بۇگىندە كارى قۇرلىقتا بوسقىن ماسەلەسى ەڭ وزەكتى بولىپ وتىر. اسىرەسە, سيريالىق ميگرانتتاردى ەۋروپانىڭ بوساعاسىنان اتتاتىپ, تورىنە جايعاستىرۋ قيىندىق تۋدىرۋدا. دەگەنمەن, بۇۇ مەن ەۋرووداق وسىعان قاتىستى وڭ شەشىمدەردى قاراستىرىپ, بوسىپ جۇرگەن جانداردى «جايلى جەرگە» ورنالاستىرۋدىڭ رەتىن تابۋدا. بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن الەمدە وتانىن تاستاپ كەزىپ جۇرگەن كەلىمسەكتەردىڭ سانى كۇن سايىن ارتىپ بارادى دەگەندى العا تارتتى. سوندىقتان دا قارجى داعدارىسىمەن قاباتتاسقان بوسقىندار پروبلەماسى ەۋروپانىڭ ەڭسەسىن ەزۋدە دەيدى ساراپشىلار. قالاي دەگەنمەن دە عاسىر ىندەتىنە ۇلاسىپ بارا جاتقان بوسقىن ماسەلەسىن ءبىر جاقتى ەتۋ كەرەك. مۇنى الەمدىك ساراپشىلار ايتۋدا.
تاياۋدا وتكەن سامميتتە ەۋرووداق پەن تۇركيا ءبىر جاقتى كەلىسىمگە كەلدى. ەندى سەرىكتەستىك اياسىندا قوس تاراپ وسى ەلدەگى كەلىمسەكتەر جايىن وڭتايلى شەشۋگە نيەتتى. ال يتاليا ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ ۇستىندە. مۇنداعى ورمان شارۋاشىلىعى قىرۋار شىعىنعا باتتى. ەل بيلىگى اۋىل شارۋاشىلىعىن ىلگەرىلەتىپ وتىرعان ءزايتۇن اعاشىن جاپپاي جويۋدى قولعا الدى. وعان سەبەپ اتالعان اعاش ايىقپاس دەرتكە شالدىققان.
الەمدەگى 60 ميلليون ادام – بوسقىن
بۇگىندە 4 ميلليون ادام سيرياداعى داعدارىس كەسىرىنەن ۇيلەرىن تاستاپ, بوسىپ كەتتى. بۇل تۋرالى يتاليادا ىسساپارمەن جۇرگەن بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, داعدارىس پەن سوعىستان قاشقان جۇرتتىڭ نوپىرىنەن اسىرەسە كورشىلەس ليۆان, يوردانيا, تۇركيا مەن يراك اسا قاتتى زارداپ شەگۋدە.
الەمدىك ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, قازىرگى كەزدە ليۆان تۇرعىندارىنىڭ تورتتەن ءبىرى سيريالىق بوسقىندار ەكەن. ايتا كەتەيىك, سيريادا 2011 جىلدان بەرى ازامات سوعىسى ءجۇرىپ جاتىر. ەلدىڭ بەرەكەسى كەتكەن, بيلىكتىڭ حالىقتى ۇستاپ تۇرۋعا قاۋقارى جەتە بەرمەيدى. وسىنىڭ سالدارىنان 2 ميلليون تۇرعىن شۇعىل گۋمانيتارلىق كومەككە مۇقتاج. تاعى جارتى ميلليوننان استامى كارى قۇرلىق ەلدەرىنەن ساياسي باسپانا سۇراۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر.
جالپى, ەۋرووداقتا ميگرانتتارعا قاتىستى تۋىنداعان احۋال ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى ەڭ كۇردەلى داعدارىستاردىڭ بىرىنە اينالۋدا. بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن: «بۇگىندە دۇنيەنى دۇربەلەڭگە سالعان قارجى داعدارىسى سيريا سەكىلدى ەلدەردى قاجىتىپ تاستادى. مەملەكەتتىڭ حالىقتى تۇرمىستىق قاجەتتىلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارى دا, قارجىسى دا جوق. جالپى, ستاتيستيكالىق دەرەككە سۇيەنسەك الەمدەگى 60 ميلليون ادامدى ەلىن تاستاپ, «كارى قۇرلىقتى» كەزىپ جۇرگەن بوسقىن دەۋگە بولادى», – دەدى.
ال ميگرانتتار ماسەلەسى ۆەنگريا مەن حورۆاتيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى توقتاتتى. قازىرگى تاڭدا ۆەنگريا بيلىگى حورۆاتيالىقتار ءۇشىن شەكاراسىن تاس قىلىپ جاۋىپ تاستادى.
