ەكونوميكا كۇرەتامىرى

قازاقستان مۇناي قۇبىرى كولىگىنە – 80 جىل بيىل وتاندىق قۇبىر كولىگىنە 80 جىل تولادى. تاريح قويناۋىنا كەتكەن وسىناۋ جاسامپاز جىلداردا قازاقستاننىڭ زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالى مۇناي تاسىمالداۋ جۇيەسى قالاي قالىپتاسقانى, ونى قۇرۋعا بار قاجىر-قايراتىن جۇمساعان ماقساتشىل جاندار تۋرالى ايتىلار اڭگىمە جەتەرلىك. جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇرار كەشەگى كۇندەرى بۇگىنگى يگىلىكتى ءوز قولدارىمەن جاساعان ادامدار ارامىزدا از ەمەس. نۇرلان بالعىمباەۆ. زىمىران ۋاقىت توقتاماي جىل­جي بەرەدى. قازاقستان مۇناي قۇبىرى كولىگىنىڭ 75 جىلدىعىن اتاپ وتكەنىمىز كۇنى كەشە عانا سياقتى ەدى, سودان بەرى دە بەس جىل وتە شىعىپتى. وسى رەتتە بيىل 70 جىلدىق مەرەكەسى قاتار كەلگەن ۇلى جەڭىسكە قازاقستاندىق مۇنايشىلاردىڭ دا قوسقان ۇلەسى قوماقتى ەكەندىگىن ايتۋ ءلازىم. بۇرىنعى كەڭەس وداعى اۋما­عىندا قۇبىر كولىگىنىڭ تاريحى ۇزىندىعى 883 كم. باكۋ – باتۋمي (ديامەترى – 200 مم.) كەروسين قۇبىرى تارتىلعان 1905 جىلدان باستالادى. ودان كەيىن «گروزنىي – ماحاچكالا», «مايكوپ – ەكاتەرينودار», «گروزنىي – تۋاپسە», «ارماۆير – نيكيتوۆكا» مۇناي قۇبىرلارى سالىندى. قازاقستاندا سوعىسقا دەيىنگى جىلدارى بايلىق قورى ەداۋىر جەتكىلىكتى بارلانعان ەمبى, دوسسور, ماقات, بايشوناس, قوسشاعىل, ەسكەنە, ساعىز جانە باسقا دا كەنىشتەردە مۇناي ونەركاسىبىنىڭ قاۋىرت دامۋى مۇنايلى ءوڭىر ءونىمىن تاسىمالداۋ ماسەلەسىن شەشۋدى تالاپ ەتتى. شەشىمنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى ۇسىنىلدى. سونىڭ ءبىرى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قا­زاق ولكەلىك كوميتەتى مەن قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى ەمبى مۇنايىن كەڭەس وداعىنىڭ ەۋروپالىق بولىگىنە جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اقتوبەگە قاراي مۇناي قۇبىرىن تارتۋ تۋرالى 1931 جىلى ناۋرىزدا جاساعان ۇسىنىس ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەڭبەك جانە قورعانىس كەڭەسى 1932 جىلعى 16 ماۋسىمدا «كاسپي – ور» مۇناي قۇبىرىن سالۋ تۋرالى» №714 قاۋلى قابىلداپ, قۇرىلىس سول 1932 جىلى باستالىپ تا كەتتى. وسى قاۋلىمەن ور قالاسىندا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ بەلگىلەندى. ءسويتىپ, بۇل مۇناي قۇبىرى ور زاۋىتىن ەمبى مۇنايىمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالدى. ەگەر ەمبى مۇنايى جەتكىلىكسىز بولعان جاعدايدا, باكۋ مۇنايىن تەڭىزبەن اتىراۋ (گۋرەۆ) مۇناي اۋىستىرىپ قۇيۋ بازاسىنا جەتكىزۋ, ونى ودان ءارى «كاسپي – ور» مۇناي قۇبىرى ارقىلى تاسىمالداۋ كوزدەلدى. مۇناي قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى ءۇش جىلدا اياقتالىپ, وسىدان 80 جىل بۇرىن, ياعني 1935 جىلى 8 جەلتوقساندا ۇكىمەتتىك كوميسسيا ۇزىندىعى 708,7 كم., ديامەترى 300 مم., ونىمدىلىگى جىلىنا 1 150 مىڭ توننا «كاسپي – ور» مۇناي قۇبىرىن ونەركاسىپتىك پايدالانۋعا رەسمي قابىلدادى جانە «ەمبىمۇناي» ترەسىنىڭ مۇناي