داعدارىستىڭ الدىن الۋدىڭ ءىس-قيمىلى حالىقتان جيناقىلىقتى تالاپ ەتەدى
ەلباسىمىزدىڭ ءار ءسوزى ەل جۇرەگىنە جەتىپ جاتادى. سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ رەسمي كەزدەسۋلەردە, جۇمىس بابىنداعى قابىلداۋلاردا ايتاتىن پىكىرلەرىنە دە قۇلاق تۇرەدى قالىڭ ەل. دۇيسەنبى كۇنى پرەمەر-مينيستر ك.ق.ءماسىموۆتى قابىلداۋ كەزىندە ەلباسىمىز بۇكىل الەمدى قىسپاعىنا الىپ تۇرعان داعدارىستىڭ مۇنان بۇرىنعى, 2007-2009 جىلدارداعى داعدارىستان دا كۇشتى بولاتىنىن اشىق ايتتى, تۋعان حالقىن, ءوز ەلىن قيىندىققا قارسى تۇرۋعا شاقىردى. ونىڭ الدىن الۋدىڭ, مۇمكىن بولاتىن اۋىرلىقتارىن جەڭىلدەتۋدىڭ ناقتى جولدارىن بەلگىلەدى. ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل-كۇيىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرىلمەيتىنىن, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارىن قولداۋ باعدارلاماسى دايىن بولۋى تيىستىگىن قاداپ كورسەتتى. ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ەلەكتروندى پوشتاسىنا, باسىلىم سايتىنا كەشە جەدەل تۇسكەن, وبلىستارداعى مەنشىكتى تىلشىلەرگە حابارلانعان پىكىرلەر حالقىمىزدىڭ ەرتەڭگى كۇنگە سەنىمدىلىكتىڭ باستى تىرەگىن ەلباسىمىز – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتان تاۋىپ وتىرعانىن, ەلدىك پەن بىرلىك ارقىلى قانداي قيىندىقتى دا ەڭسەرەتىنىن كامىل كورسەتەدى. گازەت سايتىنداعى ءبىر كوممەنت «ءبىز ءبارىن دە جەڭەمىز. العا, قازاقستان!» دەپ اياقتاپتى. ءدال سولاي بولادى! بەلىمىزدى بەكەم بۋايىق!
دۇيسەنبى كۇنى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆتى قابىلداپ, وندا بۇگىندە الەمدە جانە ەلىمىزدە قالىپتاسقان جاعداي تۋرالى ايتا كەلىپ, قازىرگى ۋاقىتتا ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇردەلى رەجىمدە جۇمىس ىستەپ جاتقانىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ماسەلەن, ەنەرگيا تاسىمالداۋشى ونىمدەر باعاسىنىڭ تومەندەۋى ەل بيۋدجەتىنە تۇسەتىن كىرىستەردى ەداۋىر كولەمدە قىسقارتىپ وتىر. سول سياقتى, وزگە دە بىرقاتار ەكسپورتتىق تاۋارلار باعاسى دا تومەندەۋ ۇستىندە. وسىنداي احۋالدى ەسكەرە كەلىپ ەلباسى الەمدىك ەكونوميكادا كۇن سايىن بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان داعدارىسقا قارسى جۇرگىزىلەتىن جۇمىستار جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى.
ەلباسىنىڭ قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە اتقارىلۋى ءتيىس مىندەتتەر تۋرالى بەرگەن تاپسىرمالارى كوپتەگەن قازاقستاندىقتار تاراپىنان قولداۋ تابۋدا. گازەت رەداكتسياسى تومەندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن سونداي پىكىرلەردىڭ ءبىر توبىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىپ وتىر.
