ورلەۋ جىلدارىنىڭ ءورىسى كەڭ

ەلىمىز جاقسى داستۇرلەرمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. سونىڭ باستىسى — پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جىل سايىنعى جولداۋلارى. بيىلعى جىلدىڭ باستى قۇجاتىندا الدىمىزعا اسا ماڭىزدى مىندەتتەر قويىلدى. مۇندا وڭىرلىك دامۋدىڭ سەرپىندىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ايرىقشا سىن بولماق. وسى ورايدا استراحان اۋدانىنىڭ اكىمى راشيت اكىموۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – ءار جىلدىڭ ءوز بەلەڭ-بەلەسى بولادى. سول بەلەس الدىنا ماقسات قويعاندار ءۇشىن بيىكتەي بەرۋگە ءتيىستى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, بيىلعى جىلدىڭ قانداي ەرەكشەلىگىن سەزىنەسىز؟ – بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ بي­ىل­­عى ەسەپتى جينالىستارى ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكو­نوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىك­تە­رى” اتالاتىن ماڭىزدى قۇجات ەل ومىرىنە ەلەۋلى وڭ وزگەرىستەر اكەلەتىنى ءسوزسىز. ات­قارۋشى جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى قازىردىڭ وزىندە جولداۋ العا تارتقان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى ءتۇسى­نىك شارالارىن بەلگىلەپ, ناسيحاتتىق توپ­تار قىزۋ جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ال بىل­تىرعى جىلدىڭ اتقا­رىلعان شارۋالارى مەن الار ساباقتارى بار­شاڭىزعا بەلگىلى. ەلباسىنىڭ توراعا­لىعىمەن وتكەن كەڭەستە ۇكىمەتتىڭ اتقار­عان جۇمىستارىنا سىن­دار­لى باعا بەرىلدى. “وتكەن جىل ءبارىمىز ءۇشىن ۇلكەن سىناق جىلى بولعانى انىق, دەدى ن.نازارباەۆ. داعدارىستى جەڭۋ ءۇشىن ءبىز اسا زور دا اۋقىمدى شارالار اتقاردىق. ۇكى­مەت باس­شى­لىعى, مينيسترلەر مەن اكىم­دەر بىرىگىپ ىستەگەن ناتيجەلى جۇمىس­تاردىڭ ارقا­سىندا ءبىز داعدارىستان ابىرويمەن وتتىك”. بۇل كوتەرىپ سويلەگەندىك ەمەس. راسى سول. بىراق, جولداۋدا اتاپ كورسەتىل­گەنىن­دەي, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ەڭسەلى بولا ءتۇسۋى ءۇشىن ەسەلەنگەن جىگەرمەن ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك. الداعى ون جىلىمىزدىڭ اسقاق مىندەتتەرى ناقتىلاي ايقىندالدى. جىل ەرەكشەلىگى — وسى ايقىندىلى­عىندا. – دۇرىس ايتاسىز, جولىڭ ايقىن بولسا, ءجۇرىسىڭ دە ءونىمدى. دەگەنمەن, جاڭا ءمىن­دەتتەمە قابىلداۋ ءۇشىن قۋاتتى قارىم-قاي­راتىڭ بولۋعا ءتيىستى. ەل الدىنداعى ەسەپتى ەسكە سالدىڭىز, ءوزىمىز وعان قاتىس­قان­دىقتان, قول جەتكەندى مىسە تۇتپايتىن حالقىڭىزدىڭ جاڭا تالاپتارى كوڭىل اۋدارتقان. – بىرلەسىپ اتقارعان جۇمىس, ياعني جەر­لەستەرىمىزدىڭ ىنتىماق-بىرلىگى, قىم­بات ءداستۇرىمىز سانالاتىن دوستىق جانە ءوزارا تۇسىنىستىك قاتىناستارى اۋدان تى­نىسىن كەڭىتتى. كەزدەسكەن قيىندىقتار دامۋ قار­قى­نىن توقتاتا المادى. ەلبا­سىنىڭ داع­دارىستى ەڭسەرۋگە ارنالعان تاپسىرما­لارىندا “جول كارتاسى” جو­باسىنىڭ ما­ڭىزى ايرىقشا. ول ەكونو­ميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قولداۋدا الەۋمەتتىك سەرپىلىس­تەرگە باعدارلاندى. بۇل العا قويىلعان كوپتەگەن باعدارلا­ما­لاردىڭ جۇزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتتى. جەتەكشى سالا – اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە اۋىز تولتىرار جەتىستىكتەر بار. ماسەلەن, 2009 جىلى 345,9 مىڭ گەك­تارعا ءداندى داقىلدار ەگىلسە, ونىڭ 208 گەك­تا­رى قۇنار ساقتاۋ تەحنولوگياسىمەن ءوڭ­دەلدى. گەكتار تۇسىمدىلىگى 10,7 تسەنت­نەر­دەن اينالىپ, 2008 جىلمەن سالىستىر­عاندا 150 مىڭ توننا استىقتىڭ ارتىق الىنۋى ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جاقسارتۋعا بەتبۇرىس جاسالعاندىعىن كورسەتەدى. تاۋار وندىرۋشىلەردى جانار-جاعارمايمەن, ونگىشتىگى جوعارى تۇقىممەن, مينەرالدى تىڭايتقىشتارمەن جانە باسقا ماتە­ريال­دىق قۇندىلىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان 279,8 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىندى. سونداي-اق جىل ىشىندە “بولاشاق” اۋىلدىق نەسيە سە­رىكتەستىگى 218,4 ميلليون تەڭگە قارجى بو­ساتۋى ديقاندار قاۋىمىنىڭ الەۋەتتىلىگىن اڭعارتادى. تەحنيكالىق پاركتى جاڭارتۋعا 1 ميلليارد 813 ميلليون تەڭگە ينۆەستي­تسيا قۇيا بىلدىك. بۇل بيىلعى ناۋقاننىڭ دا ويداعىداي وتەتىنىنە نەگىز بولادى. جاڭاعى ءسىز ايتقان جىل ەرەكشەلىگى وزىندىك ساباقتارىن العا تارتتى. جوعارى ءونىم العانىمىزبەن, ونى وتكىزۋدەگى قيىندىقتار سالدارىنان جاقسى ويلارى­مىز جۇزەگە اسپاي وتىر. ونىڭ ۇستىنە اۋدان استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋدا ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق قو­لايلى مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانباۋدا. اۋىلدىق جەرلەردە يندۋستريالىق باعىت­تاعى كاسىپورىندار سانى از. مال باسى­نىڭ ءوسىمى بايقالعانىمەن, قايتا وڭدەۋ سالاسى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتە الماۋ­دا. وسىعان بايلانىستى بىرنەشە وزەكتى ماسەلەنى العا تارتتىق. استىق رىنوگىن­داعى تاۋەلدىلىكتى جويۋ ءۇشىن ءداندى داقىلدار قۇرىلىمىن وزگەرتۋ قاتاڭ سۇرالماق. اۋداننىڭ جەر قورىن تۇگەندەۋ جايىلىمدىق جەردىڭ 18 پايىزى عانا پايدالانىلاتىندىعىن كورسەتكەن. جەتى اۋىل بۇل ماسەلەگە ءتىپتى مويىن بۇرمايدى ەكەن. سوندىقتان, بوس جاتقان جايى­لىمدىق جانە مال ازىعىندىق جەر اۋداننىڭ ارنايى قورىنا قايتارىلىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن شىنداپ اينالى­ساتىن ۇجىمدارعا ءبولىپ بەرىلمەك. – استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ ەلباسى العا قويعان ابى­رويلى مىندەت. مۇندا كەڭ شەڭبەرلى ماسەلە بار. وزگەلەرگە ۇلگى كورسەتەر تۇس تا وسى ەمەس پە؟ – جاۋاپتى ونەگە تۇتار ءبىر مىسالدان باستايىن. اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋ­تاتى بۇعىباي ءىزباساروۆ باسقاراتىن ء“ىزباساروۆ-ك” جشس بىلتىر 400 ميل­ليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعارىپ, 100 ميل­ليون تەڭگە پايدا تاپتى. شارۋاشىلىقتا وتكەن جىلى 130 ميلليون تەڭگەنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى ساتىپ الىنسا, بيىلدىڭ وزىندە ءتورت “نيۆا” كوم­باينى ساپقا قوسىلدى. مۇندا جۇمىس­شىلارعا “ون ءۇشىنشى” ەڭبەكاقى تولەنىپ, ءوتىنىش بىلدىرگەندەرگە نەسيە قارا­جاتى بەرىلەدى, مادەنيەت