ارۋ استاناعا دوس ءسۇيسىنىپ, دۇشپان كۇيىنەتىندەي وزگە كەلبەت كەرەك بولدى. وسى ماقساتتا دۇنيەنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ەڭ مىقتى ارحيتەكتورلار شاقىرىلدى. قازاقستان تاراپى ولارعا الەم تاريحىندا پايدا بولعان جاڭا ەلوردادا تۇرقى بولەك كەشەندەردىڭ كوپ بولۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى. ال, ساۋلەتشىلەر ۇلتتىق ناقىشتاعى نىساندارمەن قاتار, حح عاسىردىڭ باسىندا رەسەيدە پايدا بولىپ, تەك سول وتكەن ءجۇز جىلدىقتىڭ سوڭىندا كەڭىنەن قولدانىسقا ەنە باستاعان «سۋپرەماتيزم» ستيلىندەگى عيماراتتار تۇرعىزۋدى ۇسىندى. ءسويتىپ, استانادا ءتۇرلى-ءتۇستى, سان الۋان (تىك ءتورتبۇرىش, ءتورتبۇرىش, دوڭگەلەك, ءۇشبۇرىش) پىشىندەردى قاراپايىم گەومەتريالىق ولشەمگە نەگىزدەيتىن, جارتىلاي قيال, جارتىلاي فانتاستيكاعا قۇرىلعان ارحيتەكتۋرانىڭ اتالعان باعىتى بويىنشا عيماراتتار سالىنا باستادى.
جالپى, الەمدىك ارحيتەكتۋراعا ەنگەنىنە ءبىر عاسىر ەندى تولسا دا, سۋپرەماتيكا ستيلىنە ساۋلەتشىلەر كوپتەپ ارقا سۇيەي باستاعان. اسىرەسە, سوڭعى جيىرما جىلدىقتا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بوي كوتەرگەن ەڭ بيىك ءارى تۇرقى بولەك عيماراتتار وسى ءستيلدىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى. قازاقستاننىڭ باس قالاسى استانادا دا ساۋلەت ونەرىنىڭ اتالعان باعىتى بويىنشا بوي كوتەرگەن نىساندار بارشىلىق. ءتىپتى, ەلوردامىزدا سۋپرەماتيكانىڭ دامىعان ءتۇرى – نەوسۋپرەماتيكا ستيلىندە تۇرعىزىلعان كەشەندەر دە كوپتەپ كەزىگەدى. نەوسۋپرەماتيزم دەگەنىمىز – كلاسسيكالىق سۋپرەماتيزمنىڭ نىشاندارىن ەستەتيكامەن تولىقتىرۋ نەگىزىندە پايدا بولعان ستيل. ناقتى ايتقاندا, نەوسۋپرەماتيزمگە ءتۇزۋ ءارى كۇرت تومەن تۇسىرىلگەن سىزىقپەن, ءسۇيىر بۇرىشپەن اياقتالاتىن ءداستۇرلى قۇرىلىسقا تاڭسىق پىشىندەر جاتادى. ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىنداعى «سۋلى-جاسىل بۋلۆار» («ۆودنو-زەلەنىي بۋلۆار») دەپ اتالاتىن ىسكەرلىك جانە تۇرعىن ءۇي كەشەنى ءدال وسى نەوسۋپرەماتيزم ستيلىندە سالىنعان. ياعني, بۇل كەشەن ءوزىنىڭ اينالاسىنداعى ارحيتەكتۋرانىڭ زاماناۋي نىساندارىمەن شەبەر ۇيلەسىم تاپقان. كەشەننىڭ ەڭ تومەنگىسى – 4, جوعارعىسى – 30 قابات. ياعني, 6 بولىكتەن تۇراتىن نىسان تومەننەن جوعارىعا قاراي ورلەيدى. ستيلدەن بولەك, اق جانە كوك جولاقپەن بەزەندىرىلگەن كەشەننىڭ وسىنداي قيعاش ءپىشىن الۋىنىڭ ءبىر سىرى «بايتەرەكپەن» بايلانىستى. ويتكەنى, ەگەر كەشەننىڭ بارلىق بولىگى باستاپقىدا جوسپارلانعانداي تەك بيىك قاباتتاردان تۇراتىن بولسا, وندا ەلورداداعى «نۇرجول» بۋلۆارىنىڭ قاق ورتاسىنداعى 97 مەترلىك مونۋمەنت الىستان كورىنبەي قالاتىن ەدى. سول سەبەپتى دە, كەشەننىڭ «بايتەرەك» جاعى اۋەلگى ەسەپتەن ون ەسەگە دەيىن تومەندەتىلگەن.
