– دەيدى كەزىندە ەلباسىنا بايانولگەيلىكتەردىڭ سىيلىعىن تاپسىرعان تاريحشى عالىم امانتاي تويشىباي ۇلى
– ابەكە, ۇلىڭىز جارقىنبەك رەسپۋبليكالىق اقىندار ءمۇشايراسىنىڭ جۇلدەگەرى اتانىپتى. قۇتتى بولسىن!
– راحمەت. اتامەكەن. اتاجۇرت. قازاق ءۇشىن اسىل ۇعىمدار عوي. الماتى وبلىسىندا وتكەن بۇل جىر دوداسى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان ەكەن. ءبىز ەسەيە كەلە «موڭعوليادا نەگە ءجۇرمىز. نەگە قازاق ەلىندە, ولاردىڭ ورتاسىندا ەمەسپىز؟», – دەپ ويلايتىنبىز. مەن 1964 جىلى بايان-ولگەي ايماعى, التانتسوگتس سۇمىنى تساگاانتۇنگە دەگەن جەردە تۋىپپىن. 1981-1985 جىلدارى موڭعوليا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ موڭعول ءتىلى-جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقىدىم. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن سوڭ العاشىندا التانتسوگتس سۇمىنىندا مەكتەپتە مۇعالىم بولدىم. ۇلكەندەر ءجيى ايتاتىن وتكەن تاريحقا ەرەكشە دەن قويا باستادىم. قازاقتىڭ موڭعولياعا قونىستانۋ تاريحى – قىتايداعى قازاق تاريحىنىڭ جالعاسى, ارعى شەگى ابىلاي حان زامانىنا ۇلاسىپ جاتقانىن بىلدىك.
سودان, 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قازاقستاننىڭ جوعارعى كەڭەسى «تاۋەلسىزدىك پەن مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيا قابىلدادى. جۇرەك تەبىرەنتكەن ءساتتى سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سول كۇنى ولگەيدىڭ ورتالىق الاڭىنا ءبىر توپ جاس كەلدىك. قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك العانىن جارىسا سۇيىنشىلەپ ءجۇرمىز. حالىق كوپ جينالدى. سول جىگىتتەر سۇراعان راقمەت ۇلى, ەرباقىت ءنۇسىپ ۇلى, ەربولات بايات ۇلى, سەرىك ماگەج ۇلى, رىسبەك زۇرعانباي ۇلى ءبارىمىز بىرگە اتامەكەنگە جەتتىك. 1991 جىلدىڭ باسىندا «قايت, قازاق وتانىڭا!» دەگەن قازاق زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ جىگەرلى داۋىسى ەستىلدى. ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ «الىستاعى اعايىندارعا اق تىلەك» اتتى ايگىلى حاتىن جاريالادى.
حاتتا: «اتامەكەنگە كەلەمىن دەۋشىلەرگە جول اشىق, اتا-بابا ارۋاعى الدارىڭنان جارىلقاسىن», – دەگەن اق تىلەكتەر ايتىلعان. نازارباەۆتىڭ وسى حاتى ەلىم, جەرىم دەپ اڭسارى اۋىپ قاشان جەتەمىز دەپ ونسىز دا ەلپىلدەپ, ەلەگىزىپ وتىرعان شەتەلدەگى قازاقتاردى ودان سايىن رۋحتاندىرىپ جىبەردى.
– ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت. اتامەكەنگە مىڭداعان قازاق جەتتى دەيمىز. بۇل ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق جاعدايىنا كۇش-قۋات قوستى ەمەس پە؟
– اتامەكەنگە جول باستاعان ۇلى كوشتىڭ باسىندا بولعان مارات توقسانباەۆ اعامىز بىلاي دەيدى. «1991-92 جىلدارى كوش موڭعوليادان باستالدى. وسى جىلدارى باي-ولكە مەن قوبدا ايماعىنا 3500-دەن استام «كاماز» اۆتوكولىگى بارىپ, كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ جۇگىن تيەدى. ادامداردى ۇشاقپەن وسكەمەنگە تاسىدىق. كۇنىنە 10 رەيس, 90 كۇن توقتاۋسىز تاسىدىق. قازاقستاننىڭ ءار وبلىس, اۋدان, سوۆحوزداردان ادامدار بارىپ, باي-ولكەدەن شارت جاساپ, ادامداردى اكەتىپ جاتتى. قيىندىق كوپ بولدى… ادامداردى ۇشاقپەن تەز جەتكىزسەك, جۇكتەرى «كاماز-بەن» 10-15 كۇندە ارەڭ كەلىپ جاتتى. باي-ولكەگە كەلگەن جاپون تۋريستەرى: «بۇل نە؟ ەلدەن نەگە كوشىرىپ جاتىرسىڭدار؟» – دەپ تاڭ قالادى. جاپونداردىڭ تۇسىنىگىندە سوعىس زاردابى, ەكولوگيالىق اپات بولماسا, ەلدىڭ جاپپاي كوشۋى اقىلعا سىيىمسىز كورىنەدى. بۇل – ءبىزدىڭ قازاقتىڭ تۋعان وتانعا, اتامەكەنگە دەگەن اتا-بابادان ميراس, مۇرا بولىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى جولى.