ايداۋ باسقارماسىنىڭ قاراۋىنا بەردى. جىلدىق قۋاتى 1,5 ملن. توننا ور مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى دا پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى جانە مۇناي قۇبىرى كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ ەكونوميكاسىن وركەندەتۋدە ماڭىزدى قىزمەت اتقاردى, اسىرەسە ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى مول بولدى. مۇناي قۇبىرىنىڭ قانشالىقتى ستراتەگيالىق ماڭىزدى بولعانىن مىنا جايت كورسەتەدى. 1944 جىلى مامىردا №3 مۇناي ايداۋ ستانساسى اۋدانىنا نەمىس «اۆبەر» قارسى بارلاۋى مۇناي قۇبىرىنىڭ جۇمىسىن بۇزۋ ءۇشىن قيراتۋشى توپتى جۇمسايدى. مۇناي ايداۋ ستانساسى جابدىقتارىن تۇگەلدەي جارىپ جىبەرۋ, ءسويتىپ مۇناي قۇبىرىن ۇزاق ۋاقىت ىستەن شىعارۋ كوزدەلگەن. الايدا, فاشيستەر ويلاعان ماق­ساتتارىنا جەتە المادى, مۇناي قۇبىرى جۇمىسكەرلەرىنىڭ كومەگى­مەن بۇلدىرۋشىلەر توبى جويىلدى. مۇناي قۇبىرىنىڭ جۇمىس­كەرلەرى تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ ما­ماندارى, قىزمەتشىلەرى جانە جۇمىسشىلارى سوعىس­تىڭ الدىنداعى, سوعىس جانە سوعىستان كەيىنگى جىلدارى جالپى مۇناي قۇبىرى كولىگىنىڭ دامۋىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەندەرىن اتاپ كورسەتكەن ءجون. سوعىسقا دەيىنگى جىلدارى قۇبىرشىلار قاۋىمى اراسىنا جۇرگىزۋشى ۆ.پ.اۆلۋكوۆ, اۋەلى جۇمىسشى بولىپ باستاپ, كەيىن «سارىقامىس» مۇناي ايداۋ ستانساسىنىڭ باستىعى بولعان د.داۋلەتوۆ, ا.د.داۋكەنوۆ, ا.ا.ۆاسيلكوۆ, ي.يا.شلىكوۆ, ك.ساقالباەۆ, س.پ.ناۋموۆ جانە باسقا دا وزاتتاردىڭ ەسىمى كەڭىنەن تانىلعان ەدى. 1941 جىلى مۇناي قۇبىرىندا جالپى العاندا 688 ادام جۇمىس ىستەسە, سولاردىڭ 176-سى, ياعني 25 پا­يىزى نەمەسە ءاربىر ءتورت جۇمىسكەردىڭ بىرەۋى ستاحانوۆشى جانە ەڭبەك ەكپىندىسى اتانعان ەكەن. ال 1945 جىلعا قاراي ۇجىمداعى 693 جۇمىسكەر ادامنىڭ 237-ءسى (34%) وسىنداي ۇزدىكتەر ساپىن قۇراعان. بۇل رەتتە جۇمىس رەتىنە قا­راي شاشىراڭقى ورنالاسقان ۇلكەن كاسىپورىننىڭ بارلىق بولىمشەسىنىڭ جۇمىسىن ءبىر ىرعاققا ءتۇسىرىپ, تۇتاس ۇجىمعا اينالدىرا بىلگەن مۇناي قۇبىرى باسشىلارىنىڭ دا قىزمەتى اتاپ وتۋگە لايىق. ولاردىڭ ىشىندە مۇناي قۇبىرى كەڭسەسىنىڭ باستىعى س.ا.ۆازيەۆتى, كەيىنگى جىلدارى قۇبىر باسقارماسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن د.ا.چەرنياەۆتى, م.ن.ميحايلوۆتى, پ.ا.ميحايلوۆتى, ۆ.ۆ.شارونوۆتى, ن.ن.شمانوۆتى جانە باسقالارىن ىلتيپاتپەن ەسكە الامىز. بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولار ەدى. بوز دالادا ەڭبەككەرلەردىڭ قازاقستان مۇناي ونەركاسىبىن جانە ونىڭ ىشىندە ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرىنداي ماگيسترالدىق مۇناي قۇبىرلارىن جاساۋداعى تاباندىلىقتارى تاڭداندىرادى, تامساندىرادى. سۇراپىل سوعىس جىلدارىنداعى وجەتتىلىك ءىزاشار­لاردىڭ الپىسىنشى جىلدارداعى شالقار شابىتىنا ۇلاستى, وسى ونجىلدىقتا وزەن, قاراجانباس, قالامقاس, جەتىباي سياقتى قورى مول ءىرى مۇناي كەنىشتەرى اشىلدى. ەلدىڭ وسكەلەڭ ەكونوميكاسى مۇقتاج تاسقىنداعان مۇنايدى تاسىمالداۋ ءۇشىن لايىقتى كولىك جۇيەسىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. 