بۇل ورايدا ايداي الەم تاريحىندا بيلىك وليمپىندەگى, عارىش كەڭىستىگىندەگى قۇس جولىنداي داڭعايىر دا داڭقتى, جاھاندىق بيلىككە بارىسشا ۇمتىلعان شىڭعىس حان (1162-1227 جج.) تۇلعاسىنا جانە ول ىرگەتاسىن قالاعان يمپەريانىڭ گەوساياساتى مەن گەوستراتەگياسىنا, التىن وردا تاريحىنا, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى مەن تارتىبىنە, اسكەري-قۇقىقتىق, ەلشىلدىك, مەملەكەتشىلدىك ىستەرىنە, شىعىستىق وركەنيەتتىڭ دامۋ جولدارىنا, ديپلوماتيالىق, ءدىني, ساياسي-الەۋمەتتىك, مادەني-رۋحاني, ساۋدا-ساتتىق قاتىناستارىنا جان-جاقتى بارلاۋ جاساۋ ابزالدىق بولار ەدى. شىڭعىس حان «تۇركى قاۋىمىن بىرىكتىرىپ, داڭقىن شىعارۋعا تەڭدەسى جوق كوپ كۇش جۇمساعان ەڭ ۇلى ادام. ول – بۇكىل ازيا قۇرلىعى مەن شىعىس ەۋروپانى باعىندىرىپ, الەمدەگى مىقتى تۇركى يمپەرياسىن قۇرۋعا تالپىنعان بىردەن-ءبىر پاتشا... شىڭعىس حان العىر, اقىلدى, شەشىمدى, ساياساتشىل ۇيىمداستىرۋشى ەدى.» («شورا» جۋرنالى, 1909 جىل. №4-5.) راسىندا, شىڭعىس حان ادامزات تاريحىنداعى پەريكل (ب.د.د. 490-429 جج.), الەكساندر ماكەدونسكي (ب.د.د. 356-323 جج.), اشوكا (ب.د.د. 268-231 جج.), ۇلى كارل (768-814جج.), اكبار (1452-1605 جج.) سياقتى يمپەريانىڭ بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان قۇدىرەتتى تۇلعا. 1187 جىلى تەمۋچين ۇلى جەڭىسكە جەتىپ, شىڭعىس حان اتاعىن الدى, بىرەگەي بيلەۋشى اتاندى. ءبىرتۋار دارابوز ول سونشالىقتى قىراعى, ميلى, جەڭىمپاز جانە «حالىققا قياناتى دا, سالماعى دا جوق» ءباھادۇر ەدى. (ماركو پولو. پۋتەشەستۆيە. لەنينگراد, «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا», 1940. س.58) شىڭعىس حاننىڭ: التىن دەنەم قالعىسا دا, ارداقتى ەلىم سولماسىن. ءبۇتىن دەنەم قاجىسا دا, بۇكىل ەلىم توزباسىن. التىن دەنەم شارشاسا, شارشاسىن – ابزال ەلىم داڭقى ارتسىن. ءبۇتىن دەنەم قينالسا, قينالسىن – بۇكىل ەلىم توپتانسىن – دەگەن قاراقورىمنىڭ جارتاسىنا قاشالىپ جازىلعان قاسيەتتى وسيەتىندە ونىڭ تاريحي قاستەرلى بەينەسى, كەرەمەت كەسەك ءىس-ارەكەتتەرى ەلەس بەرگەندەي.
1211-1216 جىلداردا شىڭعىس حان تسزين ديناستياسى مەن سولتۇستىك قىتايدى باعىندىردى. 1217 جىلى قالانى ەپتىلىكپەن قورشايتىن قىتاي شەبەرلەرىمەن اسكەري قۇرامىن كۇشەيتىپ, ورتا ازياعا ويىسادى. 1218 جىلى وتىراردى, 1220 جىلدىڭ ناۋرىزىندا بۇحارانى, 1220 جىلدىڭ ساۋىرىندە سامارقاندى, 1221 جىلى ۇرگەنىشتى, 1221 جىلدىڭ كوكتەمىندە وركەنى وسكەن شاھار بالحتى, سودان شابۋىلدى ورىستەتە, قاناتىن كەڭگە جايا وتىرىپ, ورتا ازيا ارقىلى سولتۇستىك پەرسياعا, گرۋزياعا, ەۋروپا قاقپاسىنا دۇبىرلەتىپ-دابىلداتىپ جەتكەن-ءدى. 1224 جىلدىڭ كوكتەمىندە شىڭعىس حان اسكەرى جويقىن ەكپىنمەن سولتۇستىك پەرسيا مەن كاۆكاز ارقىلى ەۋروپاعا ءوتتى. كالكە وزەنىندە پولوۆەتستەر مەن ولاردىڭ وداقتاستارى ورىس كنيازدەرىنە سوققى بەرىپ, دنەپر ارقىلى قىرىمعا بەتتەپ, ۆيزانتيالىق جانە يتالياندىق كولونيالارعا, گوت قالالارىنا قىرعيداي ءتيىپ, قايتادان ازياعا قايتار جولدا بۇلعاريانى تىزە بۇكتىرەدى. «قالالار مەن مەملەكەتتەردى باسىپ الۋدا, تەز جەڭىسكە جەتۋدە, حالىقتى زار جىلاتۋدا شىڭعىس حانعا ساي كەلەتىن ءتىرى جان بولعان ەمەس. ەسكەندىر ماكەدوني (الەكساندر ماكەدونسكي), ناپولەون بوناپارت جانە ءنادىر شاھتار ارەكەتى شىڭعىس حانمەن سالىستىرعاندا تۇك ەمەس. ەسكەندىر ماكەدونيدىڭ (الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ) ون جىل شابۋىلداپ قۇرعان مەملەكەتىن شىڭعىس حان ەكى-ءۇش جىلدا قۇرىپ ۇلگەردى» – دەلىنگەن «شىڭعىس حان» ماقالاسىندا. («شورا», 1909, №4-5.) 1237-1240 جىلداردا شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى باتۋ حان (باتىي, تيتۋلى سايىنحان) ءرۋستى, ودان سوڭ 1240-1241 جىلدار اراسىندا پولشا مەن سيلەزيا ارقىلى موراۆيا جەرىنە ەنىپ, پولياك, سيلەزيالىقتار مەن چەحتار رىتسارلارىنىڭ بىرىككەن جاساعىن تالقانداپ, ۆەنگريانىڭ استاناسى پەشتى قورشايدى. باتۋ حان قولى ادريات جاعالاۋىنداعى كاتارروعا جەتكەندە ۇلى حان ۇگەدەي ءولدى دەگەن حابار الادى دا قاراقورىمعا اپىل-عۇپىل جەتەدى. ول شىڭعىس حاننىڭ ءۇشىنشى بالاسى بولاتىن-دى. شىڭعىس 1227 جىلى 18 تامىزدا دۇنيەدەن وتكەندە (بۇل دەرەك اعىلشىن عالىمى گ.حارتتىڭ «ۆەنەتسيانەتس ماركو پولو» دەگەن ەڭبەگىنەن الىندى – س.ن.) اكەسىنىڭ تاعىنا وتىرىپ, 1229-1241 جىلدارى بيلىك قۇردى. ول 1241 جىلى 11 قاڭتارىندا كوز جۇمعان. ۇگەدەيدىڭ قولباسشىلىق ونەرى دە وزگەشە. ءوز تايپاسىنىڭ, اۋلەتىنىڭ باسىن قوسىپ تۇركىستاندى, پەرسيانى, اۋعانستاندى, ۆەنگريانى, كەيىنىرەك قۇبىلاي يەلىگىندەگى مەملەكەتتى وڭتۇستىك قىتايعا دەيىن كەڭەيتتى. بۇل اۋقىمدى كۇرەس 1279 جىلى اياقتالدى. (جان – پەر درەج ماركو پولو ي شەلكوۆىي پۋت, م., 2006, س.63.) 