ون بەس كۇنگە سوزىلعان وردالى ويىن

ءححىى ماسكەۋ جازعى وليمپياداسىنا 30 جىل ۇستىمىزدەگى جىلعى شىلدە-تامىز ايلارىندا ءححىى ماسكەۋ جازعى وليمپيادالىق ويىندارىنىڭ وتكەنىنە 30 جىل تولدى. تورتكۇل دۇنيە تۇگەل قۇلاق ءتۇرىپ, كوز قاداعان سول عالامات سپورت جارىستارى شىلدەنىڭ 19-ىندا باستالىپ, تامىزدىڭ 3-ىندە مارەگە جەتتى. جەر شارىنىڭ 80 ەلىنەن كەلگەن 5 189 سايىپقىران سپورتتىڭ 21 تۇرىنەن 150 جەكە جانە 53 كوماندالىق جارىستار بويىنشا 203 مەدالدار كومپلەكسىن ساراپقا سالدى. ماسكەۋ ويىندارىندا 74 وليمپيادالىق, 39 ەۋروپالىق جانە 36 الەمدىك رەكوردتار جاڭارتىلدى. بۇل دەڭگەيدىڭ قانشالىقتى جوعارى بولعانىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن مۇنىڭ الدىندا 1968 جىلعى مەحيكو وليمپياداسىندا – 28, 1972 جىلعى ميۋنحەندە – 23, 1976 جىلعى مونرەالدا 34 الەمدىك رەكوردتاردىڭ تىركەلگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ويىندارعا وسىنىڭ الدىنداعى وليمپيادالارداعى التىن مەدالداردىڭ 70 پايىزداي بولىگىن جەڭىپ العان ەلدەردىڭ سپورتشىلارى قاتىستى. وسىنىڭ ءوزى مۇندا كەلمەي قالعان بىرقاتار ەلدەر سپورتشىلارىنىڭ باستى باسەكەلەرگە پالەندەي اسەر ەتە الماعانىن كورسەتەدى. ماسكەۋ وليمپياداسى تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ العاش باتا العان شاعىنا توقتالماۋدىڭ رەتى جوق. ول جولدامانى 1974 جىلعى 23 قازاندا اۆستريانىڭ استاناسى ۆەنا قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق وليمپيالىق كوميتەتتىڭ 75- سەسسياسىندا الدى. كوميتەت توراعاسى يرلاندىق مايكل مورريس كيللانين مىرزانىڭ ءوزى ويىنداردىڭ كرەملدى قالادا وتۋىنە ىقىلاس تانىتتى. كسرو استاناسى بۇل تالاستا اقش-تىڭ لوس-اندجەلەس قالاسىن جەڭىپ شىقتى. ال حالىقارالىق وليمپيالىق كوميتەتتىڭ 77-سەسسياسى وسى ويىندار باعدارلاما-كۇنتىزبەسىن بەكىتىپ بەردى. ال مۇنىڭ الدىندا ءححىى جازعى وليمپيادانى وتكىزۋ جونىندەگى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا بۇكىلوداقتىق گيدرومەتەورولوگيالىق اقپاراتتار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى سوڭعى 100 جىلعا جۋىق ۋاقىت اۋ­قىمىنداعى اۋا رايىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋ ءناتي­جەلەرىن مۇقيات زەرتتەپ شىققان ەدى. ونىڭ قورىتىندىسىمەن ماسكەۋدەگى ەڭ جىلى مەزگىل شىلدەنىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن تامىزدىڭ باس جاعى ارالىعىندا ورىن الاتىنى انىقتالدى. بىراق ناعىز “اۋا رايىنىڭ بۇزىلۋى” ويىندار وتەتىننەن ءبىر