1965 جىلى گۋرەۆكە مۇناي تەمىر جول ەشەلوندارىمەن جونەلتىلە باستاسا, 1966 جىلى «دجابرايل» تانكەرى قازاقستان مۇنايىنىڭ العاشقى لەگىن كاسپي ارقىلى ۆولگوگراد مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا جەتكىزدى. الايدا بۇل رەتتە كۇرە مۇناي قۇبىرلارىنا ايرىقشا ءمان بەرىلدى, ولاردى تارتۋعا سىڭىرىلگەن ەڭبەك ادام قاجىر-قايراتىنىڭ جانە كاسىبي بىلىكتىلىگىنىڭ شەجىرەسىنە اينالدى. بۇگىنگى كۇنى ماگيسترالدىق مۇناي قۇبىرلارى بويىنشا ۇلتتىق وپەراتور «قازترانسويل» اكتسيو­نەرلىك قوعامىنىڭ يەلىگىندە مۇناي قۇبىرلارىنىڭ, سۋاعىزعىلاردىڭ سان تاراۋ كۇردەلى جۇيەسى, سۇيىق­قويمالار شوعىرى, مۇناي ايداۋ ستانسالارى جانە باسقا دا نىساندار بار. وسى يگىلىكتىڭ ءبارى قازاقستاندىق قۇبىرشىلارعا جەڭىل ورناي قالعان جوق. قۇبىلمالى كليمات, اراقاشىقتىقتىڭ ۇزاقتىعى, ءتىپتى قۇرامى ەرەكشە كۇردەلى ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ ءوزى بىرەگەي شەشىمدەردى قاجەت ەتتى. ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن مۇناي تاسىمالداۋ ءۇشىن «وزەن – گۋرەۆ – كۋيبىشەۆ» (قازىر «وزەن – اتىراۋ – سامارا») جاڭا مۇناي قۇبىرىن قاۋىرت سالۋعا تۋرا كەلدى, بۇل ناعىز تەحنيكالىق تاپقىرلىق پەن ۇتقىرلىق بولىپ شىقتى, ونىڭ ۇزىنا بويىندا بىرنەشە سوراپ ستانساسى عانا ەمەس, ارنايى قىزدىرۋ پەشتەرى ورناتىلدى, جايىق وزەنىنىڭ استىمەن وتكىزۋدەن باسقا دا كوپتەگەن سۋ استى وتكەلدەرى جاسالدى. وسىناۋ «ىستىق» مۇناي قۇبى­رىن پايدالانۋعا قوسۋعا باسشىلىق ەتكەن بىلىكتى مامان­داردىڭ ءبىرى نۇريبەك ءنابي ۇلى شمانوۆ ەدى, وعان وسى ەڭبەگى ءۇشىن كەڭەس وداعى مۇناي ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ ارنايى قۇرمەت گراموتاسى بەرىلدى. نۇرەكەڭ 1952 جىلى ماسكەۋدىڭ گۋبكين اتىنداعى مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىن مۇناي جانە گاز تاسىمالى ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن العاشقى قۇبىرشى قازاق ەدى. ەڭبەك جولىن «كاسپي – ور» مۇناي قۇبىرى №4 مۇناي ايداۋ ستانساسىندا مەحانيك بولىپ باستاپ, كەڭەس وداعى مۇناي ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ باتىس قازاقستان مۇناي ونىمدەرى قۇبىر­لارى باسقارماسىنىڭ باستىعى دارەجەسىنە جەتتى. العاشقى قۇبىرعا ەڭبەگى سىڭگەن ماماننىڭ ءبىرى ەڭبەك جولىن مۇناي ايداۋ ستانساسىنىڭ ءماشينيسى بولىپ باستاعان اناتولي يۆانوۆيچ كاشيرسكي ەدى. ول ماڭعىستاۋ مۇناي قۇبىرى كولىگىنىڭ دامۋىنا بەلسەنە اتسالىستى, سول ءۇشىن «مۇناي ونەركاسىبىنىڭ ۇزدىگى» اتاندى, ونداعان ونەرتابىستىق ۇسىنىس ەنگىزدى, ولارىنىڭ تالايى مەملەكەتتىك ماراپاتتارمەن اتاپ ءوتىلدى. قازاقستان مۇناي قۇبىرىنىڭ وركەندەۋىنە مول ۇلەس قوسقان تاعى ءبىر مايتالمان جان – يۆان دميتريەۆيچ كاسپەر. ول 1960 جىلدارداعى ءوز زامانداستارى سياقتى قاتارداعى مەحانيك بولىپ «قاراتون» مۇناي ايداۋ ستانساسىندا ەڭبەككە كىرىسىپ, كەيىن سالا باسشىلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. تىنىمسىز مىنەزدى, جالىقپايتىن ىزدەنىمپاز ونەرتاپقىش يۆان دميتريەۆيچ قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالاسىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. كەزى كەلگەندە وسىنداي ىسكەر ماماندار ورنىن ۆ.