1241 جىلى ۇگەدەي ولىمىنەن كەيىن ەۋروپانى بيلەپ-توستەۋ السىرەپ, دۋنايعا دەيىنگى بيلىك قولدان سۋسىپ ءتۇستى. ۇگەدەي اسكەرىنىڭ جارتىسى شىعىسقا كەرى قايتتى. شىڭعىس حان اۋلەتى جانە ونىڭ زامانى حاقىندا وي وربىتەر بولساق, شىڭعىس حان ورداسى قاراقورىمعا ريم پاپاسىنىڭ ايتۋىمەن دجوۆانني دە پلانو كارپيني 1246 جىلى, 1253 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا فرانتسۋز كورولى ليۋدوۆيك ءىح جۇمساۋىمەن ۆيلگەلم رۋبرۋكۆيس (گيوم رۋبريك) كەلگەن بولاتىن. ايتقانداي, موڭكە حان ۆيلگەلم رۋبرۋكۆيسكە بىلاي دەگەن: «قۇداي ادامعا ءارتۇرلى ساۋساق بەرگەن سياقتى, ول سونداي-اق ادامدارعا قيلى-قيلى ءدىني سەنىم دارىتتى». وسى ءبىر كەرەمەت پىكىر موڭكە حاننىڭ ۇستانىمىن, كوزقاراسىن تانىتادى. پلانو كارپيني قاراقورىمدا كۇشىك حاننىڭ يناۋگۋراتسياسىنا قاتىسادى. كۇشىك حان ونىڭ دەگەنىنە كونبەي شىركەۋگە باعىنۋدان ات-تونىن الا قاشادى. پلانو كارپينيدىڭ ءبىر تاماشا ەڭبەگى – موڭعولداردىڭ انتروپولوگيالىق ەرەكشەلىگىن ءدال انىقتاپ بەردى. سونىمەن قاتار, ۆەنەتسيالىق كوپەستەر اعايىندى ماففەو مەن نيككولو پولو قىمبات جانە ءارتۇرلى تاۋارلار سالىنعان كەمەسىمەن 1260 جىلى كونستانتينوپولگە, ودان ءارى قىرىمعا, سونسوڭ ەدىل جاعاسىنداعى ساراي شاھارىنداعى التىن وردانىڭ حانى بەركە سارايىنا ات باسىن تىرەيدى. ولار مۇندا ءبىر جىل تۇرادى. 1262 جىلى بەركە حان مەن پەرسيا ءارى يران بيلەۋشىسى حۋلاگۋ اراسىندا سوعىس ءورتى تۇتانادى. كەيىن قايتۋعا مۇمكىندىك بولماعاندىقتان, اعايىندى پولو شىعىسقا باعىت الىپ, بۇقاراعا جەتەدى. مۇندا ءۇش جىل تۇرادى. ەسكى كەرۋەن جولى ارقىلى سامارقاند – قاشعار – جاركەنت – حوتان – حامى, ونان سوڭ سولتۇستىككە – مونعوليا جەرىندەگى حان ورداسى قاراقورىمعا, ودان اسىپ وڭتۇستىككە – قىتايعا, قۇبىلاي حاننىڭ سارايىنا كەلەدى. ۇلى حان قۇبىلاي بۇلاردان ەلىنىڭ ءمان-جايىن, جاعدايىن, حريستياندار ءومىرىن ەگجەي-تەگجەيلى تاپتىشتەپ سۇراپ, اپوستولعا سالەمدەمە جولداپ, ءجۇز ويشىل دانا جىبەرۋىن وتىنەدى. ويتكەنى, ولاردىڭ حريستيان ءىلىمىن ءتۇسىندىرۋىن قالاپ, شىنايى ىقىلاس-پەيىلىن مالىمدەيدى. 