سۋپرەماتيزمنىڭ ءوزى لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا «supremus» – «ەڭ بيىك, ەڭ جوعارى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. سوندىقتان, وسى ستيلدە سالىنعان عيماراتتار مەن كەشەندەر, تۇرعىن ۇيلەر «استانا ارحيتەكتۋراسىنا» وزگەشە ايشىق بەرىپ تۇر. ماسەلەن, ولارعا: «سولتۇستىك شۇعىلاسى», «مەرۋەرت مەكەن», «اسىل تاس», «گراند الاتاۋ», «استانا تريۋمفى», «كاپيتال» سەكىلدى تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ عيماراتىن, كولىك ءجانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنە ارنالعان «Transport Tower» عيماراتىن, «حان شاتىر» ساۋدا, ويىن-ساۋىق ورتالىعىن, سونداي-اق, قۇرىلىسى 2016 جىلى اياقتالاتىن «ابۋ-دابي پلازا» كوپفۋنكتسيالى كەشەنىن جاتقىزۋعا بولادى. ءبىز سولاردىڭ ءبىر پاراسىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك. ماسەلەن, استاناعا كورىك بەرىپ تۇرعان «حان شاتىر» – 2010 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە اشىلعان ايرىقشا نىسان. قۇرىلىستىڭ جوباسىن ارحيتەكتور نورمان فوستەر جاسادى. نىسان قۇرىلىسىنىڭ توبەسى 150 مەترلىك ءمولدىر شاتىرمەن جابىلعان. ونىڭ قۇرىلىسىنا قولدانىلعان ماتەريالداردىڭ حيميالىق قۇرامىنىڭ ارقاسىندا سىرتتاعى اۋا رايىنا قاراماستان, ىشتەگى ميكروكليمات ۇنەمى بىرقالىپتى بولىپ تۇرادى. ورتالىقتىڭ بيىكتىگى 150 مەتر بولسا, ىشكى اۋماعى 127 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى. ىرگەتاسىنىڭ ءوزى 20 مەترگە جەتەدى. «حان شاتىردىڭ» باستى ارتىقشىلىعى – جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە تەمپەراتۋراسى +35 گرادۋس بولىپ تۇراتىن جاساندى جاعاجايىندا. جاساندى جاعاجايدىڭ قۇمى ارنايى مالديۆ ارالدارىنان اكەلىنگەن. اتى ايتىپ, كوزگە كورىنىپ تۇرعانداي, «حان شاتىردىڭ» كادۋىلگى شاتىردان ەش ايىرماسى جوق. دەسەك تە, عيماراتتىڭ قاق ورتاسىنا ورناتىلعان جۋان دىڭگەككە تارتىلعان ۋىق سەكىلدى بولات ارقاندار كوزگە كيىز ءۇيدى ەلەستەتەدى.
2008 جىلى قۇرىلىسى اياقتالعان «سولتۇستىك شۇعىلاسى» (سەۆەرنوە سيانيە) تۇرعىن ءۇي كەشەنى دە قالاعا وزگەشە ءسان بەرىپ وتىر. ەلوردانىڭ ەسىل اۋدانىندا ورنالاسقان بۇل تۇرعىن ءۇي كەشەنى 34, 39 جانە 44 قاباتتان تۇرادى. 3 نىساننان تۇراتىن كەشەننىڭ ەڭ ۇلكەنىنىڭ بيىكتىگى 180 مەترگە جەتەدى. الىستان قاراعاندا, جاسىل-كوك شىنىلى عيماراتتاردى تولقىپ تۇرعان تەڭىز سۋىنا ۇقساتۋعا بولادى.
سۋپرەماتيكا ءستيلىنىڭ «ديگيتالدى ۆەرتيكاليزم» باعىتى بويىنشا تۇرعىزىلعان «Transport Tower» – اۋەل باستان-اق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى ءۇشىن تۇرعىزىلعان عيمارات. 2002 جىلى قولدانىسقا بەرىلگەن, 36 قاباتتان تۇراتىن كەشەننىڭ بيىكتىگى – 155 مەتر. جالپى اۋماعى – 32 394 شارشى مەتر. بۇل كەشەندى سالۋعا تۇركيا, حورۆاتيا, شۆەيتساريا سەكىلدى ەلدەردىڭ ساۋلەتشىلەرى ۇسىنىس بىلدىرگەنىمەن, جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى بايقاۋعا قاتىسقان قازاقستاندىق كومپانيا جەڭىپ الدى. عيمارات سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنيكالىق قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان. ماسەلەن, نىساننىڭ جوعارعى قاباتتارىنا كوتەرىلۋ ءۇشىن مۇندا 10 جەدەلساتى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ تۇر.
ەلورداداعى «مەرۋەرت مەكەن» (يزۋمرۋدنىي كۆارتال) دەپ اتالاتىن 37, 40 جانە 53 قاباتتى 3 عيماراتتان تۇراتىن تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ ارحيتەكتۋراسى دا وزگەشە. سىرتتاي قاراعاندا, اشىلعان كىتاپقا ۇقسايتىندىعىنا بايلانىستى ەلوردالىقتار اراسىندا «كىتاپ» اتالىپ كەتكەن كەشەننىڭ ورتاڭعى عيماراتىنىڭ بيىكتىگى – 210 مەتر. بۇل عيمارات ءوزىنىڭ اسسيمەتريالىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ماسەلەن, «كىتاپ» تومەننەن جوعارى قاراي ءتۇزۋ بولىپ كەلەدى دە, 32-ءشى قاباتتان باستاپ, ءبىرىنشى قاباتپەن سالىستىرعاندا, ونىڭ كولەمى 15 مەترگە دەيىن ۇلعايىپ, كەڭەيە تۇسەدى. جوبا قۇنى – 350 ميلليون دوللار بولعان كەشەننىڭ جالپى اۋماعى – 280 مىڭ شارشى مەتردى الىپ جاتىر.
«قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى باس كەڭسەسىنىڭ عيماراتى دا استاناداعى بيىك نىسانداردىڭ ساناتىندا تۇر. اتالعان كومپانياعا تيەسىلى كەشەننىڭ جوعارعى قاباتتارى 3 جەردەن ءبىر-بىرىمەن كوپىر ىسپەتتەس ەتىپ بايلانىستىرىلعان جارتىلاي دوڭگەلەك پىشىندەگى 37 جانە 40 قاباتتى قوس عيماراتتان تۇرادى. بيىكتىگى 175 مەترگە جەتەتىن عيماراتقا جوعارىدان زەر سالعاندا, كومپانيانىڭ يميدجدىك بەلگىسىن كورۋگە بولادى.
الداعى ۋاقىتتا ەلورداداعى نىساندار باسقا دا بيىك عيماراتتارمەن تولىعا تۇسپەك. وعان «ابۋ-دابي پلازا» كەشەنى – دالەل. «ابۋ-دابي پلازا» كەشەنىنىڭ ورتالىق نىسانى – بيىكتىگى 382 مەتر (88 قابات) بولاتىن مۇنارا-عيمارات. ساۋلەتشىلەردىڭ ايتۋىنشا, «ابۋ-دابي پلازا» تەك قازاقستاندا ەمەس, سونىمەن قاتار, ورتالىق ازياداعى جانە تمد-داعى ەڭ بيىك جانە تەڭدەسى جوق عيمارات اتانباق. ونىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى 2010 جىلدىڭ قاراشا ايىندا باستالعاندىقتان, 2016 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تولىقتاي پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلۋدە. ەگەر, بۇل جوبا ءساتتى جۇزەگە اسسا, جاقىن بولاشاقتا كەشەن ىشىندە قوناق ءۇي, كەڭسەلەر, پاتەرلەر, ساۋدا ورتالىعى عانا ەمەس, ءتىپتى, قىسقى باق تا بولادى.