م.ششەلوچيلين, ب.ج.جۇماعاليەۆ, ۆ.پ.بالدۋەۆ, ز.ب.ءابدىراحمانوۆ, ۆ.يا.شۆاباۋەر, ف.گ.مۋليۋكوۆ جانە ت.س.س. لايىقتى ءىزباسارلار باستى. جاڭا تولقىننىڭ ءبىرسى­پىراسىنا توقتالىپ, اتاپ ايتساق, زينون باقتيار ۇلى ءابدىراحمانوۆ ماسكەۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىن اياقتاعاننان كەيىن ۇزاق ۋاقىت ماڭعىستاۋ مۇناي جۇيەسىندە جۇمىس ىستەدى. ءوزىنىڭ بىرەگەي «ىستىق» مۇناي قۇبىرىندا جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا جيناعان مول تاجىريبەسىن زينون ءابدىراحمانوۆ 1984 جىلى پاۆلوداردا قۇرىلعان شىعىس ماگيسترالدىق مۇناي قۇبىرى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىندە دە پايدالاندى. سول كەزدەگى دارەجەلەر اراسىندا بۇل كەڭەس وداعى مۇناي ونەركاسىبى ءمينيسترى لاۋازىمعا ۇمىتكەرمەن ءوزى جەكە اڭگىمەلەسىپ, باعالاپ بارىپ قانا تاعايىندايتىن وتە ماڭىزدى جوعارى قىزمەت بولاتىن. قىزمەتىنە كوڭىل تولاتىن ىرگەلى ازامات, مايتالمان مۇناي قۇبىرشىلارىنىڭ ءبىرى – مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ار­دا­گەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى تاراس ءماجيت ۇلى قاسىموۆ. ءوزىنىڭ 50 جىلدان استام ەڭبەك جولىن ول قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋى مەن قالىپ­تاسۋىنا ارنادى. سونىمەن قاتار, ول جانى تازا تاماشا ادام, قام­قور اكە, ىسكەر باسشى ءارى ناعىز وتانسۇيگىش جان ەدى. ەلىمىزدىڭ مۇناي قۇبىرى سالاسىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ الدىڭعى ساپىنداعى تاماشا وكىلدەرىنىڭ ءبىرى – ءوزىنىڭ جارتى عاسىردان استام ءومىرىن قۇبىر كولىگى جۇمىسىنا ارناعان بايقادام جۇماعالي ۇلى جۇماعاليەۆ. ول مۇناي-گاز سالاسىندا بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى تالاي ءىرى وقيعاعا تىكەلەي قاتىستى ءارى سولاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن ول مۇناي وڭدەۋشى زاۋىتتا تەمىر ۇستاسىنىڭ كومەكشىسى جۇمىسىنان باستاپ ەلىمىزدىڭ ءىرى كاسىپورىندارىنىڭ ءبىرىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى قىزمەتىنە دەيىنگى جولدان ءوتتى. ونىمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن ادامنىڭ كەز كەلگەنى ونىڭ ءوز ءىسىنىڭ حاس شەبەرى ەكەندىگىن راستايتىنىنا سەنىمدىمىن. ول «كاسپي – ور» مۇناي قۇبىرىن قايتا قۇرۋعا, «كەڭقياق – ور», «اتاسۋ» مۇناي ايداۋ ستانسالارى, «سارەپتا», «شىمكەنت», «سوزاق» جانە «قاراقويىن-2» جەلىلەرىن سالۋعا بەلسەندى اتسالىستى. قازاقستان مۇناي قۇبىرىنىڭ تاعى ءبىر ارداگەرى – ۇزاق ۋاقىت كومپانيانىڭ باتىس فيليالىن باسقارعان فەردينات مامونوۆ. 