىم ساياساتىنىڭ دۇرىس جۇرگىزىلمەۋى دە اسەر ەتىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى. وسىدان كەلىپ, تۇقىم سۇرىپتارىن پايدالانۋدىڭ عىلىمعا نەگىزدەلگەن نورمالارى ساقتالمايدى. الداعى ۋاقىتتا مۇنىڭ ءبارى ەسكەرىلۋى ءتيىس. ال كەلەر جىلدىڭ تۇقىم قورىن وسى باستان جيناقتاي باستاۋ قاجەت.
بۇدان شامالى ۋاقىت بۇرىن وتكەن سەلەكتورلىق كەڭەستە مينيستر ەگىنشىلىكتى ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەسىنە قادالا توقتالىپ ەدى. مۇنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ەگىنشىلىكتىڭ ەڭ ءتۇيىندى جايلارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانىنا وي توقتاتقان ول, وسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالماۋى مەن سالانىڭ بىرجاقتى دامۋىنان اۋىسپالى ەگىس تانابى ەرەجەلەرىنىڭ ورەسكەل بۇزىلىپ جۇرگەنىن اۋىزعا الدى. ال عىلىمي نەگىزدەلگەن نورماتيۆتە اۋىسپالى ەگىس تانابىنىڭ الاتىن ۇلەس سالماعى 16-دان 25 پايىزعا دەيىن بولۋى كەرەك. تاجىريبە كورسەتكەندەي, قازىر ول سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 10 پايىزعا دەيىن قۇلدىراسا, اقمولا وبلىسىندا 12 پايىز ماڭايىندا. “وسىنىڭ ءبارى, اينالىپ كەلگەندە, استىقتىڭ ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەدى, – دەگەن ەدى مينيستر سوندا وسى ويدى جيناقتاي كەلە. – سالىستىرۋ ءۇشىن عانا ايتايىن, وتكەن جىلى كلەيكوۆينا 28 پايىزدان اساتىن استىقتىڭ ۇلەسى بار-جوعى 7 پايىز بولسا, ال 90-جىلدارى بۇل دەڭگەي 28 پايىزدان قايىرىلاتىن, ياعني قازىرگىدەن ءتورت ەسە جوعارى بولاتىن”. بۇلاي بولا بەرسە, كەلەشەك دۇنيە ءجۇزى رىنوگىندا قازاقستان استىعىنا دەگەن سۇرانىس تومەندەپ كەتۋى كادىك.
كوپشىلىك ەسىندە جاقسى ساقتالعان تاعى ءبىر نارسە, ەلباسى كەڭەستە ەگىنى كۇيىپ كەتكەن باتىس وبلىستاردىڭ تۇقىمسىز قالمايتىنىن كەسىپ ايتتى. بۇل كەزدەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنا وراي ۇكىمەت قۋاڭشىلىقتان زارداپ شەگىپ وتىرعان باتىس وڭىرلەرگە جەتكىزىلەتىن استىقتى تاسىمالداۋ ءۇشىن ارنايى قاۋلى شىعارىپ ۇلگەرگەن. وسى قاۋلىعا سايكەس سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ استىق قابىلداۋ ورىندارىنان 400 مىڭ توننا ءداندى داقىلدى باتىسقا جەتكىزۋ جۇمىسى باستالىپ كەتتى. سونىمەن قاتار ا.بۋتس “مەملەكەت تاراپىنان قۇرعاقشىلىقتان زارداپ شەككەن وڭىرلەرگە جەتكىزۋ ءۇشىن شامامەن 70 مىڭ توننا قوسىمشا تۇقىم ساتىپ الۋ ارقىلى مەملەكەتتىك رەسۋرستى تولىقتىرۋ بويىنشا شارا قابىلداناتىن بولادى” دەگەندى دە سول جيىنداردىڭ بىرىندە ايتىپ ەدى.