1269 جىلى ۆەنەتسيالىقتار ۇلى حان قۇبىلايدىڭ اقىلىمەن وتانىنا ورالىپ, 1271 جىلدىڭ قاراشاسىندا جاس ماركونى الىپ شىعىسقا قايتادى. اپوستول ءجۇز كەمەڭگەر جىبەرگەنمەن ولار دىتتەگەن جەرگە ءتۇرلى-ءتۇرلى قاقتىعىستارعا بايلانىستى جەتە المايدى. الايدا, ريم پاپاسىنىڭ باتا-تىلەگىن جەتكىزەدى. سونىمەن قاتار, حريستوس تابىتىنىڭ جانىنداعى شىراقتىڭ مايىن اكەلىپ بەرەدى. اعايىندى پولونى قۇبىلاي حان قۇرمەتتەپ, شات-شادىمان سالتاناتپەن قوشەمەتتەپ قارسى الادى. ۇلى حان قۇبىلاي يمپەراتورلار, كورولدەر, كنيازدەر, باروندار جونىندە, ول وزدەرىنىڭ يەلىكتەرىن قالاي باسقاراتىندىقتارى جايىندا, سوت ءىسى, سوعىسقا بارۋ حاقىندا تولىق ماعلۇماتتارمەن قانىعادى. سونداي-اق, مارتەبەلى ريم اپوستولى, شىركەۋلەرىنىڭ قىزمەتى, لاتىنداردىڭ ءجون-جوسىقتارى قۇبىلاي حان نازارىنان تىس قالمادى. اعايىندى ماففەو مەن نيككولو پولو اقيقات-شىندىقتى رەت-رەتىمەن, پايىمدى پاراساتپەن جاتىق باياندايدى. « ۇلى پاتشام, مىناۋ مەنىڭ ۇلىم, سىزگە قىزمەتشى بولۋعا ءازىر» – دەيدى ماففەو پولو. سوندا حان: «قوش, كەلدىڭ!» – دەيدى. اكادەميك ۆ.ۆ.ءبارتولدتىڭ پىكىرىنشە, ماركو ارابشا, پارسىشا, ۇيعىرشا جانە موڭعول جازۋىن (باسىپ) بىلگەن. ماركو پولو قۇبىلاي حاننىڭ ورداسىندا ون جەتى جىل ادال قىزمەت جاساعان. تۇركى-موڭعول بيلەۋشىلەرى وزگە جۇرتتىڭ وكىلىن قىتاي شەنەۋنىكتەرىنىڭ ۇستىنەن باقىلايتىن قىزمەتكە قويۋ ءداستۇرى بولعان ەكەن. قۇبىلاي حان ماركو پولونى ەلشى ەتكەن, گۋبەرناتور ەتكەن, سالىق جيناتقىزعان, ۇندىستانعا ساپارلاتقان. قۇبىلاي حان ءوز تاعدىرىن جانە ديناستياسىنىڭ تاعدىرىن قىتايمەن بايلانىستىرعان. شىڭعىس حان تۇقىمىنان وربىگەن قۇبىلاي حان جوعارى دارەجەلى جانە ۇلى حان بوپ ەسەپتەلگەن. ناقتىلاپ ايتقاندا, شىڭعىس حاننان كەيىن ۇگەدەي حان (1229-1248), ءتورتىنشى ۇلى حان – موڭكە (1251-1259), بەسىنشى حان – قۇرمەتتى, قۋاتتى قۇبىلاي. ول ءۇش عاسىر بويى بىرىكپەگەن قىتايدى ءبىرتۇتاس ەلگە اينالدىردى. قۇبىلاي حان تيبەت, سولتۇستىك كورەيا, بيرما, ءتىپتى جاپونيا مەن ياۆانى باعىنىشتى ەتۋ ويىنا مىقتاپ ورنىققان. قاعاز اقشا شىعارعان, قانت ءوندىرۋ تەحنيكاسىن دامىتقان. كەيبىر التىن (ياكي قىپشاق) وردانىڭ حاندارىنىڭ بيلىكتە بولعان جىلدارىن كورسەتەلىك: موڭكە تەمىر (1260-1280), تۋدا – مەنگۋ (1280-1287). سونان سوڭ تۋدا-مەنگۋدى ءولتىرىپ, تۋلا-بۋگا حان تاعىنا وتىردى. مۇنى نوعاي جەر جاستاندىرعان. قۇبىلاي 1269 جىل مونعول جازۋىن (كۆادراتنايا پيسمەننوست) قولدانۋدى مىندەتتەگەن. اپوستولعا جازعان سەنىم گراموتاسىن تۇركى تىلىندە جازدىرعان. جەتى ونەردى (ريتوريكا, لوگيكا, گەومەتريا, اريفمەتيكا, گرامماتيكا, استرونوميا, مۋزىكا) مەڭگەرگەن ءجۇز اقىلدى ادامداردى الىپ كەلۋىن سۇراعان. حريستيان سەنىمىندەگى العىر-تاپقىر جانە ول كونفۋتسي ءىلىمىن جاقتاۋشىلاردىڭ ىقپالىن ازايتۋ ماقساتىندا 1237-1317 جىلداردا شەنمەن دارەجە الۋ قۇقىعىن شەكتەگەن. موڭعول قولباسشىسى ەلۋچاتساي: «بىزدەر قىتاي يمپەرياسىن اتتىڭ جالىندا ءجۇرىپ باعىندىرىپ ەدىك, ەندى ەر ۇستىندە ءجۇرىپ باسقارۋ مۇمكىن ەمەس» – دەگەن. 