جىلداي بۇرىن, 1979 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا باستالدى. مەملەكەتتەر اراسىن­داعى ساياسي سيپاتتاعى قاباقتى كۇرت ءوز­گەر­تىپ جىبەرگەن بۇل وقيعا وسى كەزدە كەڭەس ءاس­كەر­لەرىنىڭ اۋعانستانعا باسىپ كىرۋىنەن ءوربىدى. سول شاقتا كابۋلعا دەسانت تاستاۋعا ءوزى دە قۇش­­تار بولىپ وتىرعان اقش پرەزيدەنتى دجەيمس كارتەر كەڭەس وداعى ساربازدارىن الىپ كەتپەسە, وليمپيادالىق ويىندارعا بويكوت جاريالاي­­تىنىن مالىمدەپ, ايدالادان سەس كورسەتتى. ناتيجەسىندە كەلەسى جىلى اقش, گفر, قىتاي, جاپونيا جانە كانادا باستاعان 30 ەل ماسكەۋگە سپورتشىلار دەلەگاتسياسىن جىبەرمەي قالدى. سوعان قاراماستان, ماسكەۋ وليمپياداسى وزىق ويلى ادامزاتقا ورمان شايقاتارداي كە­رە­مەت ءبىر تابىسپەن ءوتتى. ول سول كەزەڭدەگى الەم قۇ­لاق تۇرگەن ۇلى وقيعالاردىڭ ەڭ باستىسىنا اينالدى. ماسكەۋ وليمپياداسى ەڭ الدىمەن الداعى سول بايراقتى باسەكەلەر وتەتىن جاڭا سپورت كە­شەندەرى مەن ارەنالارىن سالىپ, قاتارعا قوسۋدان باستالدى. كسرو استاناسىندا وسى كەزدىڭ وزىندە ءبىر مەزگىلدە ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ باسىن جيناي الاتىن 5 مىڭنان ارتىق ءارتۇرلى سپورت عيماراتتارى بار ەدى. بىراق سپورتشىلارعا, كو­رەر­مەندەر مەن قوناقتارعا بارىنشا جاقسى جاع­دايلار جاساۋ ءۇشىن بۇرىننان بار سپورت كە­شەندەرىن قايتا جاڭعىرتىپ, جاڭادان بىرقاتار مەكەندەر سالۋ قاجەت بولدى. قالانىڭ سولتۇستىك بولىگىندە ەكىنشى سپورت ورتالىعى قاتارعا قوسىل­دى. مۇنداعى بەيبىتشىلىك داڭعىلى مەن كوم­مۋنا الاڭى ورتاسىندا قاناتىنىڭ استىنا ەكى بولەك ۇلكەن زال مەن ءجۇزۋ باسسەينىن قاتار العان جابىق ستاديون پايدا بولدى. ەندى كرىلاتسكوە اۋدانى جاڭا سپورت ورتالىعىنا اينالدى. مۇندا بۇرىن ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى ەسكەكپەن ءجۇزۋ كا­نال­دارىنىڭ ءبىرى بار ەدى, ويىنداردىڭ قارساڭىندا قايىقتار ەللينگتەرى, سپورت زالدارى, قىزمەتتىك باسپانالار ساپ تۇزەدى. بۇلاردان باسقا, ءجۇزۋ كانالىنا تاياۋ ماڭنان ساداق اتاتىن ستاديون, شەڭبەرلى ۆەلوجول مەن جابىق ۆەلودروم بوي كوتەردى. سونىمەن قاتار يزمايلوۆوداعى مەم­لەكەتتىك ورتالىق دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىندا بىرنەشە باسسەين مەن اۋىر اتلەتتەر جارىساتىن زالى بار كەشەن كەرەگە كەردى. ال وليمپيالىق دەرەۆنيا ميچۋرين داڭعىلى بويىنا قونىس تەپتى. بۇدان بولەك, حالىقارالىق التى كلاسس بويىنشا جەلكەندى قايىقپەن جارىس ەستونيا استاناسى تاللين قالاسىندا ۇيىمداستىرىلدى. وليمپيالىق