بۇل – ەلگە اعىلىپ كەلىپ جاتقان ميگرانتتاردىڭ قاراسىنا توتەپ بەرۋ ءۇشىن جاسالعان شارا. ەسەسىنە بيلىك شەكارادا ەكى ترانزيتتىك ايماق قۇرعانى تۋرالى مالىمدەيدى. مۇندا مەملەكەتتەن ساياسي باسپانا سۇراعىسى كەلگەن بوسقىندار ەش كەدەرگىسىز تىركەۋگە تۇرا الادى. ايتا كەتەيىك, قىركۇيەكتىڭ ورتاسىندا ۆەنگريادا جاڭا كوشى-قون ەرەجەلەرى كۇشىنە ەنگەن-ءدى. سوندىقتان دا ەل اۋماعىنا زاڭسىز وتكەن كەلىمسەكتەر شۇعىل تۇردە قاماۋعا الىنىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلا باستادى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, جىل باسىنان بەرى بۇل ەلگە 383 مىڭ بوسقىن باس ساۋعالاپ كەلگەن ەكەن.
ەۋرووداق تۇركيامەن سەرىكتەستىككە قول جەتكىزدى
«ەۋرومارش-2015» بريۋسسەلگە جەتتى. ەرەۋىلشىلەر يسپانيا, فرانتسيا, ليۋكسەمبۋرگ ارقىلى ءوتىپ, ەندى بەلگيا استاناسىنا تابان تىرەپ وتىر. قازىرگى كەزدە 600-گە جۋىق بەلسەندى ەۋرووداقتىڭ قاتاڭ ساياساتىنا قارسى. بۇعان قوسا ولار بوسقىندارعا كومەك جانە اقش پەن ەۋرووداق اراسىنداعى ەركىن ساۋدا ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە شىعارۋدى تالاپ ەتۋدە. جالپى, اكتسياعا قاتىسۋشىلاردى سولشىل ساياسات ۇستانعان پارتيالار مەن ەۋروپا وداعى ەلدەرىنىڭ كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى دا قولداپ وتىر. وسىلايشا بەلسەندىلەر ەۋرووداقتىڭ ءسامميتى ءوتىپ جاتقان عيماراتقا باسا-كوكتەپ كىرگىسى كەلدى. بىراق, بۇعان ءتارتىپ ساقشىلارى جول بەرمەي, 104 ادامدى قاماۋعا الدى. ونىڭ 30-ى يسپانيالىقتار.
ساراگوسا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى پەدرو اررويو «ونداعان جىل بويعى جۇمىس تەككە كەتەيىن دەپ تۇر. ياعني, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ءوندىرىس كليماتىن باقىلاۋ سياقتى ماسەلەلەر شەتتە قالۋدا. سوندىقتان, ەركىن ساۋدا جونىندەگى زاڭداردى قايتا قاراۋ قاجەت», – دەيدى.
ال بەلگيا ۇلتتىق كاسىپوداعىنىڭ باس حاتشىسى فەليپە ۆان Kەيرسبيلك: «قازىر زاڭ قۇپيا كۇيىندە دايىندالۋدا. ءتىپتى, ونىڭ ءماتىنى ەۋروپارلامەنتتە دە وقىلمايدى. سوندىقتان, ماسەلەنى جان-جاقتى قاراعان دۇرىس سياقتى. ايتپەسە, كوپتەگەن قيىندىققا اكەلىپ تىرەيدى», – دەگەندى العا تارتۋدا. قالاي دەگەندە دە بەلسەندىلەر الەمدى شارپىعان قارجى داعدارىسى مەن بوسقىندار ماسەلەسىنە الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ وتىر. ال ەۋرووداق سامميت قورىتىندىسى بويىنشا بوسقىندار ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن تۇركيامەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە كوشتى. سونداي-اق, سامميت وتىرىسىندا پايدا كوزدەپ كەلگەن «ەكونوميكالىق ميگرانتتاردى» وتانىنا قايتارۋ جانە بوسقىندار ماسەلەسىمەن اينالىساتىن «فرونتەكس» اگەنتتىگىنىڭ قۇزىرىن كۇشەيتۋ جايىندا شەشىم قابىلداندى. قازىردە ميگرانتتاردى شەكارادا تىركەپ, ولاردى ەۋروپا ەلدەرىنە بولەتىن 6 ورتالىق بار. مۇنىڭ ءبارىن فرانتسيا, ۇلىبريتانيا جانە گەرمانيا قاداعالايتىن بولدى. ەۋروكوميسسيا توراعاسى جان كلود يۋنكەر تۇركيا مەن ەۋرووداق اراسىندا ۆيزاسىز قاتىناۋ مۇمكىندىگىن جىلدامداتاتىنىن جەتكىزدى. بۇل – ءبىرىنشى كەزەكتە بوسقىندار ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان قادام. جان-كلود يۋنكەر «تۇركيامەن سەرىكتەستىك ورناتۋ ءبىز ءۇشىن ءتيىمدى. بىرىنشىدەن, وسى ەلدەگى كوپتەگەن ميگرانتتار سول مەملەكەتتە قالماق. ەكىنشىدەن, بوسقىندار اراسىندا قىلمىسكەرلەردىڭ ەۋروپا ەلدەرىنە وتۋىنە توسقاۋىل بولۋ. بىزگە بوسقىندار ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن 2,3 ملرد. ەۋرو جەتكىلىكسىز», – دەدى. ال ەۋرووداق پرەزيدەنتى دونالد تۋسك: «ءبىز ماڭىزدى كەلىسىمگە جەتىپ وتىرمىز. تۇركيامەن اراداعى كوپتەگەن كەلىسسوزدەردەن كەيىن وسىنداي سەرىكتەستىككە قول جەتتى. ەندى بوسقىندار ماسەلەسىن شەشۋ الدەقايدا جەڭىلدەيتىنى داۋسىز», – دەپ اعىنان جارىلدى.