ءۇيى مەن مەشىت شارۋا­شىلىق ەسەبىنەن ۇستالىپ, تۇرعىندارعا باسقا دا جەڭىلدىكتەر جاسالادى. “كولۋتون-04” جشس ءوز قاراجاتىنا 134 باس قازاقتىڭ اق باس سيىرىن ساتىپ الىپ, تابىندى 700 باسقا جەتكىزدى. “كا­مى­شەنكو” سەرىكتەستىگىندە 1000 باس ءىرى قارا بورداقىعا قويىلدى. “وستروگورس­كي” جشس 4000 ءىرى قاراعا ارنالعان ين­ۆەس­تيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. ارنايى كوميسسيا مەن قارجى ينستيتۋت­تارىنىڭ سۇزگىسىنەن وتكەن جانە قارالىپ جاتقان باسقا دا جوبالار بار­شى­لىق. بۇل اۋدانىمىزدا زامان تالا­بىنا ساي اگرار­لىق-يندۋستريالىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن قالىپتاستىرار­لىق قارىم بارلىعىن بايقاتادى. ونەركاسىپ سالاسى دا دامۋ ۇستىندە. جىل ىشىندە 1 ميلليارد 800 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلۋى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى بولماق. ءبىر عانا “كولۋتون-95” جشس-دە 41 مىڭ توننا ۇن تارتىلسا, “زاريا-1” جشس, كىرپىش جانە قيىرشىق تاس زاۋىت­تارى تۇتى­نۋشىلارعا 64,5 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن  جونەلتتى. “جول كارتاسى” باع­دار­لاماسى تۇرعىندار تىرشىلىگىن قام­تا­ما­سىز ەتۋدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان يگىلىكتەردى ورنىقتىردى. ەلوردانى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدە, ونەركاسىپ ونىمدەرىن ۇسىنۋدا, قىزمەت كورسەتۋدى جانداندىرۋدا شاعىن جانە ورتا بيزنەس قۇرىلىمدارى سەرپىلىپ جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. بۇل ەڭ الدىمەن وزدە­رىنە قاجەت, ياعني ەڭبەك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى تۇرمىسىمىز دا تۇزەلە تۇسەدى. بىزدە 1623 كاسىپكەرلىك نىسان تىركەلگەن. مۇندا اۋدان تۇرعىندارىنىڭ 21 پايىزى ەڭبەكتەنەدى. بىلتىر سالادا 532 جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. وسىعان سايكەس سالىق تۇسىمدەرى دە سال­ماق­تى بولىپ, 124 ميلليون تەڭگەنى قۇرا­دى. سوعان قاراماستان, جول بويى سەرۆيسى, قىزمەت كورسەتۋدىڭ باسقا دا تۇرلەرى, ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرى مەن قاساپحانالار, شاعىن تسەحتار تىم از. “بيزنەستىڭ جول كار­تاسى-2020” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ار­نايى قۇرىلعان كوميسسيا قايتارىمى مول, تارتىمدى ۇسىنىستار مەن جوبالار­دى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىمەن اينالىسۋدا. – جولداۋدا “جول كارتاسى-2009” جوس­پارى بويىنشا باستالعان تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق نىساندارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن نىعايتىپ, قايتا جاڭعىرتۋ تاپسىرماسى قويىلدى. اۋداندا بۇل جوبالار قالاي جۇزەگە اسۋدا؟ – ەلباسى ن.