ادامدار. جىلدار. تاعدىرلار

قازىرگى قازاق پروزاسىنىڭ ايتۋلى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى اسقار التاي. ول وتىزدان استام اڭگىمەلەردىڭ, بىرنەشە حيكاياتتار مەن رومانداردىڭ اۆتورى. وزىندىك ايتار ويى بار, كەيىپكەرلەرىن ءىرى سويلەتىپ, كەسەك تۋرايدى. سوندىقتان دا ادەبيەت سۇيەر قاۋىمدى «اسقار نە جازىپتى», «نە جازىپ ءجۇر ەكەن؟» دەگەن سوزدەر ءجيى مازالايدى. اسقار التايدىڭ سوڭعى رومانى «سيرات» دەپ اتالىپتى. اتىنىڭ ءوزى قازاقتىڭ جايشىلىقتاعى «قىلكوپىر» دەگەنى ەمەس, قۇران اياتتارىنان الىنىپ, انادايدان انداعايلاپ تۇر. رومان وقيعالارى وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارداعى التايدىڭ ار جاق, بەر جاعىنداعى قازاقتىڭ قيىن تاعدىرىن سۋرەتتەۋگە ارنالعان. «التايدىڭ بەر جاعى – دەرت, ار جاعى – ءورت ەكەن», دەيدى ونى ءبىر سوزبەن اۆتور. بۇل جاقتا قىزىل كامەسسەرلەر قىسىپ, مالىن, بايلىعىن تارتىپ العاننان جان ساقتاپ, شەكارا اسايى­ن دەسە, ونى پۋلەمەتپەن كۇزەتتىرگەن قاندى وكىمەت قامشىسىنان باسقا قارۋى جوق حالىقتى قويداي قىرادى. قورعاسىن جاۋعان قىسپاقتان امان وتكەننىڭ وزىندە ار جاقتاعى مۇسىلمان قاۋىمى گوميندان وكىمەتىنىڭ قىسىمىنا قارسى كوتەرىلىپ, ۇلكەن لاڭ وندا دا تۋىپ جاتىر. سوندىقتان سىرتتان كەلگەن بۇلارعا «سالۋلى توسەك, سالقىن ءۇي جوق» ەدى... جالپى, رومانعا جۇك بولعان وقيعالار اۋقىمى ۇلكەن, گەوگرا­فياسى كەڭ. وندا كىشى ءجۇز قا­زاق­تارىنىڭ ءۇستىرت ارقىلى قارا­قالپاقستانعا, يرانعا, قىزىل قى­تايداعى قۋعىننان شىعىس ءتۇر­كىستان قازاقتارىنىڭ تيبەت, كاش­مير ارقىلى ۇلانايدان اسۋى – ءبار-ءبارىن ۇلتىمىزدىڭ سيرات كوپىردەن وتكەنىندەي قامتىلىپ كەتكەن. ءبى­راق رومان بىرىزدىلىكپەن ءبىر وقي­عانىڭ اينالاسى ەمەس, نەگىزىنەن نكۆد بارلاۋشىلارىنىڭ كورگەن شىندىعىن ايتپاق بولعان سياقتى. بۇعان ءوز اكەسى, وماردان (شىن ەسى­مى عۇمار) ەستىگەن اڭگىمەلەر ار­­قاۋ بولعانى كورىنىپ تۇر. ول كە­ڭەستىڭ بارلاۋشىسى بولعان, ءماس­كەۋ تۇبىندەگى ديۆەرسيالىق مەك­­تەپتە وقىعان, وسىندا ءتىل ءۇي­رەنىپ, قىتايعا جىبەرىلگەن, ول جاقتا بەيجىڭدەگى جوعارى زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن وتە قىزىق تاعدىرلى, ءبىلىمدى ادام ەكەن. شىڭ­جاڭدا ول التاي ايماقتىق ساق­شىسىنىڭ باستىعى دا بولادى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ, ءۇش اي­ماق كوتەرىلىسى كەزىندە وسپان باتىر كوتەرىلىسشىلەرىنە جاردەم دە بەرگەن, 1955-1962 جىلدارى كەڭەس وداعىنا وتكىسى كەلگەندەرگە دە استىرتىن كومەك قولىن سوزعان. شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى قۇرىعان سوڭ كەڭەستەرگە كەرەگى بولماي قالعان ول قىتايعا ءبىرشاما قىزمەت ەتىپ, اقىرى1961 جىلى قالىڭ كوشپەن بىرگە ەلگە وتكەن. كەڭەس بارلاۋشىلارىنىڭ دا تالايىن بىلگەن جان ەكەن... مىنە, وسى ادامنىڭ جانە باسقا دا قىم-قۋىت وقيعالاردى بىلەتىن ادامداردىڭ شىم-شىتىرىق اڭگىمەلەرىن كوركەم بايانداپ بەرگەن «سيرات» رومانىنىڭ جۋىردا استاناداعى اكادەميالىق كى­تاپحانادا تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولدى. الدىمەن ءسوز العان اكادەميك عاريفوللا ەسىم كىتاپ تۋرا­لى جاقسى پىكىرلەر ايتتى. ول كىتاپتى وقىپ شىققانىن بىرنەشە رەت ايتا وتىرىپ, ءوزىنىڭ تۇيگەنى جا­زۋشىنىڭ رومانعا ۇلكەن داي­ىن­دىقپەن كەلگەنى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. «ەگەر مەن بۇل كىتاپتىڭ اۆتورى بولسام, بۇل ەڭبەكتىڭ اتىن «ەل قايدا؟» دەپ قويار ەدىم, – دەدى. وسىدان كەيىنگى پىكىرلەر دە وسى سارىنمەن كىتاپتىڭ تەك جاقسى قىرىن اتاۋمەن كەتتى. كەيبىر جازۋشىلار وزدەرىنىڭ كىتاپتى ءالى وقىپ بىتىرمەگەنىن سىلتاۋ قىلىپ, تەرەڭ پىكىرگە بارماي, جەڭىل قالقىپ وتىردى. سوندىقتان پىكىر ايتقانداردىڭ كەيبىر سونى پىكىرلەرىنە عانا توق­تالىپ وتەلىك. اكىم تارازي اعامىز اۆتوردىڭ روماندى جانىن قيناپ جازعانى كورىنىپ تۇرعانىن ايتتى. مىنا جەردە سەنىڭ جۇرەگىڭ كورىنىپ تۇر, مەن ونىڭ لۇپىلدەپ سوعىپ تۇرعانىن باقىلادىم. اناۋ اعايىندارعا دەگەن سەنىڭ سەزىمىڭ, سەنىڭ سەزىمىڭ ارقىلى مەنىڭ ايانىش سەزىمىم وياندى, – دەدى اۆتورعا. – كوڭىلشەك ادام بولسام جىلار دا ەدىم, بىراق مەنى اللا قاتتى قىلىپ جاراتقان عوي». جازۋشى سۇلتان ورازالين ءوز ءسوزىن اسقار التاي ارقىلى ءوزى ءۇشىن وتە ءبىر دارىندى, تالانتتى ادامدى اشىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. شى­عىستان شىققان ايتۋلى جازۋشىلارىمىزدى اتاپ شىققان ول سولاردىڭ شىعارمالارىنداعى التايدىڭ تاريحى جاڭا ءبىر جاقسى ەڭبەكپەن تولىققانىن جەتكىزدى. شىعارمانىڭ كومپوزيتسياسى, قۇ­رىلىمى ناعىز ەۋروپالىق تا­لاپقا ساي دەي كەلىپ, ودان ءارى س.ورازالين قىزىل قىرعىننىڭ تاريحىن ەسكە الا وتىرىپ, شەكارا اسقان قازاقتاردىڭ تاريحى جاڭا ءبىر تولىمدى, كوركەم ادەبيەتپەن تولىقتى دەپ ايتا الامىز, دەدى. ادەبيەتشى, پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي ءوزىنىڭ سوزدەرىن ادەبي تالقىلاۋ تۇرعىسىنان ايتۋعا تىرىستى. «مەن وسىدان 3-4 جىل بۇ­رىن شىعىس تۇركىستانداعى كو­تەرىلىستەردىڭ تاعدىرى تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەردىڭ ءبارىن قۇ­راستىرىپ, جاريالاعان ەدىم. وندا الاش قوزعالىسىنىڭ باس­­­شىلارى وزدەرىنىڭ يدەيالارىن سول جاقتاعى قازاقتارعا دا تا­راتپاق بولعاندىعىنا كوزىم جە­تىپ, «ءولىم ىشىنەن ءومىر ىزدەگەن» اتتى قورىتىندى ماقالا جازدىم. شىعىس تۇركىستانداعى كو­تە­رىلىستەر ۇلت-ازاتتىق سيپات­تا بول­عانىمەن ازاماتتىق سو­عىس