يتاليا بيلىگى ورماندارداعى اۋرۋ اعاشتاردى جويۋعا كىرىستى
كارى قۇرلىق, ونىڭ ىشىندە بوسقىندار ماسەلەسىنە توتەپ بەرە الماي ەڭسەسى ەزىلگەن يتاليا ەندى تىپتەن قيىندىققا دۋشار بولىپ وتىر. ولاي دەيتىنىمىز, ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ءبىر بولىگىن العا سۇيرەپ كەلگەن ورمان شارۋاشىلىعى قۇلدىراۋدىڭ الدىندا تۇر. تارقاتىپ ايتار بولساق, يتالياداعى قاۋىپتى باكتەريالار ءزايتۇن توعايىن تۇتاسىمەن جالماپ بارادى. ازىرگە الەم بويىنشا بۇل ىندەتكە ەم تابىلماي تۇر. امالى قۇرىعان جەرگىلىكتى بيلىك جازىلماس اۋرۋعا شالدىققان اعاشتاردى ءبىرجولا قۇرتۋعا ءماجبۇر. بىراق ۇكىمەتتىڭ بۇل شاراسىنا شارۋالار نارازى. يتاليانىڭ وڭتۇستىگىندەگى توعاي ىشىندە بىرنەشە كۇننەن بەرى ارانىڭ داۋىسىنان قۇلاق تۇنادى. بيلىك ميلليوننان استام ءزايتۇن اعاشىن وتاپ جاتىر. وسىمدىكتەر «ءزايتۇن الاپەسى» دەپ اتالىپ كەتكەن جامان ىندەتكە شالدىعىپتى. ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ جايقالىپ تۇرعانىنا ءبىر عاسىردان اسقان. شارۋالار ەجەلگى اعاشتاردى امان الىپ قالۋ ءۇشىن بارىن سالۋدا. ستەفانو ترەۆيزي ەسىمدى شارۋانىڭ پىكىرىنشە, قاسيەتتى اعاشتى كەسۋگە بولمايتىن كورىنەدى. ول: «بۇل ءزايتۇن تالىن قۇرتۋعا ەشكىمنىڭ قۇقى جوق. كىمدى جىبەرسەڭدەر دە مەن بۇل اعاشتان ءبىر ەلى دە اجىرامايمىن. ول بارىنە كەرەك. يتاليادا ءزايتۇن مايىن ءوندىرۋ سوڭعى 2 جىلدا 30 پايىزعا تومەندەدى. اعاشتاردىڭ تۇبىنە شىركەيلەر مەن باكتەريالار جەتۋدە. وسىنىڭ كەسىرىنەن ءزايتۇن مايىنىڭ باعاسى 30 پايىزعا قىمباتتادى», – دەيدى. ال ءزايتۇن توعايىنىڭ يەسى دجوۆانني ساليا: «اعاشتاردى كەسكەنمەن ماسەلە شەشىلمەيدى. ولاردى ەمدەۋ كەرەك. اعاشتى جويۋ – ادامزاتتى جويعانمەن بىردەي. مىنا سۇمدىقتى جاساۋعا تاپسىرما بەرگەندەردىڭ نە ويلاعانىن مۇلدە تۇسىنبەيمىن. كاسىپكەرلەر ءزايتۇن مايىنىڭ باعاسى ءالى وسەدى دەپ سانايدى. مەن وسىعان سەنەمىن», – دەيدى.
سونداي-اق, ساراپشىلار بۇل كەرى ءۇردىس بىرنەشە جىلدان بەرى داعدارىستان شىعا الماي وتىرعان يتاليا ەكونوميكاسىن ودان ءارى تىعىرىققا تىرەيتىن بولادى دەگەندى ايتۋدا. سەبەبى, بۇل ەل ءزايتۇن مايىن ءوندىرۋ بويىنشا الەمدەگى جەتەكشى ورىنعا يە. ءتىپتى, مەملەكەتتىك ەلتاڭتابادا دا ءزايتۇن اعاشىنىڭ بۇتاعى بەينەلەنگەن. وسىلايشا امالى تاۋسىلعان يتاليا بيلىگى شارۋالاردىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, ورمانداردى ورتەۋگە كىرىستى.
توپتامانى دايىنداعان تالعات رايىمبەك, «ەگەمەن قازاقستان».