1960 جىلدارى اسكەر قاتارىنان قايتقان كوپتەگەن قايسار جاستىڭ ءبىرى فەرديناتتى دابىسى جايىلعان بىرەگەي «ىستىق» مۇناي قۇبىرىن سالۋ ەرەكشە جۇمىسى تارتتى دا تۇر­دى. سول قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارقاسىندا ەكپىندى قۇرىلىسقا تەحنولوگيالىق سوراپ ءماشينيسى بولىپ ورنالاستى. كەيىنىرەك ول 1969 جىلى ىسكە قوسىلعان «وزەن – گۋرەۆ» مۇناي قۇبىرى قۇرىلىسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگىنە دە بەلسەنە قاتىستى. سول كەزدە قازاقستاندىق مۇناي قۇبىرشىلارى بىرقاتار ماڭىزدى وندىرىستىك نىساندى: ارالىق قىزدىرۋ بەكەتتەرىن, سونداي-اق «66 كم.», «سايوتەس», «بەينەۋ», «وپورنىي», «قۇلسارى», «601 كم.» جانە «663 كم.» مۇناي ايداۋ ستانسالارىن سالدى. وسىنداي ۇمىتىلماس وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا بولعان فەردينات ءوزىنىڭ ەڭبەك سۇيگىشتىگىمەن, تاباندىلىعىمەن جانە جىگەرلىگىمەن كوزگە ءتۇستى. قازاقستان مۇناي سالاسىنىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسقان­داردىڭ ءبىرى – 1979 جىلى ۋفا مۇناي ينستيتۋتىن مۇناي-گاز كولىگى ماماندىعى بويىنشا, سونداي-اق 1994 جىلى اقش-تا ماسساچۋسەتس ۋنيۆەرسيتەتىن (بوستون) اياقتاعاننان كەيىن 35 جىلدان ارتىق ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءوندىرىس قايراتكەرى, مۇنايشىلار اۋلەتىنەن شىققان قۇبىرشى نۇرتاس نۇريبەك ۇلى شمانوۆ. قازىر­­گى كەزدە ن. ن. شمانوۆ «قاز­­مۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مۇناي سالاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلەدى جانە ەڭبەگى مەملەكەتتىك جانە سالالىق ماراپاتتارمەن ەلەنىپ وتىر. كۇردەلى تابيعات جاعدايى مەن تۇرمىس جايسىزدىقتارى ەلىمىزدىڭ مۇناي سالاسىن دامىتۋداعى جەڭىل كەدەرگى ەمەس ەدى. كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى مۇناي تاسىمالداۋدى باسقارۋدىڭ ءبىر كەزدەگى ءبىرتۇتاس جۇيەسىن بۇزدى, ال ءبىزدىڭ جاڭا مەملەكەتىمىز مۇنايدى ەكسپورتتاۋ ءۇشىن جولدى ءىس جۇزىندە تىڭنان سالعانداي كۇي كەشتى. ونىڭ ۇستىنە 1991 جىلعا دەيىن قازاقستاندا قۇبىر كولىگىن باسقارۋشى ءوز قۇرىلىمى تىپتەن بولعان جوق ەدى. مۇناي سالاسىن باسقارۋدىڭ جاڭا بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق جۇيەسىن جاساۋ جاۋاپكەرشىلىگى 1992 جىلى قۇرىلعان ەنەرگەتيكا جانە وتىن رەسۋرستارى مينيسترلىگىنە جۇكتەلدى, ول كەيىن مۇناي جانە گاز ونەركاسىبى مينيسترلىگى بولىپ قايتا ۇيىمداستىرىلدى. جاڭا مەكەمەنىڭ قاناتىنىڭ استىنا بىلگىر ينجەنەرلەر مەن باسقارۋشىلاردىڭ تۇتاس شوعىرى جينالدى. سونداي اسا مۇقتاج مامانداردىڭ ءبىرى قايىرگەلدى ماق­سۇت ۇلى قابىلدين ەدى. جاڭا مەكەمەدە جۇمىس ىستەگەن العاشقى كۇندەردەن-اق قايىرگەلدى ماقسۇت ۇلى ءوزىنىڭ ناعىز كاسىبي بىلىكتى مامان ەكەندىگىن تانىتا ءبىلدى. وندىرىستە ىسىلعان ول قۇبىر كولىگى جۇمىسىنىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىن جانە مۇناي تاسىمالىنىڭ بارلىق نەگىزگى تەحنولوگيالىق ۇدەرىسىنە قانىق ەدى. ق.م.قابىلدين قۇبىر كولىگى­نىڭ ءىرى حالىق­ارالىق جوبارلارىن باسقارۋ سالاسىنان دا ءبىلىمى مول ەكەندىگىن كورسەتتى. 