1271-1294 جىلداردا شىعىس ەلىنە ساياحات جاساعان جانە ۇلى حان قۇبىلايدىڭ قۇزىرەتىندە بولعان رۋحاني كەمەلدىككە يە ماركو پولو ارعى زاتىن, اۋلەتىن نۇر شالعان قۇبىلاي حاننىڭ رەفورماتورلىعىنا, دانالىعىنا, قۇدىرەتىنە, سالتاناتىنا, ساياتشىلىعىنا, اعارتۋشىلىق ەڭبەگىنە ءتانتى. قىتاي جەرىندەگى تاماشا جولدارعا تامسانادى. قاعاز اقشا جاساۋ (جالعان اقشا جاساعاندارعا ءولىم جازاسى كەسىلگەن), الحيميا, گيگيەنا – قۇبىلاي حاننىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. ماركو پولو: «قۇبىلاي حاننىڭ تۇلعاسى دا كەلىستى, بەينە ءبىر قۇرىشتان قۇيىلعانداي. ورتا بويلى, ءىرى دە ەمەس, باكەنە دە ەمەس, اققۇبا, البىراعان بيداي ءوڭدى, مەيىرلى جارقىن قارا كوزدى, مۇرىنى سۇيكىمدى» – دەپ كورسەتەدى. جيھانكەز ماركو پولونىڭ «ساياحاتىندا» تۇركى-مونعول جۇرتتارىنىڭ دۇنيەتانىمى, ادەت-عۇرپى, شارۋا-كاسىبى, ءداستۇرى ءبىرشاما اڭگىمەلەنگەن. مىسالى, جىلقى ەتىن, بيە ءسۇتىن پايدالانۋى, ەر ازىعى مەن ءبورى ازىعى جولدا ەكەندىگى, جايلاۋعا كوشۋ, اربا ۇستىنە جابىلعان كيىز, بايبىشەنى قۇرمەتتەۋ, امەڭگەرلىك سالتتى ساقتاۋ... ماسەلەن, يلحان – بيلەۋشى حۋلاگۋدىڭ نەمەرەسى, اباعىنىڭ ۇلى ارگون (ارگۋن) 1284-1291 جىلداردا پەرسيانى باسقارعان. ارگوننىڭ ايەلى بولعارا (كەيدە بولعانا دەپ جازىلعان) 1286 جىلدىڭ 7 ساۋىرىندە گرۋزيادا قايتىس بولعاندا ايەلىنىڭ رۋىنان سوناۋ قىتايدان ۆەنەتسيالىقتار ارگۋنعا قالىڭدىق (كوكاچينا, كوكاتۋ, كوگاترا, كۋكاچي-حاتۋن, 1296 جىلى قايتىس بولعان) اكەلسە, ول 1291 جىلدىڭ 7 ناۋرىزىندا ۋلانىپ قايتىس بولىپتى. سودان نە كەرەك, ارگۋننىڭ ۇلى قازانعا (عازان-ماحمۋد) بۇيىرادى. سونىمەن بىرگە شىڭعىس حان ناسىلىنەن, اۋلەتىنەن تاراعانداردى جەرلەيتىن بەلگىلى ءبىر مەكەن بولىپتى. ول – التاي تاۋى. قاي جەردە, قاي جاقتا ولسە دە, ەكى اراسى ءجۇز كۇندىك جول بولسا دا, وسىناۋ التاي تاۋىنا جەتكىزگەن. ءمايىتتى اكەلە جاتقاندا جول-جونەكەي جولىققانداردىڭ سەمسەرمەن باستارىن الىپ وتىرعان. جاقسى اتتارى دا اجال قۇشقان. سەبەبى, بۇلار و دۇنيەدە ۇلى بيلەۋشىگە قىزمەت