پرەزيدەنتىمىز العاشقى كۇننەن باستاپ حالقىمىزدىڭ ەجەلگى اسىل مۇرالارىن, قادىر-قاسيەتىن قايتا جاڭعىرتىپ, ۇلت رەتىندە تۇلەتىپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە شاشىراپ جۇرگەن اعايىنداردىڭ باسىن قوسىپ, اتاجۇرتقا كوشىرىپ اكەلۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. 1992 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندە پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن الماتىدا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى قۇرىلدى. تاۋەلسىزدىك العان تۇستا رەپاترياتسيا ۇدەرىسىن رەتتەۋشى نەگىزگى قۇقىقتىق قۇجات – «يمميگراتسيا تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭ ەتنوستىق قازاقتاردىڭ وتانىنا ەمىن-ەركىن ورالۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءى قۇرىلتايى. الماتى قالاسى. 1992 جىل.
– تۇڭعىش قۇرىلتايدا ەلباسىنىڭ يىعىنا شاپان جاپقان كورىنەسىز. مۇنداي مارتەبەلى قۇرمەتكە قالاي يە بولدىڭىز؟ – مەن سول جىلدارى بايان-ولگەي ايماعىنىڭ (بىزدىڭشە وبلىس) اكىمى مارقۇم ميزامحان كۇنتۋعان ۇلى اعامىزدىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى جانە شەتەلدەرمەن بايلانىس ماسەلەسىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتشىسى بولاتىنمىن. 1992 جىلى 29 قىركۇيەكتە الماتىدا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى باستالدى. قۇرىلتايعا الەمنىڭ 33 ەلىنەن 800-دەن استام دەلەگات قاتىستى. تۇڭعىش قۇرىلتايعا باي-ولكەدەن 25 دەلەگات كەلدىك. تۇركىستان, جەزقازعان, جانە الماتى وبلىسىنىڭ دەگەرەس جايلاۋى (اڭىراقاي شايقاسى بولعان ماڭ) سياقتى ەلىمىزدىڭ ەجەلگى ساياسي-الەۋمەتتىك, مادەني ورتالىقتارىندا بولىپ, ارۋاقتارعا تاعزىم ەتىپ, اتاجۇرتىمىزبەن قاۋىشتىق. قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلار ءۇندەۋ قابىلدادى. قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى, اتا-بابا مۇراسى, ءتىلى, بۇكىل دۇنيەجۇزىندەگى قازاقتاردى ءبىرتۇتاس ۇلتتىق مەملەكەتكە بىرىكتىرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى, باسقا دا ءماسەلەلەر جونىندە باياندامالار تىڭدالدى. باستى ماقسات دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىن قۇرۋ ەدى. ءسويتىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ تورالقا توراعاسى بولىپ پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ سايلاندى. كەشكىلىك ۇلكەن سارايدا قۇرىلتايدىڭ سالتاناتتى ءماجىلىسى ءوتتى. ءماجىلىستە نۇرسۇلتان نازارباەۆ قۇشاعىمىز باۋىرلارعا ايقارا اشىق دەپ, حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن تاعدىرى تۋرالى تەبىرەنە تولعانعان بايانداما جاسادى. – قۇرىلتايدان كەيىن ىلە قازاقستانعا قونىس اۋداردىڭىز با؟ – جوق, ويتكەنى, سول جىلدارى مەن موڭعوليا ۇكىمەتىنىڭ مەملەكەتتىك دامۋ جانە باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ مەملەكەتتىك اتقارۋ قىزمەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋشى-ادىسكەرى ماماندىعىن جانە «جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ باعىتتارى» تاقىرىبى بويىنشا ماگيستر اتاعىن العان ەدىم. باستالعان ءىستى, قولعا العان ماقساتتارىمدى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋ قاجەت بولدى. موڭعوليا پەداگوگيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قازاق مەكتەپتەرى سەكتورىندا عىلىمي قىزمەتكەر, ايماقتىق قازاق راديوسىندا قىزمەت ەتتىم. التانتسوگتس سۇمىنىنىڭ ولكە كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, بايان-ءولگەي ايماقتىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردىم. زايىبىم ماحۋزا زايمولداقىزى التانتسوگتس سۇمىندىق اۋرۋحاناسى جانە ايماقتىق ورتالىق اۋرۋحانادا مەدبيكەلىك جۇمىس جاسادى. 1996 جىلى «التىن وردا داۋىرىندەگى كەيبىر ادەبي مۇرالار تەكستولوگياسى حاقىندا» (دوكتور ح.نيامبۋدىڭ جەتەكشىلىگىمەن جانە ر.باتااحۇۇمەن بىرلەسىپ) تاقىرىبىندا موڭعول ءتىلىندە جازعان عىلىمي ديسسەرتاتسيامىز سول داۋىردەگى كونە موڭعول ادەبي مۇرالارىنىڭ تۇپنۇسقاسىن كونە ۇيعىر-موڭعول جازبالارى بويىنشا تاريحي تۇرعىدان قاراستىرىپ, عىلىمي تۇسىنىكتەمە جازىپ, تولىعىمەن جاريالادىق. قوبدا قالاسىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە تالقىلانىپ فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاندىم. – بارەكەلدى! ءيا, ايتپاقشى, تۇڭعىش قۇرىلتايدان كەيىن دە الەم قازاقتارى ءۇش رەت جينالدى عوي... – بىراق, 1992 جىلى وتكەن تۇڭعىش قۇرىلتاي الەمدەگى بۇكىل قازاقتىڭ باسىن قوستى. بۇل باسقوسۋ قازاق ەلىنىڭ شىنايى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولدى. شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ اتاجۇرتقا دەگەن ىنتا-ىقىلاسىن وياتتى. ءبارىمىز دە ەل, ەلباسى دەپ ەلگە ورالدىق. وتكەن جىلى زۋل-حيدجا ايىندا قاسيەتتى مەككە, مەدينەگە بارىپ, قاجىلىق پارىزىن وتەگەن كەزدە دە ەلىمىز, ەلباسىمىز امان بولسىن دەپ تىلەك تىلەدىم. قازاقتىڭ ءاربىر كونە بۇيىمىنان, اشەكەي زاتىنان, سول زاتتاعى ويۋ-ورنەگىنەن وتكەن تاريح, اتا-بابا اماناتىن كورەسىز. وسى تۇڭعىش قۇرىلتايدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا دەپ پۇشپاق جاعالى قاسقىر ىشىك, قىزىل تورعىنمەن تىستالعان كەرەي ۇلگىسىندەگى پۇشپاق تىماق, ساقيناسىنا التىن جالاتىلعان قىنى بار ءمۇيىز ساپتى پىشاق ىلگەن, اسەم قۇيمالار ورنالاستىرعان كۇمىس بەلبەۋدى بايان-ولگەيدىڭ جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتەتىن شەبەر زەرگەرىنە جاساتىپ, ىسمەرلەرىنە ارنايى تىكتىردىك. قۇرىلتايعا كەلگەندە وسى سىي-سىياپاتتى تابىستاۋ ماعان جۇكتەلدى. جيىن ءوتىپ جاتقان سارايدا ينە شانشار ورىن جوق. ءبىر كەزدە بايان-ولگەي اكىمى ميزامحان اعامىز قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. ال