***
الەمدەگى, سونىڭ ىشىندە ەۋروپا مەن شىعىس ازياداعى ەكونوميكانىڭ احۋالىن ەسكەرە وتىرىپ, جاعدايدىڭ جۋىق ارادا جاقسارۋىن بولجاۋ مۇمكىن ەمەس. حالقىمىز قالىپتاسقان جاعدايدى ءبىلۋى ءتيىس, كاسىپورىندارىمىزدىڭ كىرىسى ازايىپ, تابىستىڭ تومەندەۋى جانە جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋى ىقتيمال. 2007-2009 جىلدارداعىدان دا كۇشتى, ناعىز داعدارىس دەندەپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە تالداۋ جاساۋدى, داعدارىسقا قارسى جۇمىستاردىڭ جوسپارىن ازىرلەۋدى, قاجەتتى شارالاردى بەلگىلەپ, ونى حالىققا جەتكىزۋدى تاپسىرامىن.
ن.ءا.نازارباەۆ.
***
«نۇرلى جول» باعدارلاماسى ەڭبەكپەن قامتۋ باعدارلاماسىن تولىقتىرۋعا, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم ارقىلى جاڭا ماماندىق الۋ ءمۇمكىندىگىن كەڭەيتۋگە جاعداي جاسايدى. وسىلايشا جۇرت قاجەت بولعان جاعدايدا ءوز كاسىپورنىندا جاڭا ماماندىق الا الاتىن بولادى. سونىمەن قاتار, بىزدە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارىن قولداۋ باعدارلاماسى دايىن بولۋى ءتيىس.
ن.ءا.نازارباەۆ.
***
كاسىپورىندار مەملەكەت قاراجاتپەن قامتاماسىز ەتەدى دەپ كۇتپەۋى ءتيىس. ولاي بولمايدى, ۇلتتىق قوردىڭ اقشاسىن جاڭا نىساندار قۇرىلىسىنا, سونداي-اق, ناشار جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىنداردى قولداۋعا, سۋبسيديالاۋعا پايدالانۋعا تىيىم سالامىن. بۇل جاعدايدا قانداي ءوندىرىس ءتيىمدى, قايسىسى ءتيىمسىز جۇمىس ىستەيتىنى بىردەن كورىنەدى. سونداي-اق, ءبىز بارىنشا ءتيىمدى مەنەدجمەنت تارتۋ ءۇشىن جەكەشەلەندىرۋ ءجۇرگىزەمىز.
ن.ءا.نازارباەۆ.
اركىم ءوز جاعدايىن ءوزى ويلاعانى ءجون
ءبىز جوعارى وقۋ ورنىن كەڭەستىك كەزەڭدە اياقتاپ, سول تۇستا قىزمەتىمىزدى باستاعان ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز. بۇل كەزدەگى حالىقتىڭ پسيحولوگياسى ماسىلدىق پيعىلعا قاراي ويىسىپ وتىرۋشى ەدى. اۋىلداعى اعايىندارىمىز «ە, ۇكىمەتتىڭ ءوزى اسىرايدى عوي», دەپ تال شىبىقتىڭ باسىن سىندىرماي قاننەن-قاپەرسىز وتىرا بەرەتىن. وسىنداي ماسىلدىق كوڭىل-كۇي اۋانى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كەزدەن كەيىن دە جويىلا قويعان جوق. قول-اياعى بالعاداي ازاماتتار الەۋمەتتىك كومەك الۋدان بەتتەرى بۇلك ەتكەن جوق. وسىنداي كەزدە ەلباسىنىڭ ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, كاسىپكەرلىكتى ورىستەتۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما بەلگىلەپ ونى ءتيىستى زاڭمەن بەكەمدەپ بەرۋى كەلەشەك تىرشىلىك قامىن مەيلىنشە تىم ارىدەن ويلاستىرىپ جاسالعان پەرسپەكتيۆالىق قادام بولعانى انىق. ونىڭ بەر جاعىندا اركىمنىڭ, رەسپۋبليكانىڭ ءار ازاماتىنىڭ ءوزىنىڭ جەكە كاسىبىن اشىپ, ءوز نەسىبەسىن ءوزى ايىرىپ وتىرۋى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان تۋعىزىلعان اكەلىك قامقورلىقتى قايدا قويامىز. ەكىنشىدەن, وسى ءتورت-بەس جىل توڭىرەگىندە باستاعان كاسىبى ارقىلى ءوز ىرىس-نەسىبەسىن ايىرىپ وتىرعان ازاماتتارعا مورالدىق جانە ماتەريالدىق تۇرعىدان ءبىراز جەڭىلدىكتەر بەلگىلەنگەنى بۇل ءىستىڭ ادىمىن ارشىنداتا ءتۇستى. بۇعان تىكەلەي ءوز باسىمنان دا مىسال كەلتىرە الامىن. مەن بۇعان دەيىن رەسپۋبليكانىڭ توتەنشە جاعدايلار قۇرىلىمىندا قاتارداعى ينسپەكتورلىق قىزمەتتى اتقاردىم. وسى ارقىلى ورال ءوڭىرى اۋماعىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن گاز قۇبىرلارى مەن نىساندارىن مەملەكەتتىك قابىلداپ الۋ اكتىلەرىنە قول قويۋعا قاتىستىم. مۇنىڭ ءوزى ماعان ونەركاسىپتەگى قاۋىپسىزدىك نورمالارى مەن تالاپتارىن جەتىك بىلۋىمە جول اشتى. سونداي-اق, تاۋەكەل ءتۇبى – جەل قايىق دەگەندەي, بۇل باعىتتا ءوز كاسىبىمدى اشايىن دەگەن ويعا كەلدىم. سولاي بولدى دا. بۇعان دا ون جىل ۋاقىت ءوتتى. سول كەزدە نەگىزگى ماماندىعىما قوسا جاڭا باستاعان ىسىمە بايلانىستى استانا جانە الماتى قالالالارىندا ارنايى كۋرستا وقىپ ونەركاسىپتەگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى ءبىلىم-بىلىگىمدى تولىقتىردىم. بۇگىندە ءبىزدىڭ جشس وسى ونەركاسىپتەگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندە وقىتىپ ارنايى سەرتيفيكات بەرەتىن ۇلكەن وقىتۋ ورتالىعىنا اينالىپ وتىر. مۇنداعى ءۇردىس وندىرىستىك كاسىپورىندارمەن ءتيىستى كەلىسىمشارت ارقىلى جۇرگىزىلەدى. جەكە كاسىپورنىمىزدا ونشاقتى مامان جۇمىس ىستەيدى. ولار ءوز قىزمەتتەرىنە ءدان ريزا. ءبارى دە ادال ەڭبەك, ماڭداي تەرمەن كەلگەن تابىستىڭ بەرەكەلى بولاتىنىن جاقسى تۇسىنەدى. ءارى قانداي كۇردەلى داعدارىس بولماسىن بۇل وزدەرىنىڭ وتباسىلىق بيۋدجەتتەرىنە ەشقانداي اسەر ەتە المايتىنىنا دا كوزدەرى انىق جەتكەن. ءوزىم دە ءدال وسىنداي ويدامىن. ءوز كۇنىڭدى ءوزىڭ كورىپ, ءوز كاسىبىڭدى الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ, تىرشىلىك ەتۋ كوزىنە اينالدىرا ءبىلۋدىڭ ءوزى دە ادام ءۇشىن ءبىر باقىت ەمەس پە. دۇيسەنبى كۇنى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتى قابىلداعان كەزدە وعان ناعىز داعدارىستىڭ دەندەپ كەلە جاتقانىنا بايلانىستى بەرگەن تاپسىرماسىنىڭ ءتۇپ-توركىنىندە دە اركىمنىڭ ءوز نەسىبەسىن ءوز كاسىبىنەن تابۋ قاجەتتىگى ايقىن كورىنەدى. مەنىڭ ويىمشا, اركىم ءوز كۇنىن ءوزى كورۋ كەرەكتىگى – بۇگىنگى نارىق زامانىنىڭ باستى تالابى ءارى جازىلماعان زاڭى. بۇدان ەشكىم دە باس ساۋعالاپ كەتە المايدى. نۇرلان تۇياقوۆ, «نۇرگازپرومستروي» جشس باس ديرەكتورى. ورال.قولداۋ اسا مۇقتاجدارعا عانا كورسەتىلۋى ءتيىس