بول­­عانى داۋسىز. مىنا كى­تاپت­ا­عى كورىنبەيتىن مايدانعا قا­تى­سۋ­شىلار ءۇش وتاۋدىڭ, ياعني قا­زاقستانداعى, قىتايداعى جانە موڭ­عولياداعى قازاقتاردىڭ باسىن قوسۋ جولىندا بولعان, دەي كەلىپ, الايدا, ولار باسقا-باسقا مۇددەدەگى تۋدىڭ استىندا ارەكەت ەتىپ, ءبىر-بىرىمەن ايقاسقان». جازۋشى ءسابيت دوسانوۆ ءوزىنىڭ وسى تۇساۋكەسەرگە الماتىدان ادەيى ارناپ كەلگەنىن جەتكىزدى. «بۇل تا­لانتقا دەگەن قۇرمەت, – دەدى ول. – جازۋشى شىعارماعا كىرىسەر الدىنا ءوزىنىڭ الدىنا نە جازامىن, نە ءۇشىن جازامىن جانە قالاي جازامىن دەگەن ءۇش مىندەت قويادى. وسى ءۇش مىندەتتىڭ ۇشەۋىن دە رومان ءمىنسىز ورىنداپ شىققان. بۇرىن مۇلدە از جازىلعان اق­تاڭداقتارعا وزىنشە كەلگەن». ودان ءارى شەشەن روماننىڭ كە­يىپ­­كەرلەرىنە, ولاردىڭ وزىندىك قا­سيەتتەرىمەن وقىرمانداردىڭ كوز الدىندا قالىپ قوياتىنىنا مىسالدار كەلتىردى. «سونىڭ ءىشىن­دە روماننىڭ باسىندا عانا كو­رىنگەن الپىسحان, باتيلەردىڭ ءوزى ۇمىتىلماستاي بولىپ قالىپ قويادى. ديالوگتار وقيعالاردىڭ دامۋىنا, ادامداردىڭ حاراكتەرلەرىن اشۋعا جاقسى اسەر ەتىپ, شەبەر قيۋلاستىرىلعان», دەي كەلىپ جازۋشى الماتىلىق وماروۆا دەگەن ءبىر اۆتور ءوزىنىڭ 20 بەتتىك رومانىن ماقتاپ, «رومان» دەگەن وسىلاي جازىلۋى كەرەك, سوندا عانا وقىلادى دەپ باسقالارعا ۇلگى ەتكەنىن ەسكە الدى. «مۇندايمەن ەشقاشان كەلىسۋگە بولمايدى, كوركەمدىك قۋاتى بولسا, كىتاپ كو­لەمىنە قا­راماي وقىلا بەرەدى», دەدى س.دوسانوۆ. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول ا.التايدىڭ رومانىنان ءوزىنىڭ تالاي جاڭا سوزدەردى ۇيرەنگەنىن ايتتى. تۇساۋكەسەر ءراسىمىنىڭ قىزىعىن ارتتىرىپ, جاندى, قىزۋلى پىكىر بىلدىرگەن مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى قا­جىعالي مۇ­حانبەتقاليەۆ بولدى. «قولىما العان كىتاپتى تەز وقيتىن ادەتىم بار ەدى, بىراق مىنا رومان وتە اۋىر ەكەن, وقىلمادى. جالپى اسقاردىڭ شىعارمالارىن مەن قىزىعىپ وقيتىن ەدىم, بۇرىن جاقسى پىكىرلەرىمدى ايتقان دا ەدىم. بىراق مىنا روماننىڭ كوپ جەرىنە ريزا بولعان جوقپىن. كەيىپكەرلەرىنىڭ كوبى اياق استىنان شىعادى, وقىرماندى لوگيكالىق تۇرعىدان دايىندامايدى. مى­سالى, كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى وماردىڭ جەتىم قالعانى جونىندە كىتاپتىڭ باسىندا ءبىر ايتىلىپ, ۇزاق ۋاقىت ول ۇمىت قالىپ, ءبىر كەزدە, اياق استىنان ول شىعا كەلىپ, نەگىزگى كەيىپكەرگە اينالادى. جازۋشى مۇندايعا باسقا دا بىرنەشە مىسالدار كەلتىردى. سونىڭ ىشىندە «بەريللي ب ۇلىگى» دەگەن تاراۋدا دا وقىرمانعا بۇرىن مۇلدە بەلگىسىز كەيىپكەرلەردىڭ اياق استىنان شىعا كەلگەنىن العا تارتتى. سول قاراپايىم ادامداردىڭ بەريللي تۋرالى تەرەڭ تۇسىنىگى دە مۇلدە نانىمسىز», دەدى