ويىنداردىڭ اشىلۋ سالتانا­تىنىڭ ءوزى ناعىز سپورتتىق مەرەكەگە ۇلاسىپ, ونى كورۋشىلەرگە عالامات اسەر ەتتى. ول لۋجني­كيدەگى ۇلكەن سپورت ارەناسىندا ءوتتى. ءراسىم باسىندا وليمپيالىق ويىنداردىڭ ءۇش مارتە چەمپيونى, جەڭىل اتلەت ۆيكتور سانەەۆ قولىنا وليمپيا الاۋىن ۇستاپ, الاڭ ورتاسىنا شىعا كەل­دى. ستاديوندى اينالا ءبىر جۇگىرىپ وتكەن ول الاۋدى وليمپيادا چەمپيونى, بەلگىلى باسكەت­بول­شى سەرگەي بەلوۆقا جەتكىزدى. سول ءسات شى­عىس تريبۋناسى ۇستىنەن كەنەت اق ءتۇستى قالقاندار توسەلىپ, جوعارى قاراي جول سالىنا قالدى. مىنە, سول قالقانداردىڭ ۇستىمەن بيىككە جۇگىرە ورلەگەن سپورتشى توبەدەگى ەرنەۋگە بارىپ, وليمپيالىق كەسەدەن اسپانعا قاراي وت لاۋلاتتى. استاۋدا جالىن لاپ ەتە تۇسكەن بويدا كومپوزيتور دميت­ري شوستاكوۆيچتىڭ كەيىن ماسكەۋ وليمپيا­داسىنىڭ مۋزىكالىق ەمبلەماسىنا اينالاتىن “مەرەكەلىك ۋۆەرتيۋراسى” شالقىپ الا جونەلدى. وسىدان كەيىن ويىندارعا قاتىسۋشى قۇرامالار­دىڭ دەلەگاتتارى سالتاناتتى شەرۋمەن ستاديون ءىشىن بويلاي ءجۇرىپ ءوتتى. ال مونرەال وليمپيا­داسىنىڭ قاھارمانى, كەڭەس گيمناستى نيكولاي اندريانوۆ بارلىق قاتىسۋشىلار اتىنان وليم­پيالىق انتتى وقىپ بەردى. سول ساتتە ستاديون­داعى الىپ تابلودان جەتى قات كوكتىڭ تورىندە سامعاپ ۇشىپ جۇرگەن كەڭەس عارىشكەرلەرى لەونيد پوپوۆ پەن ۆالەري ريۋمين بەينەلەرى كورىنىپ, ولار وليمپياشى وعلانداردى باستال­عالى تۇرعان سپورت مەيرامىمەن قۇتتىقتادى. ال ەرتەڭىنە, شىلدەنىڭ 20-سىندا جان بەرىپ, جان الىساتىن باسەكەگە تولى جانكەشتى جارىس­تار باستالدى كەتتى. ونىڭ قورىتىندى ءناتي­جە­سىندە 80 التىن, 69 كۇمىس جانە 46 قولا, بارلىعى 185 مەدالدى قورجىنعا باسقان كسرو سپورت­­­شىلارى رەسمي ەمەس ەسەپتە جالپى كوماندالىق ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. كوماندالىق ەكىنشى ورىنعا 47 التىن, 37 كۇمىس جانە 42 قولا مەدالمەن گدر سپورتشىلارى ورنالاستى. ءۇشىنشى تۇعىر 8 التىن, 16 كۇمىس جانە 17 قولا مەدال العان بولگاريا كومانداسىنا بۇيىردى. البەتتە, وسى ۇلى ءدۇبىردىڭ قالىڭ ورتاسىندا قازاقستاننان بارعان 20 سپورتشى دا جارىسقا جالىن قوسىپ, جارقىلداپ ءجۇردى. بۇل ايتۋلى الامان ەڭ الدىمەن قازاق سپورتشىلارىنىڭ باعىن جاندىرعان وليمپيادا بولدى. راسىندا دا ايگىلى جەلاياق عۇسمان قوسانوۆتىڭ 1960 جىلعى ريمدەگى كۇمىس جانە باسكەتبولشى ءالجان جار­مۇحامەدوۆتىڭ 1972 جىلعى ميۋنحەندەگى التىنى مەن 1976 جىلعى مونرەالداعى قولا مەدالدا­رىنان وزگە قازاق بالاسىندا جۇلدە جوق ەدى. بىراق, بۇلاردىڭ ەكەۋى دە