قازاققا كەلىن, جار, انا بولعان فريدا اجە 23 نەمەرە, 14 شوبەرە ءسۇيىپ وتىر
ءۇرجار اۋدانىندا تۇراتىن فريدا اجەي چاراحمەتوۆا (گااگ) 1934 جىلى ۋكراينانىڭ ۆوروشيلوۆگراد وبلىسى الەكسەەۆكا اۋدانىنا قاراستى كازاكوۆكا اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن ءسابي كۇنىندە قازاقستانعا جەر اۋدارىلىپتى. وعان دەيىن ناعاشىلارىمەن بىرگە ۇلكەن وتباسىندا ءومىر سۇرگەن. ناعاشى اتاسى – ون التى بالا وسىرگەن اۋقاتتى جان بولعان ەكەن. اكەسى الەكسەي جۇگەرى القابىندا جۇمىس ىستەگەن. اناسى كريستينا سيىر فەرماسىنىڭ باستىعى, سول كەزدەگى ساۋاتتى ايەلدەردىڭ ءبىرى بولىپتى.
– ءۇش جاسقا كەلگەنىمدە اتا-انامدى قۋدالاۋ باستالدى. اكەمدى جۇگەرى القابىنان «نەمىستەرگە قاشپاق بولدىڭ» دەگەن جالامەن الىپ كەتىپ, «حالىق جاۋى» دەپ اتىپ تاستادى. ۇيدەگى جۇمىستى جالشىلار ىستەيتىن. انامنىڭ شاشى وتە قالىڭ جانە بالتىرىنا دەيىن ۇزىن ەدى, جالشىلارى جۋىپ, ءۇش بۇرىم ەتىپ ءورىپ بەرەتىن. ءبىر بۇرىمىن ارقاسىنا جىبەرىپ, قوس بۇرىمىن توبەسىنە ادەمىلەپ جيناپ قوياتىن. انام فەرمادا جاقسى قىزمەت اتقارعانى ءۇشىن مەدال مەن ماداقتاما الۋعا ماسكەۋگە كەتكەندە, باقتالاستارىنىڭ ءبىرى سيىرلاردى ۋلاپ, انامدى سول ءۇشىن اباقتىعا الىپ كەتەدى. 1941 جىلى سوعىس باستالعان ۋاقىتتا سوڭعى رەت كوردىم. انام سونداي ايانىشتى حالدە ەدى. قۇشاعىنا دا الا المادى. ۇزىن شاشىن تىقىرلاپ الىپ تاستاعان. سوعىس باستالعاننان كەيىن بارلىق نەمىستەردى قازاقستانعا جەر اۋداردى. ءبىزدى نەمىستەرگە قوسىلىپ كەتەدى دەپ ويلاعان عوي, بىراق ءبىز باسقا نەمىستەر ەدىك.., – دەيدى فريدا اجەي.
جۇك پويىزىنا وتىرعان ولار جول بويى ۆاگون قابىرعالارىنا قاتقان مۇزدى قىرىپ, ەرىتىپ ءىشىپ وتىرادى. اعاسىمەن ءبىر ۆاگوندا, ناعاشىلارى كەلەسى ۆاگوندا كەلە جاتقاندا ءبىر ستانساعا توقتاعان ەكەن. اشىققان ەكى بالا ۆاگوننان سەكىرىپ ءتۇسىپ, شويىن جولداردى قيىپ ءوتىپ, ءبىر توقاش تاۋىپ الىپ جەيدى. اش قارىندى جۇباتىپ, قايتىپ كەلە جاتقاندا ناعاشىلارى وتىرعان ۆاگوننىڭ ۇستىنەن بومبا ءتۇسىپ, وزدەرى وتىرعان ۆاگون امان قالادى. قيراعان ۆاگوندى اجىراتىپ تاستاپ ءارى قاراي قوزعالعان كەڭەستىك نەمىستەر وتىرعان پويىز قازاقستانعا كەلىپ جەتەدى. فريدا مەن اعاسى جاس ەرەكشەلىكتەرىنە وراي ەكى جەتىمدەر ۇيىنە بولىنەدى. ءبۇلدىرشىن قىز اياگوز اۋدانىنىڭ ءوندىرىس كولحوزىندا قالسا, اعاسى سەرگيوپول اۋىلىنداعى بالالار ۇيىنە, كەيىن قاراعاندىداعى بالالار ۇيىنە جىبەرىلەدى.