ول. سونىمەن قاتار, جازۋشى اۆ­توردىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرگە اسىعىس, ءۇستىرت قا­راعانى كورىنىپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ال ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە ءتىپتى تەرەڭدەپ, كوپ اقاۋلىقتار كور­گەنىن بىرنەشە مىسالدارمەن ءدا­لەلدەپ شىقتى. وسىدان كەيىن پىكىر ەكىگە جا­رىلعانىمەن نەگىزىنەن ق.مۇ­حانبەتقاليەۆتىڭ ايتقان ولقى­لىقتارىن قوستاۋشىلار ءبىرشاما بولدى. اسقار التايدىڭ ءوزى دە وسى پىكىرلەردى مويىندايتىنىن جەتكىزدى. جالپى, رومان ساياسي كۇرەس جولىنداعى قيتۇرقى ارەكەتتەردى جەتكىزبەك بولعان. سونىڭ ىشىندە كسرو-نىڭ شىعىس تۇركىستاندى, ودان الدىمەن گوميندانشى, ارتىنان قىزىل قىتايدى ۋىسىندا ۇستاۋ ءۇشىن جاساعان قاندى قادامدارى قاتىسقان ادامداردىڭ كوزىمەن, سوزىمەن بەينەلەنگەن. بىراق سونى قورىتۋى قويىرتپاقتاۋ بولىپ, ادەبي, ساياسي بيىك ۇستانىم ەمەس, ايتىلعان اڭگىمەلەردىڭ راستىعىن ساقتاۋ جولىمەن كەتىپ, شىم-شىتىرىققا ۇرىندىرعان. شىعىس تۇركىستانداعى, قى­زىل قىتايداعى وقيعالاردىڭ تاري­حىن زەرتتەگەن, كوركەم شىعار­مالارىندا بەينەلەگەن قازاق جازۋشىلارى از بولعانىمەن, ورىس اۆتورلارى وتە كوپ بولىپ شىقتى. ونى وسى جيىنعا قا­تىس­قان تاريحشى عالىم, جازۋشى تۇرسىنحان زاكەن ايتىپ, ونداعان اۆتورلاردى سانامالاپ بەردى. اۆتور ولاردىڭ تەك كەيبىرىن عانا بىلەدى ەكەن. روماندا سول كەزدىڭ ادامدارى قولداناتىن سوزدەرمەن قاتار, قازىرگى كىتابي تىركەستەر دە كىرىپ كەتىپ, ويلى وقىرماننىڭ قۇلاعىنا تۇرپىدەي تيەدى. مىسالى, الپىسحان دەگەن كەيىپكەردىڭ باتيگە ايتقان مىنا ءسوزى: «سوڭىندا ەرىكسىز ەمەس, ەرىكتى تۇردە ءسۇيدىم». ول كەز­دە­گى قازاق «ءسۇيدىم-كۇيدىم» دەگەن تۇيەدەن تۇسكەندەي بولىپ كورى­نەتىن ءسوزدى قولدانباعانى انىق. سول سياقتى «حالىق ەمشىسى» دەگەن بەرتىن شىققان ءسوز دە كەتىپ قا­لىپتى. ارينە, ءتىلدى قويۋلاتىپ, ادەمى سۋرەتتەر جاساعان جەرلەر دە كوپ. بىراق بوياۋدى باتتاستىرا بە­رۋ دە ارتىقتىق ەتەتىن سياقتى. كەيدە قۇلاققا ءسىڭىستى تىركەستەر ەمەس, قولدان جاسالعان جاساندى ءدۇ­نيەلەر روماننان ءىش تارتقىزادى. ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا ءتىل جەڭىلدىككە سايىپ بارا جاتقان زامان قازىر. ول جالعىز قازاق تىلىندە عانا ەمەس, باسقا تىلدەردە دە بار. ءبىر كەزدەگى ءبىر ءبيدىڭ ايتقان ءسوزىن ءۇش كۇندىك جەردەگى ەكىنشى بي عانا شەشە الاتىن قيىندىق قازىرگى زامانعا ەرتەگىدەي بولىپ قالدى. قورىتا ايتقاندا تالقىلاۋعا دا, تالداۋعا دا تۇراتىن ءبىر ەڭبەك ومىرگە كەلگەن ەكەن. ونىڭ ادىلەتتى باعاسىن الەۋەتتى وقىر­مان الداعى ۋاقىتتا بەرە جاتارى ءسوزسىز. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».