وليمپياداعا قازاق­ستاننان بارعان جوق-تىن. سول جولى اسكەر قاتارىندا جۇرگەن عۇسمان مولداۆيا اتىنان تۇسسە, ءالجان ماسكەۋدىڭ تسسكا كومانداسىنىڭ اتىن شىعارعان-دى. بۇل وليمپيادا سونىمەن بىرگە جالپى قازاقستان سپورتىنىڭ دا ۇلكەن ورلەۋىن ايداي الەمگە پاش ەتتى. ءبىزدىڭ رەسپۋبلي­كانىڭ سوناۋ 1956 جىلى مەلبۋرندا وتكەن ءحVى وليمپيالىق ويىنداردان باستاۋ الاتىن سپورت­شىلار دەلەگاتسياسى ماسكەۋدە بارىنشا قوماق­تىلانا ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە بۇل جولى العان مەدالدارىمىزدىڭ جالپى سانى جونىنەن دە, ونىڭ ىشىندەگى التىنى بويىنشا دا بارىنەن اسىپ تۇستىك. ماسكەۋدەن ءبىزدىڭ قىزدار مەن جىگىتتەر 8 التىن, 2 كۇمىس جانە 8 قولا مەدال الىپ قايتتى. مۇنىڭ الدىنداعى مونرەالدان 3 التىن, 1 كۇمىس مەدالمەن ورالعان شىمكەنتتىك گيمناستشى قىز نەللي كيم بۇل جولى 2 التىن مەدالدى ولجالادى. ال قازاقستاندىقتارعا وسى الاماندا ءبىرىنشى التىندى الىپ بەرگەن كلاس­سيكالىق كۇرەس شەبەرى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ بولدى. وسىدان كەيىن ول 1981 جىلى الەم چەم­پيو­نى, 1982 جىلى الەم كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى اتاقتارىن جەڭىپ الىپ, ۇلكەن سپورتپەن قوش ايتىستى. قازىر “گرەك-ريم كۇرەسى” اتانىپ جۇرگەن سول كلاسسيكالىق بەلدەسۋدىڭ باسىندە بىزدەن ءشامىل سەرىكوۆ پەن اناتولي بىكوۆ تە بار ەدى. مۇنىڭ الدىندا مونرەالدا التىن العان توليا بۇل جولى كۇمىسپەن شەكتەلدى دە, ءشامىل قارسىلاس­تارىن بەت قاراتپاي, چەمپيون اتاندى. كىلەمگە بارلىعى التى رەت شىققان ول سونىڭ تورتەۋىن مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتادى. وسى ويىنداردا قاراعاندى وبلىسىنىڭ تۇلەكتەرى قاتارىنان ەكىنشى رەت اۋىر اتلەتيكادان التىن مەدال الىپ بەردى. ايتالىق, مونرەالدا كەندى ولكەنىڭ يۋري زايتسەۆ ەسىمدى تۇلەگى جەڭىمپازدىق تۇعىردان تابىلسا, ماسكەۋدە ۆيكتور ءمازيننىڭ جۇلدىزى جارقىراپ جاندى. ول وسىنىڭ الدىندا عانا سەرپە جانە جۇلقا كوتەرۋدە, سونداي-اق قوسسايىستىڭ قورىتىندىسىندا الەمدىك رەكورد­تى جاڭارتىپ ەدى. سوندىقتان مۇندا ءبىرىنشى ورىننان بىردەن-ءبىر ۇمىتكەر سانالدى. جارىستا ونىمەن بولگار ستەفان ديميتروۆ پەن پولياك مارەك سەۆەرين باسەكەگە ءتۇستى. دەگەنمەن, جۇلقا كوتەرۋدە 2,5 كيلو ارتىقشىلىققا جەتكەن ءبىزدىڭ جىگىت سول ۇستەمدىگىمەن وليمپيادا التىنىن موينىنا ورادى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكاعا بۇدان كەيىنگى التىن مەدالدى كەندى ءوڭىردىڭ تاعى ءبىر ورەنى جەڭىل اتلەت