1995 جىلى ول كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى جوباسىن باسقارۋ توبى قۇرامىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى اتىنان اتقارۋشى ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدى. ءۇش مەملەكەت جانە توعىز مۇناي كومپانياسى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ماسكەۋدە ءوتىپ جاتقان جانە بىرنەشە جىلعا سوزىلىپ كەتكەن جوبانى قايتا قۇرۋ قاعيداتتارى تۋرالى كەلىسسوزدەر كەزىندە قايىرگەلدى ماقسۇت ۇلى تەك ىرگەلى ينجەنەرلىك ءبىلىمىن عانا ەمەس, جوبانى باسقارۋدى تەرەڭ پايىمداي الاتىن العىرلىعىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتەردى اڭداي دا, قاتەرلەردى باعالاي دا بىلەتىن پاراساتتىلىعىن كورسەتتى. وسى ايتىلعاننىڭ ءبارىن مەن ەستىگەنىمنەن ءبىلىپ وتىرعانىم جوق, 1994 جىلى قازاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇناي جانە گاز ونەركاسىبى ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعاندىقتان بىلەمىن. بۇل ۇسىنىستى ماعان ەلباسى ن. ءا. نازارباەۆ جاسادى, ول اۋەلگى اڭگىمە ۇستىندە-اق مينيسترلىكتىڭ الدىندا تۇرعان ستراتەگيالىق مىندەتتى ايقىنداپ, قازاقستان مۇنايىنىڭ تۇراقتى اقشا نارىعىنا تاۋەلسىز شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرماسىن جۇكتەدى. بۇل كەزدە ەلدە جەتەكشى حالىق­ارالىق مۇناي كومپانيالارى جۇمىس ىستەي باستاعان ەدى, ءىرى جوبالار يگەرىلىپ جاتتى, سولاردىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى تەڭىز كەنىشى, بىراق قازاقستان مۇنايى «وزەن – اتىراۋ – سامارا» قۇبىرى ارقىلى عانا سىرتقا شىعا الاتىن. بۇل مۇناي قۇبىرى 1971 جىلى ىسكە قوسىلعان ەدى, جىلىنا 10-12 ملن. توننا مۇناي وتكىزۋگە قابىلەتى جەتەتىن, سول كەزدە ءوندىرىلىپ جاتقان مۇناي كولەمىن ايداۋعا شاماسى ازەر جەتىپ جاتتى. سامارادان ءارى قارايعى رەسەيلىك «ترانسنەفت» كومپانياسى مۇناي قۇبىرلارى جۇيەسىنىڭ دە قۋاتى شەكتەۋلى. وسىلايشا تەڭىزدە جانە قاراشىعاناقتا وندىرىلەتىن مۇناي كولەمىنىڭ كۇتىلىپ وتىرعان ءوسىمى ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق كولىگىنىڭ مۇمكىندىگىمەن سايكەس كەلمەي تۇردى. قازاقستان ۇكىمەتى 1992 جىل­دىڭ وزىندە-اق قارا تەڭىزگە شىعۋ ءۇشىن «تەڭىز – گروزنىي» مۇناي قۇبىرىنىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىن پايدالانۋدى ۇيعارعان ەدى. بۇل مۇناي قۇبىرىن تارتۋ كەڭەس زامانىندا باستالعانىمەن, كومسومول بەكەتىنە دەيىن 750 شاقىرىمى عانا سالىنىپ, ودان كەيىن بارىمىزگە ءمالىم ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعداياتتارعا بايلانىستى قۇرىلىس جۇمىسى توقتاپ قالدى. قازاقستان ۇكىمەتى ومان ۇلت­تىق مۇناي كومپانياسىن ينۆەستور رەتىندە تارتتى. بۇل كومپانيا جانە ومان سۇلتاندىعى جالپى ايتقاندا, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جاس مەملەكەتىمىزگە باعا جەتكىسىز كومەك كورسەتتى. اتاپ ايتار بولساق, قازاقستاننىڭ مۇناي سالاسىن قولداۋ ءۇشىن قاراجات ءبولدى. ومان كومپانياسىن تاڭداۋعا تاعى ءبىر سەبەپ, ونى امەريكالىق