مەن قولىما وسى سىيلىقتاردى الىپ شىعىپ, ورتادا ساحنا تورىندە تۇرعان ەلباسىنا جاقىنداي بەردىم. تۇپ-تۋرا نۇرسۇلتان اعانىڭ الدىنا بارىپ «اسسالاۋماعالەيكۋم!», – دەپ سالەم بەردىم. ول كىسى «ۋاليكۋماسسالام», – دەپ ك ۇلىمسىرەپ قولىن ۇسىندى. قوبالجۋ, تولقۋ دەگەندى سۇراماڭىز. جۇرەك دەگەن ءدۇرس-ءدۇرس. كوزگە جاس كەلەدى. تەرلەپ كەتتىم. كوكتە ۇشىپ جۇرگەن ءتارىزدىمىن. سودان ىشىكتى يىعىنا جابۋعا ىڭعايلانعانىمدا ول كىسى وڭ قولىن كوتەرىپ ىشىكتىڭ جەڭىن كيە باستادى. سول جەردە قاسىمىزعا كەلگەن ەكى جىگىت بار, ءبارىمىز بىرلەسىپ ەلباسىنا ىشىكتى, تىماقتى كيگىزىپ, كۇمىس بەلبەۋدى دە بەلىنە بايلادىم. ويتكەنى, ىشىكتىڭ سالماعى اۋىر. الگى ەكى جىگىت مەنى قولتىقتاپ بۇرىلا بەرگەنى سول ەدى, نۇرەكەڭ قالجىڭداعان داۋىسپەن: «وي, باۋىرىم, قاسقىر ىشىگىڭ, ءتىپتى, ىستىقتاتىپ بارادى, ءوزىڭ قايتا شەشىپ بەرىپ كەت», – دەدى ك ۇلىمسىرەپ. – تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا سىيلانعان قازاقتىڭ ءجون-جورالعى جولىنىڭ دا وزىندىك ءمانى بولدى دەيسىز عوي؟ – ارينە! كۇمىس بەلدىك بايلاپ, بەلدى بەكەم بۋىڭىز, نۇر-اعا, حالقىڭىزدىڭ تىلەگى وسى دەپ ىرىم ەتتىك. ەلدىڭ – ەلدەن, حالىقتىڭ – حالىقتان ايىرماشىلىعىن تانىتاتىن ونىڭ عاسىرلاردان بەرگى كەلە جاتقان وسىنداي ۇلتتىق قۇندىلىقتارى عوي. تاۋەلسىزدىك تاڭىن اڭساعان اتا-بابالارىمىزدىڭ ارمانى ورىندالدى. كەڭ-بايتاق دالامىز – بىزگە قالدىرعان اسىل مۇرا. ولاردىڭ ورىندالماعان ۇمىتتەرى, ارماندارى بىزگە امانات. وسى اماناتتى ورىنداۋدى قولعا العان نۇرسۇلتان اعام شەتتەگى قازاقتى باۋىرىنا باسىپ, قۇشاق جايا قارسى الىپ, ءدال الدىمىزدا تۇرادى دەپ كىم ويلاعان؟! ءسويتىپ, سول جەردە ساحنادان تومەن تۇسە بەرگەنىمدە تۇڭعىش قۇرىلتايعا ءبىزدى باستاپ كەلگەن قالكەن ابدىعاجىقىزى اپامىز (ول كىسى ايماقتىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى بولاتىن): – ەندى مىنا كامزولدى سارا اپاڭا كيگىزەسىڭ, –دەپ ايەلدەردىڭ كەرەي ءۇلگىسىندە تىگىلگەن ويۋى بار ادەمى جاسىل ءتۇستى كامزولى مەن اق ورامالىن قولىما ۇستاتتى. تولقۋ مەن قوبالجۋدان باس اينالىپ, جۇرەك دۇرسىلدەپ تۇرعان ءسات. ەت قىزۋىمەن كورەرمەندەردىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارىندا وتىرعان سارا اپامىزدىڭ جانىنا جۇگىرە جەتىپ بارىپپىن. ءبىر لەپ مەنى وزىنەن ءوزى الىپ جۇرگەندەي. اتا-بابالاردىڭ قۋانىشتى كوز جاسى توگىلىپ, رۋحى دەمەپ, دەدەكتەتىپ توقتاتپاي تۇرعانداي. ول كىسى دە ك ۇلىمسىرەپ جىلدام ورنىنان تۇردى. مەن كامزولدى يىعىنا جاۋىپ, ورامالدى موينىنا سالدىم. ول كىسى راحمەتىن ايتىپ, ماڭدايىمنان يىسكەدى. قازىرگى رەسپۋبليكالىق «اسار» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى قايرات بوداۋحان (ول كەزدە الماتىدا اسپيرانت ەدى) الدىمنان قارسى شىعىپ: – امانتاي, سەن تاريحتا قالاتىن بولدىڭ! – دەپ قۇشاقتاي