ەتەدى دەگەن نانىمنان تۋعان. التىن وردانىڭ (تاريحي ادەبيەتتە قىپشاق ورداسى دەپ قوسارلانا جازىلادى) ءبىرىنشى استاناسى – ساراي باتۋ. باتىي حان نەگىزىن قالاعان. استراحان قالاسىنىڭ سولتۇستىك بەتىندە 140 شاقىرىم جەردە. وسى كۇنگى سەليترەننوە قالاسىنىڭ ورنى. 1395 جىلى اقساق تەمىر قيراتقان. ەكىنشى باس قالا – ساراي بەركە. بۇل ۆولگوگراد قالاسىنىڭ كۇنگەيىندە 70 شاقىرىم جەردە ياعني تسارەۆ ەلدى مەكەنى. ءۇشىنشى استاناسى – سارايشىق. جەتى حانعا سارايشىقتىڭ توپىراعى بۇيىرعان. ولار: موڭكە تەمىر (1266-1280), توقاي, توقتاي,توقتاعۋ (1290-1312), جانىبەك (1343-1353), ءامىر وقاس (1440-1447), قاسىم حان (1511-1518), شيح ماماي (1542-1549), ءجۇسىپ (1519-1554). ارقايسىسىنا بيلىك قۇرعان جىلدارىن كورسەتتىك. مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ بەسىگى بولعان كوركەم دە ساۋلەتتى شاھار سارايشىقتى يۆان گروزنىي 1580 جىلى 27 تامىزدا تالقانداعان. سونىمەن بىرگە التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ۇكەك دەگەن قالاسىن (ساراتوۆ شاھارىنا جاقىن جەردە) تاعى دا اقساق تەمىر جەرمەن جەكسەن ەتكەن. نەگىزىندە, ءامىر تەمىر ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىندە: «جيىرما جەتى پاتشانىڭ تاعىن تارتىپ العان ەكەنمىن: يران, تۇران, ءۇرىم, ماعرىپ, شام, مىسىر, اراب يراگى, اجام يراگى, مازانداران گيلانات, شيرۆانات, ازەربايجان, قوراسان, پارسى, ءداشتى جەتە, دەشتى قىپشاق, حورەزم, حۋتان, كابۋلستان, باحتارزامين, ءۇندىستاندا پاتشا بولىپ, بيلىك جۇرگىزدىم» – دەپ جازادى. ءحىىى عاسىردىڭ 2-ءشى جارتىسىندا بەركە حان كەزىندە ەۋرازيا كەڭىستىگىندە شىعىس قاعان تۇقىمدارى التىن وردا مەملەكەتىن قۇردى. التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ديپلوماتيالىق, مەملەكەتتىك ءتىلى – قىپشاق ءتىلى ەدى. (فەدوروۆ-داۆىدوۆ گ.ا. كۋلتۋرا ي وبششەستۆەننىي بىت زولوتووردىنسكيح گورودوۆ. – م.: ناۋكا, 1964.س.10). التىن وردا مەملەكەتىندە قالا قۇرىلىسى, مەتالل وڭدەۋ مەن ءوندىرۋ, قولونەر, ساۋدا, مىس پەن كەراميكا جاساۋ, تەرى بۇيىمدارىن شىعارۋ مەن توقىما ءوندىرىسى, جەرىن پايدالانۋ مەن مال شارۋاشىلىعى دۇرىلدەپ دامىعان. بەركە حان رەسمي تۇردە يسلامدى قابىلداعان. بەركە حان ۋاعىندا سارايدا تۇرعان ويشىل عۇلامالار مەن اقىنداردى ايتساق: ءسايف ساراي (1321-1396), كۋتبۋتدين ار-رازي, ساگۋتدين تافتازاني, حافيز يبن باززازي, كامالەتدين حۋدجاندي, ماحمۋد بۋلگاري, احمەد حوجا ساراي, شيگابۋددين ساراي جانە ت.