مەنەدجەر دج. دويس باسقاراتىن ەدى, ال ول قازاقستان ۇكىمەتى تەڭىز جوباسى بويىنشا «شەۆرون» كومپانياسىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن كەزدە بىزگە كەڭەسشىلىك قىزمەت كورسەتكەن بولاتىن. مينيستر رەتىندە جوبانىڭ ەگجەي-تەگجەيىنە جانە اتقارىلعان جۇمىسقا قانىقتىم. سول كەزدە ومان تاراپى دايىندىق جۇمىس­تارىنا 80 ملن. اقش دوللارىنان استام قاراجات جۇمساعان ەكەن. بۇل تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە بو­يىنشا زەرتتەۋ, قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ, كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ اپپاراتىن ۇستاۋ, جەرگىلىكتى ورگاندارمەن ءتۇرلى كەلىسۋلەر جانە باسقا دا قاجەتتى جۇمىستار ەدى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ جوبانىڭ بارىسىن جەتە قاداعالاپ وتىردى. ول جوباعا قاتىسۋشى مۇناي كومپانيالارىنىڭ باسشىلارىن ءاردايىم وزىنە شاقىرىپ, ءىستىڭ جاي-كۇيىنە دەن قويدى. وسىنداي كەزدەسۋلەردەن كەيىن ۇكىمەتكە, مينيسترلەرگە, ۇلتتىق كومپانيالار باسشىلارىنا ناقتى تاپسىرمالار بەرىپ, ولاردىڭ قالتقىسىز ورىندالۋىن تالاپ ەتتى. ۋاقىت بيىگىنەن قاراساق, تاۋەلسىز مۇناي قۇبىرى جۇيەسىن جاساۋ جونىندە توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا تياناقتاعان پايىمىمىز كورەگەندىك تۇرعىدان دۇرىس بولىپ شىققانىن كورەمىز. ول تەك قازاقستانعا عانا ەمەس, جوبانى قارجىلاندىرعان مۇناي كومپانيالارىنا دا مول پايدا اكەلدى. كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى قازاقستاننىڭ دا, رەسەيدىڭ دە نارىقتى ەكونوميكا, كوپ استارلى مەنشىك جاعدايىندا ىسكە اسىرعان العاشقى اۋقىمدى حالىقارالىق قۇبىر جوباسى ەدى. وندا جيناقتالعان تاجىريبە باسقا كۇرە قۇبىرلاردى سالۋ كەزىندە كادەگە جارادى, بۇل ورايدا كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ينجەنەرلەردەن باستاپ باسشىلارعا دەيىن بارلىق دەڭگەيدەگى كادرلاردى دايارلاۋ مەكتەبىنە اينالدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلدان بەرى ەلىمىزدىڭ كۇرە مۇناي قۇبىرلارى جۇيەسىن دامىتۋ بويىنشا وراسان زور جۇمىستار اتقارىلدى. 1997 جىلى «قازترانسويل» مۇناي تاسىمالداۋ جونiندەگi ۇلتتىق كومپانياسى» جابىق اكتسيونەرلiك قوعامى قۇرىلىپ, وعان مۇنايدى جانە مۇناي ونiمدەرiن تاسىمالداۋ, ەكسپورتتاۋ مەن يمپورتتاۋ ماسەلەلەرiندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق مۇددەلەرiن قورعاۋ مىندەتى جۇك­تەلدى. مۇناي تاسىمالداۋ جونiندەگi ۇلتتىق كومپانيانى قۇرۋ ەلىمىزدىڭ كۇرە مۇناي قۇبىرلارى جۇيەسىن دامىتۋعا قوسىلعان ماڭىزى زور ۇلەس بولدى, ول مۇناي قۇبىرلارىن قازاقستاننىڭ بارلىق مۇناي كەنىشىن قامتىعان, جۇك جونەلتۋشىلەرگە مۇنايدى ءتيىمدى ءارى ءارتۇرلى باعىتتارمەن جەتكىزۋدى ۇسىنا الاتىن, بۇكىل جول بويىندا تاسىمال سەنىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى ءبىرتۇتاس, باعىتتارى سان تاراۋ يكەمدى جۇيەگە اينالدىرا الدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى «قازترانسويل» ماگيسترالدىق مۇناي