ەندىگى جەردە ەلىمىزدىڭ استىقتى وڭىرلەرىندە ەگىندى اپتاپ ىستىقتان ساقتاپ قالۋدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ءتيىمدى تەحنولوگياسى جونىندە دە ويلاناتىن كەز كەلگەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. سونىڭ ءبىرى ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ بولىپ تابىلادى. القادا اقىلبەك كۇرىشباەۆ وتە دالەلدى تۇجىرىمدارمەن ونىڭ جايىن تارقاتىپ شىقتى. “قازىرگى استىق سالاسىندا قولىنان ءىس كەلەتىن, كۇشى بار, ءىرى شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى عانا ىلعال رەسۋرستارىن ساقتاۋ تەحنولوگياسىمەن جۇمىس ىستەي الادى, – دەدى ول. – وسىعان ازداپ ساراپتاما جاساپ كورەيىك. قوستاناي وبلىسىندا القاپتارى 2 مىڭ گەكتاردان كەم شارۋاشىلىقتار 29 پايىزدى قۇرايدى. ال بۇل كورسەتكىش باتىس قازاقستاندا – 51, اقتوبە وبلىسىندا – 41 پايىز. ەندى قاي ءوڭىر شارۋاشىلىقتارى ىلعال رەسۋرستارىن ساقتاۋ تاسىلىمەن كوبىرەك جۇمىس ىستەدى دەسەك, بۇل قوستاناي وبلىسىندا جوعارى بولعانى كۇمان تۋدىرمايدى. دەمەك, ىلعال رەسۋرستارىن ساقتاۋ ادىسىمەن جۇمىس جاساعان استىق شارۋاشىلىقتارىنىڭ عانا بولاشاعى بار. بۇرىنعىداي اۋا رايىنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ وتىرا بەرسەك, ودان تىرلىك وڭبايدى”. ونىڭ تاعى ءبىر ناقتىلى مىسالى ىلعالدى تەحنولوگيانى ساقتاماي جۇرگەن وڭىرلەردەگى استىقتىڭ تۇسىمىنەن دە كورىنەدى. ايتالىق, سوڭعى 5 جىلدا اقتوبەنىڭ قوستاناي جەرىمەن شەكتەسەتىن ايتەكە بي اۋدانىندا الىنعان ورتاشا ءونىم گەكتارىنا – 5, ال قوستانايدىڭ قۇنارى ءتاۋىر قامىستى اۋدانىندا 8,5, قۇمداۋىتتى جانكەلدين اۋدانىندا 6,5 تسەنتنەردەن كەلگەن. وسى ورايدا “اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس” جاتقان ەكى ايماقتا الىناتىن ونىمدەردە نەگە ايىرماشىلىق بار دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايتىنى انىق.
مەملەكەت باسشىسى ءوزى وتكىزگەن كەڭەستە دە بيىلعى جىلى ىلعال رەسۋرستارىن ساقتاۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزگەن, ەگىسكە دۇرىس تۇقىم سەپكەن, اگروتەحنيكالىق شارالاردى مەرزىمىندە اتقارعان جانە دەر كەزىندە جيناپ العان شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇتقانىن اتاپ ءوتتى. كەڭەستە سونداي-اق استىق شارۋاشىلىعىنداعى كۇردەلى جاعدايعا قاراماستان, قازاقستاننىڭ 2010-2011 ماركەتينگتىك جىلداعى ەكسپورتتىق الەۋەتى 8 ملن. توننانى قۇرايتىنىنا بولجام جاسالدى. بىلە بىلسەك, وسى جاعدايدىڭ ءوزى قازاقستاندىق ۇن-جارماشىلاردىڭ شەتەلدىك رىنوكتاردى جاۋلاپ الۋىنا تاماشا مۇمكىندىك بەرگەلى تۇر. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت ۇكىمەتكە استىقتىڭ جانە ونى وڭدەۋ ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ جالپى كولەمىندە ۇندى ەكسپورتتاۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالاردى قولعا الۋ جونىندە نۇسقاۋ بەرە كەلە, “ەگىن وراعى بارلىق جەردە جىلداعىدان ەرتە باستالىپ وتىر. استىقتىڭ ءپىسۋى شاپشاڭ جۇرۋدە. سوندىقتان دا الدىن-الا قامدانۋ قاجەت. تەحنيكامەن جانە جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇل بارلىق وبلىستارعا قاتىستى. بۇل – بارلىق اكىمدەر مەن بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ مىندەتى. مەملەكەت ەڭ الدىمەن وزدەرى تىربانىپ, قيمىلداپ جاتقاندارعا كومەكتەسەتىن بولادى”, دەپ اتاپ كورسەتتى.