س.س. التىن وردا مەملەكەتى جەرىندەگى توپونيميكالىق اتاۋلار «كنيگا بولشومۋ چەرتەجۋ, يلي كارتا روسسيسكوگو گوسۋدارستۆو, پونوۆلەننايا ۆ رازريادە ي سپيساننايا ۆ كنيگۋ ۆ 1627 گ.» دەيتىن كولەمدى جيناقتا (سپ.ب., 1792) كورسەتىلگەن. نەمەسە ورىس ويشىلى ن.گ.چەرنىشەۆسكيدىڭ (1828-1889) 1845 جىلى 17 جاسىندا جازعان «وبەسنەنيە تاتارسكيح يمەن سەل ي دەرەۆەن ساراتوۆسكوي گۋبەرني» اتتى قولجازباسىن «ۆ ساراتوۆسكوي گۋبەرني بىلو گلاۆنوە ستانوۆيششە زولوتوي وردى» دەپ باستاعان. تاتارشا, ارابشا, پارسىشا بىلەتىن سەميناريست ن.گ.چەرنىشەۆسكي گۋبەرنيادا 365 اتاۋ بارىن ايتىپ, ويكونيمدەر ەتيمولوگياسىنا نازار اۋدارعان. ايتالىق, «ۋراز-مامەتوۆكا» (ورازمۇحاممەد), «ەلەن» (جىلان), «بەكبۋلاتوۆكا», «بەكتەميروۆكا», «كوندالا» (قاندالا), «كارامان» (قارامان), «كالمانتاي», «كارتالى», «نايمان», «بايكا» (باي), «كازەەۆكا» (قوزى, سۋديا) ت.س.س. مىنەكي, التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ىزدەرى, حالىقتىق وي سىلەمدەرى تاريحي-گەوگرافيالىق اتاۋلاردا كورىنىس تاپقان. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ كورسەتۋىنشە, تاريحي تۇلعالاردىڭ باتىرلىق-قاھارماندىق ەرلىگىن ەكپىندەتە-تۇيدەكتەتە جىرلاعان قازاقتىڭ ەپيكالىق جىرلارى حIV-XV عاسىرلاردا ياعني التىن وردا داۋىرىندە تۋعان دەگەن ءتۇيىن جاسايدى. «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» تۋرالى ەپوس كەيىن جازىلىپ الىنسا دا, ونداعى قاتىسۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى التىن وردا داۋىرىندە بولعان ادامدار...» (ق.جۇماليەۆ, م.عابدۋللين. قازاقتىڭ باتىرلار جىرى تۋرالى. 1963 جىل.)
جيناقتاي ايتقاندا, ۆەنەتسيالىق جيھانگەز ماركو پولو (1254-1324 جج.) مۇراسىندا شىڭعىس حان زامانى مەن قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ ارعى عاسىرلارداعى باستاۋلارى ناقتى تاريحي-مادەني دەرەكتەر نەگىزىندە كورسەتىلگەن. وسىنىڭ ءبارى – شىڭعىس حاننىڭ شاپاعاتى! باسقاسىن بىلاي قويعاندا, قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىعا دەيىن ەل بيلەۋشىلەرىمىزدىڭ ءبارى شىڭعىس حان ۇرپاقتارى ەكەنىن ايتۋدىڭ ءوزى بۇل ەسىمنىڭ بىزگە قانداي قىمبات ەكەنىن كەلىستى كورسەتەدى.
سەرىك نەگيموۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