قۇبىرلارىنىڭ قا­زاق­­­ستاندىق جۇيەسىن ورىستەتۋدى قامتاماسىز ەتتى, قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ءارى ەكونوميكا­لىق ءتيىمدى اسا ءىرى مۇناي تاسىمالداۋ كومپانياسىنا اينالدى. «قازترانسويل» بۇگىنگى كۇنى «ترانسنەفت», «ۋكرترانسنافتا», «گومەلترانسنەفت», «درۋجبا» نوۆوپولتسك مۇناي تاسىمالداۋ كاسىپورنى سياقتى مۇناي قۇبىرى جۇيەلەرىنىڭ وپەراتورلارىمەن كەلىسىم جاساسقان. «قازترانسويل» اكتسيونەرلىك قوعامى 2008 جىلى «Batumi Industrial Holdings Limited» كومپانياسى اكتسيالارىنىڭ پاكە­تىن تۇگەل ساتىپ الدى, سونىڭ ارقاسىندا قازاقستان تۇڭعىش رەت قارا تەڭىزدەگى شەتەلدىك مۇناي تاسىمالى اكتيۆتەرىنىڭ مەنشىك يەسى بولدى جانە ەۋروپا وداعىنىڭ نارىعىنا شىعۋعا مۇمكىندىك تۋدى. كومپانيانىڭ بەلسەندى قىز­مەتىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان مۇنايىن تاسىمالداۋدىڭ جانە اۋىستىرىپ قۇيۋدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ءارى سەنىمدى باعىتتارىنىڭ تۇتاس جۇيەسى جاسالدى. ءىرى وندىرىستىك نىساندار سالىندى, قايتا قۇرىلدى, اقتاۋ كەمەجايىنداعى مۇناي تەرمينالىنىڭ قۋاتى ارتتىرىلدى. الىبەكمولا – كەڭقياق, سولتۇستىك بوزاششى – قاراجانباس مۇناي قۇبىرلارى پايدالانۋعا قوسىلدى, اتىراۋ – سامارا مۇناي قۇبىرىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى ۇلعايتىلدى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا «قازترانسويل» قازاقستان مۇنايىن قىتاي نارىعىنا ءوت­كىزۋ ءۇشىن اسا ءىرى حالىقارالىق جوبا: قازاقستان – قىتاي مۇناي قۇبىرلارى جۇيەسىن سالۋدى ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. بۇل جۇيەنىڭ جەكەلەگەن ۋچاسكەلەرى: كەڭقياق – اتىراۋ (2004), اتاسۋ – الاشاڭقاي (2006) جانە كەڭقياق – قۇمكول (2009) مۇناي قۇبىرلارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن پايدالانۋعا بەرىلدى, ءسويتىپ ەلىمىزدىڭ باتىس جانە شىعىس مۇناي قۇبىرلارى جۇيەسىن بىرىكتىردى, ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ باتىس ءوڭىرىنىڭ مۇنايى قىتاي نارىعىنا شىعارىلدى. وسىنداي جوسپارلاردىڭ ءبارى جۇزەگە اسا بەرەتىندىگىنە سەنىمدىمىن, ويتكەنى بۇگىنگى كۇنى قازاقستان مۇناي سالاسى – قۋاتتى, العا قاراي نىق باسىپ بارا جاتقان الىپ. ونىڭ وركەندەۋىنە قانشاما ادام قاتىستى, سان تاعدىر وسى ءبىر اسا كۇردەلى ءارى سونشالىقتى تارتىمدى جۇمىسپەن بايلانىستى قالىپتاستى. قيىنشىلىقتار ارتتا قالىپ, ۇمىتىلدى, جەتىستىكتەرگە بوي ۇيرەنەدى, الايدا تالاي جىلدان كەيىن دە وسىناۋ يگىلىكتىڭ باستاۋىندا بولعان قازاقستاندىق العاشقى قۇبىرشىلاردىڭ قاجىرى مەن قايراتى قايران قالدىرادى, زور قۇرمەت سەزىمىنە بولەيدى. ويتكەنى, ولار وسىنداي ارداقتاۋعا شىن مانىندە لايىق! ارداگەرلەر قالىپتاستىرعان, كەيىنگى ۇرپاق ولاردىڭ داڭقتى ەڭبەك داستۇرلەرىن جالعاستىرعان قازاقستان مۇناي-گاز ونەركاسىبى, قۇبىر كولىگى سالاسى حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە, ەلىمىزدىڭ گۇلدەنە بەرۋىنە الداعى ۋاقىتتا دا ءوز ۇلەستەرىن مولىنان قوسا بەرەدى.