ديقاننىڭ بار ءۇمىتى – الداعى جينالىپ الىناتىن التىن ءدان اۋقىمى مەن بيىل استىق باعاسىنىڭ رىنوكتا جوعارى بولۋ ىقتيمالدىلىعىندا. ماسەلەن, بىلتىر استىق ءتۇسىمى جاقسى بولسا دا, باعا تومەن بولۋى سەبەپتى شىعىندار اقتالمادى. وسىنى قاپەرگە العان مينيستر ەگىن وراعىندا ايانىپ قالماۋ كەرەكتىگىن العا تارتىپ وتىر. اعىمداعى جىلعى ەگىن وراعى ءۇشىن 408 مىڭ توننا ديزەل وتىنى قاجەت بولسا, ونىڭ ءليترى 62 تەڭگەدەن, ياعني جەڭىلدەتىلگەن باعامەن بوساتىلىپ جاتىر. ونىڭ جەتكىزىلۋ كەستەسى ءار وبلىستاردىڭ وپەراتورلارى بويىنشا انىقتالعان.
ءيا, استىق ءۇشىن ايقاستىڭ قاشاندا ايقايى بولەك بولعان. ال بيىلعى جاعداي ءتىپتى باسقاشا. شىنداپ ايقاي سالاتىن شاق ەندى تۋدى. سوندىقتان ىرىزدىققا بىتكەن ەگىندى اگروتەحنيكالىق تالاپتارعا ساي قىسقا مەرزىمدە توكپەي-شاشپاي جيناپ الۋعا بار كۇش-جىگەردى جۇمىلدىرعان ابزال.
سەرىك ءپىرنازار.
* * *
قۇرىلىسشىلاردىڭ تولاعاي تارتۋلارى
ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ەڭسەسىن تىكتەگەلى قازاقستان كەلبەتى الەمگە ايگىلەنە باستاعانى كوڭىلىمىزگە قۋانىش نۇرىن ۇيالاتۋدا. كەشەگى قازاق ەلىنىڭ كەلبەتىنە سارعايعان تاريح پاراقتارىن پاراقتاي وتىرىپ كوز جەتكىزسەك, بۇگىنگى قازاق ەلى كوز الدىمىزدا كولبەڭدەي تۇر. ال, ەرتەڭگى قازاق ەلىنىڭ تالايلاردى تاڭقالدىرىپ, دۇنيە ءجۇزىن ءدۇر سىلكىندىرەتىنىنە ەشقانداي دا ءشۇبا كەلتىرۋگە بولماس. ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ باس قالاسى – استانانىڭ جىل ساناپ ەمەس, اي ساناپ ايشىقتانۋى وزىنە الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋدارىپ-اق وتىر. استانا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ قاي قالاسى, قاي اۋىلى بولماسىن جىل ءوتكەن سايىن جاسارىپ, كوركىنە كوز ءسۇيسىندىرىپ بارادى. سودان دا قۇرىش قولدى قۇرىلىسشىلاردىڭ ەلىمىزگە جاساپ جاتقان وسىنداي تولاعاي تارتۋلارىنا قالايشا ءتانتى بولماسقا؟ زامانىندا ەكولوگيالىق احۋالدىڭ ازابىن كورگەن سىر ايماعى دا ايشىقتانىپ كەلەدى. جارىسا بوي كوتەرگەن قۇرىلىستار, ياعني قوعامدىق عيماراتتار مەن تۇرعىن ۇيلەر, مادەني-سپورت كەشەندەرى مەن دەمالىس ورىندارى سىربويىلىقتاردىڭ تىنىس-تىرشىلىكتەرىن كەڭەيتىپ, ەكولوگيانىڭ ازابىنان ارىلتۋدا دەسەك, اسىرا ايتقاندىعىمىز بولماس. قۇرىش قولدى قۇرىلىسشىلاردىڭ قارقىندى دا قايتارىمدى ءىس-قيمىلدارىنىڭ ارقاسىندا قىزىلوردا عانا ەمەس, ورتالىقتان شالعاي جاتقان ەلدى مەكەندەر دە ەڭسەلەرىن تىكتەپ, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارى جاقسارىپ كەلەدى. اياق سۋ مەن اۋىز سۋ ازابىنان ارىلتۋ, ەلەكتر جارىعىمەن قامتاماسىز ەتىپ, تەلەفون بايلانىسىن ورناتۋ, مەكتەپتەر مەن مادەني-تۇرمىستىق عيماراتتاردىڭ جارىسا بوي كوتەرۋى داستۇرگە اينالىپ كەلەدى. ويىمىز ورنىقتى بولۋى ءۇشىن قىزىلوردالىق قۇرىش قولدى قۇرىلىسشىلاردىڭ كاسىبي مەرەكەلەرى قارساڭىندا جاساعان تولاعاي تارتۋلارىنا جۇگىنەلىك. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قۇرىلىس باسقارماسىنا تاجىريبەلى ازامات ءناجمادين شامۇراتوۆ باسشىلىق ەتەدى. كەزىندە اۋدان اكىمى, مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باسقارماسى باستىعى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان شامۇراتوۆ وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسى باسشىلىعىنا قالاي كەلدى, سولاي قۇرىلىس سالاسى قارقىن الىپ قويا بەرگەن. – ءبىزدىڭ وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسى, – دەيدى بىزبەن اڭگىمە ۇستىندە ن.شامۇراتوۆ, – ەكى قارجى كوزىنەن, رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن سالىناتىن قۇرىلىس جۇمىستارىن قامتاماسىز ەتەدى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, بۇگىندە ەلىمىزدە قۇرىلىس سالاسى ەرەكشە قارقىن العان. بولىنەتىن قارجى مولشەرى دە جىل وتكەن سايىن قوماقتانا تۇسۋدە. قارجى بولىنگەن ەكەن, ونى دەر كەزىندە يگەرۋىڭ كەرەك. قاراڭىز, اعىمداعى جىلى سىر ايماعىندا سالىناتىن قۇرىلىستارعا 18,3 ملرد. تەڭگە قارجى قارالسا, وسىنىڭ 12,1 ملرد. تەڭگەسى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا يگەرىلدى. ءناجمادين ايتسا ايتقانداي, بيىلعى جىلى سىر ەلىندەگى بوي كوتەرىپ جاتقان قۇرىلىستاردان كوز سۇرىنەدى, ياعني وبلىس كولەمىندە 101 قۇرىلىس نىساندارى جوسپارلى سالىنۋدا ەكەن. ەگەر جىلىكتەپ ايتار بولساق, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ 47-ءى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ 11, الەۋمەتتىك سالالاردىڭ 6, سونداي-اق 36 تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارى سالىنۋدا. وسى قۇرىلىستاردىڭ ءبارى دەرلىك اعىمداعى جىلى پايدالانۋعا بەرىلمەك. سارالاي ايتار بولساق, 42 ءبىلىم ورداسى, ياعني 11068 وقۋشىعا ەسىكتەرىن ايقارا اشار 28 مەكتەپ, 2290 ءبۇلدىرشىندى قۋانىشقا كەنەلدىرەتىن 17 بالاباقشا مەن 300 ورىندى جازعى تىنىعۋ لاگەرى سىربويىلىقتارعا قالتقىسىز قىزمەت كورسەتۋدى باستايدى. سونداي-اق قىزىلوردا قالاسىندا ءبىر اۋىسىمدا 500 كەلۋشىنى قابىلدايتىن ەمحانا, بايقوڭىر قالاسىندا 80 توسەكتىك پەرزەنتحانا, قالاداعى №5 ەمحانا مەن سىر ايماعىنداعى ەلدى مەكەندەردەگى 7 دارىگەرلىك پۋنكت يگىلىگىن تۇرعىندار جىل سوڭىنا دەيىن كورەتىن بولماق. “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى اياسىندا قىزىلوردا قالاسىندا سالىنىپ جاتقان 1248 ورىندىق مەكتەپ-گيمنازيا قۇرىلىسى ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە جوق دەسەك, اسىرا ايتقاندىعىمىز بولماس. وسى ءبىر عاجايىپ عيمارات 1 قىركۇيەك كۇنى وقۋشىلاردى قۇشاق جايا قارسى الماق. ال, جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ تالاپ اۋىلىنداعى تاۋ ەتەگىنە قونىس تەپكەن 300 ورىندىق بالالاردىڭ جازعى دەمالىس لاگەرىنە مەملەكەتتىك قابىلداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ايتا كەتەرلىگى, وسى تىنىعۋ لاگەرى ماۋسىمدىق ەمەس, جىل بويى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. سىر ەلىندە حالىقتى الەۋمەتتىك جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ دە قاعىس قالدىرىلماي كەلەدى. قىزىلوردا قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى تالسۋات اۋىلىندا سالىنىپ جاتقان ءۇش بىردەي عيمارات اعىمداعى جىلى پايدالانۋعا بەرىلمەك. ولار – 300 ورىندىق جۇيكە اۋرۋلارى ينتەرنات-ءۇيى, 200 ورىندىق اقىل-ەسى كەم بالالارعا ارنالعان ينتەرنات-ءۇيى جانە 150 ورىندىق مۇگەدەكتەردى وڭالتۋ ورتالىعى. سىر جەرىندە سونداي-اق مادەني-سپورت كەشەندەرى, كوپ قاباتتى كوممۋنالدىق جانە يپوتەكالىق تۇرعىن ۇيلەر دە جوعارىدا ايتقانداي, جارىسا بوي كوتەرىپ, جىل سوڭىنا دەيىن حالىق يگىلىگىنە ۇسىنىلادى. – ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز, – دەيدى اڭگىمە بارىسىندا باسقارما باستىعى ن.