– قازاقتاردىڭ ورتاسىنا كەلگەندە ءبىرىنشى ۇيرەنگەن ءسوزىم «نان بەرشى» بولدى. مەنى قازىرگى شولپان اۋىلى, ول كەزدە ءوندىرىس دەپ اتالاتىن اۋىلداعى ءبىر ۇيگە جىبەردى. قيىن زاماندا وزدەرىنە ناندى ارەڭ تاۋىپ وتىرعان ەل ەدى. تاس ديىرمەنمەن بيداي تارتىپ, كەبەك سياقتى ۇننان كىشكەنتاي كۇلشەنى وتقا قارىپ بەرەتىن. ءبىر ۋاقىت جەگەن نانىم ءبىر كۇنگە ازىق ەدى. ءتۇرسالىم مىرزاحانوۆ ەسىمدى مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ۇيىندە بولدىم. ول كىسى ءوز قىزىنداي قارادى. ساۋاتىمدى اشۋ ءۇشىن مەكتەپكە شاقىردى, بىراق وزىمنەن كىشكەنتاي بالالارمەن بىرگە ساباق وقۋعا ۇيالدىم. كەيىن دۇنيەگە باۋىرىم ماقسۇت كەلدى. ءوز ىنىمدەي باعىپ ءوسىردىم. قازىر ول اياگوز قالاسىندا №5 مەكتەپتە ديرەكتور بولىپ قىزمەت اتقارادى, – دەيدى اجەي.
ول كەزدە ورتالىق – تاسكەسكەن. كۇشتەپ كوشىرىلگەن نەمىستەر اپتاسىنا ءبىر رەت تاسكەسكەنگە كەلىپ ينسپەكتورعا, كومەندانتقا بەلگىلەنەدى. ءسويتىپ جۇرگەن كەزدە ماشينا-تراكتور ستانساسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن بولاشاق كۇيەۋىمەن تانىسادى. الايدا, 19 جاسقا كەلگەن بويجەتكەن فريدانى سول كەزدە اعاسى ىزدەپ, تاۋىپ الادى.
– اعام قاراعاندىعا الىپ كەتتى. وندا تالاي قىزىقتى وقيعالار بولدى. شاحتادا جۇمىس ىستەدىم. اۋىلدا ءجۇرىپ قازاق بولىپ كەتكەن مەن ورىسشامدى ۇمىتىپ قالعانمىن. ال شاحتاداعى ورىس قىزدارى سونى قىزىق كورەتىن. مەنى ادەيى جۇمساي بەرەدى. بىردە «بار, ساعات قانشا بولدى, كورىپ كەلشى», دەدى. قاراسام, ساعات ءتىلى 12-دەن 10 مينۋت كەتىپتى. قالاي ايتارىمدى بىلمەي قاستارىنا كەلدىم. ولار: «ي سكولكو جە ۆرەميا؟» دەگەندە, «دەسيات بەجيت دۆەنادتسات» دەپ قويىپ قالدىم. قالا ومىرىنە ۇيرەنە المادىم. ەكى جىلدان سوڭ اۋىلىما قايتا كەلدىم. اعام دا «وسى كەزگە دەيىن جەتىمسىرەگەنىمىز جەتەر» دەپ, وتباسىمەن ماعان جاقىن جەرگە, اياگوزگە كوشىپ كەلدى. 21 جاسىمدا تۇرمىسقا شىقتىم. قازاق سالتىمەن كەلىندىك قىزمەتىمدى اتقاردىم. مۇسىلمان بولدىم. 22 جاسىمدا تۇڭعىشىم دۇنيەگە كەلدى. قازاقتىڭ سالتى بويىنشا تۇڭعىش بالامىز اتا-ەنەمنىڭ بالاسى بولدى. كەلەسى بالامىزدى دا اتا-ەنەم باۋىرىنا سالدى. وسىلايشا 9 بالا سۇيدىك. اللاعا شۇكىر, بۇگىندە 23 نەمەرەم, 14 شوبەرەم بار. شالىممەن 50 جىل بىرگە ءومىر ءسۇردىم. 80-گە كەلگەن شاعىمدا قاسىمدا بولسا ارتىقتىق ەتپەس ەدى. قازاقتار «باسى اششى بولسا, اياعى ءتاتتى بولادى» دەپ ايتادى عوي, سول راس ەكەن. قازىر شۇكىر, وسى بالا-شاعانىڭ ارقاسىندا ءومىردىڭ راحاتىن كورىپ وتىرمىن, قۇدايىم وسى كۇننەن ايىرماسىن, – دەدى اجە.
فريدا قاريا بۇگىندە قوڭىرشاۋلى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى تاسكەسكەن اۋىلىندا تۇرادى. قاريانىڭ نەمەرەسى, اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى ۆەنەرا ماراتوۆا اجەسىمەن ماقتاناتىنىن, اۋىلىنا سىيلى, اعايىن-تۋىس ورتاسىندا توي-دۋمانداردا قىزىقتى ءومىر كەشىپ كەلە جاتقان, قازاققا كەلىن, جار, انا بولعان نەمىس قىزىن ارقاشان ارداق تۇتاتىنىن جەتكىزدى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ءۇرجار اۋدانى.