«جامان ايتپاي, جاقسى جوق» دەيدى حالىق دانالىعى. پرەمەر-ءمينيستردى قابىلداعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىنان وسىنى ۇقتىق. ءيا, داعدارىس جاعدايىندا الەمدە كۇيى كەلىسكەن, توڭىپ بولماسا, تويىپ سەكىرگەن مەملەكەتتەر جوق. جەر شارىنىڭ ءبىر-ءبىر تىرەۋ باعانالارىنداي كورىنەتىن اقش, قىتاي, رەسەي جانە ەۋروپا مەملەكەتتەرى دە بەلدىگىن قاتتىراق تارتىپ وتىرعانىن ەل كورىپ وتىر. سوندىقتان, داعدارىستىڭ قازاقستاندى اينالىپ وتپەيتىندىگى بەلگىلى ەدى. ەل دە مۇنى ءتۇسىنىپ قالدى. ەلباسى ايتقانداي, ەندى شاشپا-توكپەلىكتى قويىپ, ۇنەمگە كوشۋىمىز كەرەك. ارتىق شىعىنداردى قىسقارتۋعا تاپسىرما بەرگەن ەلباسى قانداي قيىنشىلىق بولسا دا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارىن قولداۋ جونىندە نۇسقاۋ بەردى. راسىندا, الدىندا ازىن-اۋلاق بيزنەسى بار كاسىپكەر, وتار-وتار قوي, تابىن-تابىن سيىر, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, كەلە-كەلە تۇيە ۇستاعان شارۋا, باقشالىعىنان تابىس تاۋىپ وتىرعان ديقان سياقتى كاسىپ يەلەرى ۇكىمەتتەن بۇرىنعىداي سۋبسيديا الماسا دا شارۋاسىن شايقالتپايدى. تابىسى از بولار, بىراق قارنى توق بولادى. داعدارىستىڭ جاڭا تولقىنى دەنى-قارنى ساۋ ازاماتتارداي ەڭبەك ەتۋگە قابىلەتسىز مۇگەدەكتەرگە, زەينەت جاسىنا جەتىپ زەينەتاقىسىن ايدان ايعا زورعا جالعاپ وتىرعاندارعا اۋىر ءتيۋى مۇمكىن. ەلباسىنىڭ پرەمەر-مينيسترگە وسىنداي ادامداردى قولداۋ جونىندە باعدارلاما دايىنداۋعا تاپسىرما بەرۋى «تاعدىرىمىز ەندى قالاي بولادى» دەپ قوبالجىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ جۇرەگىنە ءۇمىت وتىن جاقتى. ولار – قازاقستاننىڭ ازاماتتارى. تۋعان وتانى ولاردى تاعدىردىڭ تەزىنە تاستامايدى, سىن ساعاتتا قاسىندا بولادى. ارينە, ءدال قازىر ەشكىمنىڭ كوشتەن قالاتىن جاعدايى جوق. بىزدەگى الەۋمەتتىك كومەكتەر, زەينەتاقى كولەمى كورشى مەملەكەتتەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن بۇرىننان تۋدىرىپ كەلەدى. ونى دا ەسكەرىپ, شۇكىرشىلىك ايتۋىمىز كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءالسىز, باسەكەگە قابىلەتسىز كاسىپورىنداردى ۇلتتىق قور قارجىسىنان قولداۋعا تىيىم سالۋى وتە دۇرىس شەشىم بولدى. ءبىر اشىلىپ, ءبىر جابىلعان كاسىپورىنداردان ەلگە پايدا كەلمەسە ماسىل قىلىپ نەگە كەرەك. ودان دا ءالسىز قورعالعان ازاماتتارىمىزدىڭ جاعدايىن تۇزەپ الايىق. ساتتار قۋاشباەۆ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.ءار كاسىپورىن مۇمكىندىكتەرىن قايتا قاراۋى قاجەت