نازارباەۆ الدا تۇرعان ونجىلدىقتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى ازا­مات­تارىمىزدىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاق­سارتۋ, ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتىن ارتتىرىپ, الەۋ­مەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. اۋدانىمىزدا سۋ جانە جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, جول­داردى جوندەۋ, الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ كىدىرىسسىز جۇمىسى ەرەكشە باقىلاۋدا تۇر. اۋداندىق بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن ويداعىداي ورىنداۋ ناتيجەسىندە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتاعى كەزەك كۇتتىرمەس پروبلەمالاردى شەشۋگە, اۋدان­دىق مادەنيەت ءۇيىن جوندەۋگە, استرا­حان اۋىلىنا 3 شاقىرىمدىق جارىق جۇيەسىن ورناتۋعا, اۋلالاردى تارتىپكە كەلتىرۋگە, اۋىز سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىنىڭ جوبالىق قۇجاتتارىن دايىنداۋعا 70 ميلليون تەڭگە جۇمسالدى. “جول كارتاسى” باعدار­لاماسى بويىنشا اۋدان ورتالىعىنداعى قازاندىقتى كۇردەلى جوندەۋگە 73,9 ميلليون تەڭگە, “كامەنكا-قاينار” جولىن جوندەۋگە 14,6 ميلليون تەڭگە جۇمسالىپ, نوۆوچەركاسسك سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىندا 120 ميلليون تەڭگەلىك ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. كەشەندى جوسپار بويىنشا 18 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, وعان بيۋدجەتتىك سالا ماماندارى قونىستاندى. – اتقارۋشى بيلىككە جۇكتەلگەن جۇمىستىڭ ناتيجەلىلىگى تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ستاندارتتارىن جانە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋمەن باعالانادى. جولداۋدا بۇل ماسەلەلەر ايرىقشا اتاپ كورسەتىلدى. – ءيا, ەلدى جاڭعىرتۋ ستراتەگياسىنىڭ تابىستىلىعى وسى جايلارعا نەگىزدەلگەن. اۋدان بيۋدجەتىنىڭ 62,2 پايىزى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا جۇمسالىپ وتىر.  مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق بازاسى جاڭ­عىر­تىلىپ, جاڭا جابدىقتار ساتىپ الىن­دى. جاڭا وقۋ جىلىندا 37 جاس مۇعالىم­نىڭ ەڭبەككە ورنالاستىرىلىپ, پاتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋى وسىنىڭ ارقاسى. اۋداندا 187 بالانى قامتيتىن 9 شاعىن ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. بىلتىر جالتىر ستانساسىندا 140 ورىندىق “التىن ءدان” بالالار باقشاسى, پەرۆو­مايكا, كامەنكا اۋىلدارىندا شاعىن ورتالىقتار پايدالانۋعا بەرىلدى. “جول كارتاسىنىڭ” مۇمكىندىكتەرى وڭىرلىك دامۋدىڭ سەرپىندىلىگىنەن, ءومىر سا­پا­سىن جاقسارتۋ جانە الەۋمەتتىك قولداۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت پەن سپورت سالالارىنىڭ جاندانۋىنان بايقالادى. اۋدانىمىزدا ءار ناۋقاستى ەمدەۋگە جۇم­سا­لاتىن شىعىن كولەمى 30,4 مىڭ تەڭگەگە ۇلعايۋى قان اينالىمى, دەمىكپە, اسقازان كەسەلىن 46 پايىزعا, تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىندار سانىن 8,1 پايىزعا قىسقار­تىپ وتىر. بالا تۋ 8 پايىزعا ءوستى. جالپى العاندا, جولداۋدا بەلگىلەن­گەن داعدارىستان كەيىنگى دامۋ, ەكونومي­كانىڭ تۇراقتى ءوسۋى, باسەكەگە قابىلەت­تىلىكتىڭ قارىمىن ارتتىرۋ, ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ماسەلەلەرى باستى ۇس­تانىمىمىز رەتىندە ىلگەرى جىلجۋىمىزدى قامتاماسىز ەتەتىندىگىنە سەنىمدىمىن. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن باقبەرگەن امالبەك. اقمولا وبلىسى, استراحان اۋدانى.