ۆلاديمير مۋراۆەۆ جەتكىزدى. ول 4ح100 مەترلىك ەستافەتادا كوماندالىق جەڭىستىڭ كەلۋىنە ۇلەس قوستى. سودان سوڭعى ەكى التىندى دا كوماندالىق سپورت ءتۇرىنىڭ وكىلدەرى – باسكەتبولشى نادەجدا ولحوۆا (شۋۆاەۆا) مەن ۆاتەرپولشى سەرگەي كوتەنكو اپەردى. وسىنداي ايتۋلى الامانداردا التىن بول­ماعانىمەن, سالماعى سول سارى التىنعا پارا-پار كەلەتىن ءجۇرىمدى جۇلدەلەر دە كەزدەسەدى. بىزگە ءماس­كەۋ وليمپياداسىندا قوس بوكسشىمىز – سەرىك قوناقباەۆ پەن ۆيكتور دەميانەنكو جەڭىپ العان كۇمىس مەدالدار سونداي اسا باعالى كورىنەدى. وسى تۋرنيردە سەرىكتىڭ جارتىلاي فينالدا كۋبالىق حوسە اگيلاردى قانداي قيىن­دىقپەن ءارى قانداي ادەمى ۇتقانىن سول كەزدە جۇرتتىڭ ءبارى بايقادى. بىراق وسى شايقاسقا وراسان زور كۇش جۇمساعان ءبىزدىڭ باعلان فينالدا وزىنەن وسىنىڭ الدىنداعى ەۋروپا چەمپيونا­تىنىڭ اقتىق ايقاسىندا جەڭىلىپ قالعان يتاليالىق پاتريتسيو وليۆاعا ەسە جىبەرىپ الدى. ايتكەنمەن, بىزگە ءالى كۇنگە دەيىن سول ۇرىستا سەرىك اسا باسىم تۇسپەگەنىمەن, جەڭىلمەگەندەي بولىپ سەزىلەدى دە تۇرادى. ساياسي استارى بار وي­ىن سونىڭ الدىندا رينگكە شىققان ۆيكتوردىڭ توڭىرەگىندە دە وينالعان سەكىلدى. ايتپەسە ەكى راۋند بويى كۋبالىق حۋان ەرناندەستى بەت قاراتپاي جەڭىپ كەلە جاتقان ونى ءۇشىنشى راۋندتا “قاباعى جارىلدى” دەگەن سىلتاۋمەن جارىس جولىنان شىعارىپ تاستار ما ەدى... رەسپۋبليكا سپورتشىلارى 8 قولا مەدالدى قورجىنعا باسىپ قايتتى. ولاردىڭ 7-ءى كوگالداعى حوككەي شەبەرلەرىنە بۇيىرسا, قالعان جالعىزى الماتىلىق ديسك لاقتىرۋشى تاتيانا لەسو­ۆايانىڭ قانجىعاسىنا بايلاندى. ال حوككەيشى جىگىتتەردى الماتى “ديناموسىنىڭ” فاريت زي­گان­گيروۆ, ميننەۋلا ازيزوۆ, الەك­ساندر مياس­نيكوۆ, ميحايل نيچەپۋرەنكو, سوس ايراپەتيان, سەرىك قالىمباەۆ جانە الەكساندر گونچاروۆ سىندى ويىنشىلارى قۇرادى. مىنە, دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن سول جارتى ­ايلىق ايتۋلى وقيعادان بەرى دە 30 جىل ۋاقىت ءوتىپتى. ءيا, ول كەزدە وليمپيالىق ويىندار قا­زىر­گىدەي ءبىر ايعا سوزىلمايتىن, سوندا دا تار­تى­سى كەم ەمەس ەدى. سول ويىنداردىڭ جابىلۋ سال­تا­ناتى كەزىندەگى كورىنىستەر دە كوپكە دەيىن كوپ­شىلىكتىڭ كوڭىلىندە قالىپ قويدى. وليمپيادا بويتۇمارى بولعان ميشا قونجىقپەن بىرگە جۇزدەگەن ادامنىڭ جىلاپ تۇرعانىن كوز كوردى. ال كومپوزيتور ا.پاحمۋتوۆا مەن اقىن ن.دوب­رونراۆوۆ شىعارعان “قوش بول, ماسكەۋ!” اۋەنى­نىڭ اۋەزى ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاعىمىزدا تۇر. سەرىك ءپىرنازار.