ەلباسىنىڭ تالاي جيىنداردا ەسكە سالعان الەمدىك داعدارىس تولقىنى ءبىزدىڭ جاعاعا دا جاقىنداعان سياقتى. اپتا باسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتى قابىلداپ, كەزدەسۋ بارىسىندا رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ كۇردەلى رەجىمدە جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا قاتتى نازار اۋدارعانى حالىقتىڭ كوڭىلىن ورنىنا ءتۇسىردى. شىنى كەرەك, قازىرگى الەمدىك ەكونوميكاداعى تەرىس قۇبىلىستار ەلدىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزعانى انىق. بۇل تەرىس اسەرلەر ەكونوميكانى السىرەتكەنىن حالىق بۇرىن سەزىنبەسە دە, وتاندىق وندىرۋشىلەر بۇل جاعدايدى الدەقاشان سەزىنگەن بولاتىن. ۇكىمەت قولدان كەلگەن بارلىق ەكونوميكالىق قۇرالداردى بارىنشا قولدانعانمەن ول داعدارىس قارقىنىن توقتاتا المادى. سوندىقتان ۇكىمەت تەڭگە باعامىن ەركىن اينالىمعا جىبەرۋدى ءجون تاپتى. ەندىگى كەزەڭدە نارىق تىزگىنى تەك نارىق تالاپتارىنا عانا باعىنىشتى بولادى. بۇل – دۇرىس قادام. نارىقتاعى باعا ساياساتىن سۇرانىس پەن ۇسىنىس زاڭى عانا ايقىنداۋ كەرەك. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا يمپورتتى الماستىرۋ ساياساتىمەن قوسا تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ەكسپورتقا شىعارۋ ساياساتى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل ءوز تاراپىنان ەل ەكونوميكاسىنا قوسىمشا ۆاليۋتا تۇسىمىمەن قوسا جاڭا نارىقتارعا شىعۋ مۇمكىندىگىن الىپ كەلۋدە. قازاقستان قاراجات تارتۋ ماقساتىندا مەملەكەت شەتەل ينۆەستورلارىنا ينۆەستيتسيالىق احۋال جاساۋعا ءماجبۇر بولدى. كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستانعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى بويىنشا ءبىز ورتالىق ازيادا العاشقى ورىنعا شىقتىق. ينۆەستيتسيالار ارقاسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارى مەن كاسىپورىندار اشىلىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقساردى. ەندى مىنە, نارىققا دا ءوز كەزەگىندە ەكونوميكانى جانداندىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ الەمدىك ەكونوميكالارمەن تىعىز بايلانىستىلىعى مەن الەمدە بولىپ جاتقان ءارتۇرلى تەرىس وزگەرىستەر بىزگە قاتتى اسەر ەتۋدە. داعدارىس قانداي ەكونوميكا بولسىن وڭاي سوقپايتىنى بەلگىلى. ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنان الەۋمەتتىك ماسەلەلەر دە كوبەيۋى مۇمكىن. بىراق, داعدارىستىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەر كەزەڭى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. داعدارىس كاسىپورىندارعا ءوز مۇمكىندىكتەرىن قايتا قاراۋعا, جاڭا ويلاردىڭ تۋىنداۋىنا الىپ كەلەدى. قىزمەتتەرىندەگى ەڭ كۇشتى مەن ەڭ ءالسىز جاقتارىن باعالايدى. داعدارىس – جاڭا دامۋدىڭ العاشقى ساتىسى. سوندىقتان ءبىز دە ءوز ەكونوميكامىزعا, ەلباسىنا سەنۋىمىز كەرەك. سۇلتان ابىلداەۆ, م. ح. دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا سالاسى بويىنشا عىلىم دوكتورى. جامبىل وبلىسى.