مامانداردىڭ ەسەبى بويىنشا, جالپى اۋماعى 510 مىڭ شارشى مەتر جەردى الاتىن نىسان جوباسىنىڭ قۇنى 1,6 ملرد. اقش دوللارىنا تەڭ ەكەن. قازىرگى تاڭدا بۇل نىساننىڭ قۇرىلىسىن قازاقستان جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى بىرلەسە جۇرگىزۋدە. البەتتە, اۋەل باستان-اق, بۇل اۋقىمدى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ونى سەنىمدى قولعا تاپسىرۋ كوزدەلەدى. سول ءۇشىن دە, الدىن الا ارنايى بايقاۋ جاريالانادى. بايقاۋدا الەمگە ايگىلى ساۋلەتشىلەر ءوز باقتارىن سىنايدى. الايدا, جوبا تەك جۇزدەن جۇيرىك شىققانعا عانا بەرىلەتىنى انىق. ءسويتىپ, «ابۋ-دابي پلازانى» دۇنيەجۇزىندە تالاي ءزاۋلىم ءارى اسەم عيماراتتار سالىپ, اتى ءماشھۇر بولعان اعىلشىندىق ءساۋلەتشى نورمان فوستەردىڭ كومپانياسى جەڭىپ الادى. جەڭىمپاز اتانعان بويدا كوپ ويلانباستان بىلەكتى ءتۇرىپ, ىسكە كىرىسكەن ارحيتەكتورلاردىڭ الدىندا, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جوبادا قازاقى قوناقجايلىلىقتى پاش ەتەتىن جەرگىلىكتى مادەنيەت پەن ەكولوگياعا ءمان بەرۋ ماقساتى تۇرادى. فوستەردىڭ كومانداسى استانانىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىگىن زەرتتەۋدى قولعا الادى. ولار قالادا قىستىڭ قاتال, جازدىڭ اپتاپ ىستىق ەكەنىن اڭعارادى. سونداي-اق, سالىنۋى ءتيىس كەشەن قۇرىلىسى مەن انتراكتيدادا ايازدان قورعانۋ ءۇشىن ءبىر جەرگە توپتاسىپ, بيولوگيالىق جىلىلىعىن ساقتايتىن «يمپەراتور پينگۆيندەرى» اراسىندا وتە نازىك بايلانىس بارىن بايقايدى. وسىلايشا, ءبىر قاراعاندا, جاپسارلاس قونعان قازاقى كيىز ۇيلەردى ەسكە سالاتىن كەشەن جوباسى كەڭىستىك بويىنشا ودان ارى دامىتىلادى. بيىكتىگى 382 مەترگە جەتەتىن باستى نىسان اينالاسىنا بيىكتىگى اركەلكى ونداعان مۇنارا جاپسارلاسا سالىنادى. ال, 18-ءشى قاباتتا ورنالاساتىن تىرەۋلەردىڭ ءبىرى سىرتتان قاراعاندا كوكتە قالقىپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى. بۇل تىرەۋ كۇن نۇرى ساۋدا ورتالىعى مەن قىسقى باققا ءتۇسىپ تۇرۋى ءۇشىن ارنايى قويىلماق. دەمەك, الدىن الا بولجام بويىنشا, كەلەر جىلى قۇرىلىسى تولىقتاي اياقتالاتىن «ابۋ-دابي پلازا» عيماراتى استانانىڭ باي ارحيتەكتۋرالىق ءانسامبلىن وزگەشە مانەرمەن تولىقتىرا تۇسپەك.
ارينە, سىرت كوز ءداستۇرلى ارحيتەكتۋراعا جات كورىنەتىن كەز كەلگەن ستيلگە اۋەلدە سىني كوزبەن قارارى انىق. الايدا, ۋاقىت وتە كەلە, ادامزات بالاسىنىڭ قولىنان شىققان ءاربىر بيىك تۋىندى ساۋلەت ونەرىنە دە جاڭا لەپ, سونى سيپات اكەلەتىنى مويىندالماي قويمايدى. بۇل – تەك استانادا عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە ارحيتەكتۋرانىڭ ءتۇرلى باعىتى بويىنشا بوي كوتەرگەن قۇرىلىس نىساندارىنا دا قاتىستى ايتىلعان ءسوز.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