شامۇراتوۆ, – بيىلعى جىلى بولىنگەن قارجىنىڭ تولىق ءارى ۋاقىتىلى يگەرىلۋىنە, “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” جوباسى اياسىنداعى عيماراتتاردىڭ, سونداي-اق 2008-2010 جىلدارعا بەلگىلەنگەن تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى اياسىندا سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەردىڭ ۋاقىتىندا ءارى ساپالى پايدالانۋعا بەرىلۋىنە باقىلاۋ جاساۋ. ال, وسى قۇرىلىستاردى ەل يگىلىگىنە ۇسىنىپ جاتقان قۇرىلىسشىلار كىمدەر دەيسىز عوي؟ ولاردىڭ اراسىندا قۇرىلىس نىساندارىن ساپالى سالىپ, ۋاقىتىندا پايدالانۋعا بەرىپ جاتقان “تەحنوسناستكا-رەمسەرۆيس”, “اليانس”, “ناسىپسەرۆيس مپ”, “ميگ- 21”, “سك ەنەرگيا”, “اسار” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرىنىڭ قۇرىش قولدى قۇرىلىسشىلارى بار. جاسىراتىنى جوق, ءبۇگىندە قۇرىلىس سالاسىندا كۇرمەۋى قيىن ءماسەلەلەر دە جوق ەمەس. ءاسىرەسە, قۇرىلىس ساپاسى تۇتىنۋشىلار تاراپىنان قاناعاتتانارلىقسىز باعا الىپ تا جاتادى. وسىعان بايلانىستى قويعان ساۋالىمىزعا دا باسقارما باستىعى ناقتى جاۋاپ بەردى. – ارينە, جاڭادان سالىنعان قۇرىلىس عيماراتتارى ساپالى, ىشكى جانە سىرتقى كوركەمدىگى قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي بولۋى ءتيىس. بۇل دەگەنىڭىز جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانىڭ ساپاسىنا تىكەلەي قاتىستى. اشىعىن ايتسام, قۇرىلىس جوباسى جاسالىپ, مەملەكەتتىك ساراپتاما قورىتىندىسى الىنعاننان كەيىن دە جوبادا ەلەۋلى كەمشىلىكتەر كەزدەسىپ جاتادى. مۇنىڭ باستى سەبەپتەرى – مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭىنا سايكەس ىرگەلى قۇرىلىستاردى جوبالاۋعا بەرىلەتىن ۋاقىت پەن مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋ ۋاقىتىنىڭ تىعىزدىعى جانە جوبالاۋشى مەكەمەلەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ قازىرگى زامان تالابىنان كوش تومەن بولۋى. سونداي-اق, اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان قۇرىلىستاردى سالۋ ءۇشىن ساۋلەت-جوسپارلاۋ تاپسىرماسىن, ياعني تەحنيكالىق شارتتاردى بەرۋدە دە ەلەۋلى كەمشىلىكتەر ورىن الىپ جاتادى. سول ءتارىزدى سالىناتىن قۇرىلىستارعا ورىن بەلگىلەۋدە دە ورالىمسىزدىق بار. ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان باعدارلامالار مەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قۇرىلىس باسقارماسى العا قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ماقساتىندا ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا قۇلشىنىسپەن ەڭبەك ەتۋدە. سودان دا سىر ايماعى, جوعارىدا ايتقانداي, جىل ساناپ ەمەس, اي ساناپ شىرايلانىپ كەلەدى. ەركىن ءابىل. قىزىلوردا.