الدى. سول كەزدە ەلباسىنا ەجەلگى رۋ-تايپالار داستۇرىنە ساي بايانولگەيلىكتەر سىيلاعان قاسقىر ىشىك, كۇمىس بەلبەۋ قازاق ەلىنىڭ باسشىسىنا دەگەن كوكتەن جەتكەن قۇدىرەتتى قۇرمەتتىڭ بەلگىسىندەي بولدى. وسى ءبىر جۇرەك تەبىرەنتكەن ءبىر ساتتىك تولعانىس عۇمىر بويى ەسىمنەن كەتكەن ەمەس. تۇڭعىش قۇرىلتاي كەزىندە تۇسىرىلگەن بۇل سۋرەتتەر باسىلىمداردا, ارحيۆتەردە ساقتاۋلى عوي. – شىنىمەن دە تاريحي ءسات ەكەنى ءسوزسىز. ال, ءسىز سياقتى عالىم ادامدى بيىك مىنبەرلەردىڭ ءوزى-اق شاقىرىپ تۇر عوي. ۇلكەن ۇلىڭىز جارقىنبەك جۋرناليست, تۇرلىبەك گاز-مۇناي ينجەنەرى, ايدان استانا قالاسىندا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيدى ەكەن. نەمەرەلەرىڭىز اتامەكەندە تۋدى. ەندى قانداي ارمانىڭىز بار؟ – كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنىنەن ارتىق باقىت جوق. بىزدەر ءۇشىن ەل جانە ەلباسى – ەگىز ۇعىم. «مەنىڭ حالقىم – ۇلان-عايىر جەرى بار, ۇلى مۇراتتى ەلى بار, بابالار جازعان ۇلى تاريحى مەن ۇرپاعى كوز تىككەن ۇلى بولاشاعى بار حالىق. مىڭ جىلدىق تاريحىنىڭ ەڭ بىرەگەي بەتبۇرىسىندا حالقىمنىڭ زور سەنىمىن ارقالاعانىم – مەن ءۇشىن ەڭ بيىك مارتەبە...», – دەپ ايتىپ ءوتتى ەلباسى وسى جولعى ۇلىقتاۋ راسىمىندە.اتا-باباسىنىڭ ءىزى قالعان وسى ۇلان-عايىر دالانىڭ توسىندە ۇل-قىزدارىمىز, ۇرپاقتارىمىز ءوسسىن, ءونسىن دەپ وتباسىمىزبەن 2000 جىلى اتامەكەنگە كەلدىك. پاۆلودار وبلىسىنا تۇراقتادىق. كوش ءالى دە جالعاسا بەرەدى, جان-جاقتاعى قازاق وتباسىلارى كەلىپ, ورتا تولسىن. تۇڭعىش قۇرىلتايدا ەلباسى سەنىممەن ايتقان جاقسى ءومىردىڭ جاقسىلىعىن كورۋدەمىز, ۇزاعىنان بولسىن. ءبىر وكىنىشتىسى, ەلگە جەتۋگە اسىقتىق تا, تاريحي عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىم اياقتالماي قالدى. تۇبىندە ءبىر اياقتاپ, ءوزىڭىز ايتقانداي, قۇپياسى مول وتكەن تاريحتىڭ ءبىر شەتىنە دە جەتەرمىن قاۋزاپ. ال قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى ءماشھۇر ءجۇسىپ ورتالىق مەشىتىندە قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ (قمدب) وبلىس بويىنشا ءباسپاسوز وكىلى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇرمىن. زايىبىم ماحۋزا وسى جەردە دارىگەرلىك جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. وزدەرىڭ سياقتى مەن دە «يسلام جانە وركەنيەت» گازەتى, «يمان» جۋرنالى, «Muftiyat.kz» پورتالىنا يسلام ءدىنى, يماندىلىق, تانىمدىق تاقىرىبىندا ماقالالار جازامىن. مەشىتتىڭ «Pvlmeshit.kz» سايتى مەن «Mazhab.kz» ءدىني-تانىمدىق پورتالىن اشتىق. قازىر جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن يماندىلىق, قايىرىمدىلىق, ىزگىلىك, ۇلتتىق تاربيە, انا ءتىلىن قاستەرلەۋ, وتاندى ءسۇيۋ تاقىرىپتارىنا ارنالعان «تۇنىق تامشىلار» دەگەن اتپەن جيناق جازىپ ءبىتىردىم. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان». پاۆلودار وبلىسى.
