قازاقستان ىسكە اسىرىپ جاتقان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ساياسات ەل ەكونوميكاسىنىڭ ورنىقتى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, وتاندىق ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
اتالعان باعدارلاما ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىندى. بۇل قۇجات قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ 2009 جىلعى 15 مامىرداعى كەزەكتەن تىس ءحىى سەزىندە بەرگەن تاپسىرماسى نەگىزىندە ازىرلەندى. ال ونى قازاقستان پرەزيدەنتى 2010 جىلعى 19 ناۋرىزداعى №958 جارلىعىمەن بەكىتتى. ارينە, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا ۇلكەن ىقپال ەتكەنى شىندىق. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا جان بىتىرگەن باعدارلاما بولدى. وتكەن جىلى ونىڭ العاشقى بەسجىلدىعى اياقتالدى.
ناتيجەسى انىق كورىنىپ تۇر جانە ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ وسۋىنە ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوستى. بۇعان دالەل – وتكەن بەس جىل ىشىندە جاڭادان 690 ءوندىرىس ورنىنىڭ اشىلعانى. ونىڭ ىشىندە ۇلكەن دە, شاعىن دا كاسىپورىندار بار. بۇل ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ونىمدەرى تەك ىشكى ەكونوميكاعا ەمەس, سىرتقى ساۋداعا دا وڭ اسەرىن تيگىزدى, ءوز ونىمدەرىن ەكسپورتقا دا شىعارىپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلدان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالدى. بيىل ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە 75 وبەكتىنى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. بۇل جوبالار 600 ملرد. تەڭگەدەي قاراجاتتى تالاپ ەتەدى. وسى جوبالار جۇمىس ىستەپ كەتسە, جاڭادان 7500-دەي ادام جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى دەگەن ءسوز.
بۇل – ءبىر جىلدىڭ كولەمىندە اتقارىلاتىن ىستەر. ال 2016, 2017, 2018 جانە 2019 جىلدارعا دەيىن وسىنداي كولەمدە جاڭا جوبالار ىسكە قوسىلاتىن بولسا, سونداي-اق, الدىڭعى بەس جىلدىقتا قول جەتكىزىلگەن ءوندىرىس كولەمىن ەسكەرسەك, اتالعان باعدارلامانىڭ ەكونوميكامىزعا سەرپىلىس بەرەتىنىن بولاشاقتا انىق كورۋگە بولادى. ەڭ باستىسى, اشىلىپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارى يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ولار باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر شىعارۋى ءتيىس. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك ەكونوميكادا باسەكەگە قابىلەتتىلىك ءۇشىن يننوۆاتسيالىق جوبالار بولۋى باستى قاعيدا. بۇعان جاڭا كوزقاراس قالىپتاسۋ ۇستىندە. عالىمدارىمىز دا اتسالىسۋدا. بۇل جان-جاقتى ماسەلەنى قامتيدى. ءبىزدىڭ ەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى, سونداي-اق, كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدجدەر جاڭا بۋىن تۇلەكتەرىن وقىتىپ شىعارۋعا بەيىمدەلۋدە. وسى تۇستا دۋالدى وقىتۋ جۇيەسىنىڭ دە وڭ اسەرى بولماق.
بۇل – ءوز ىشىمىزدە مامانداردى دايارلاۋ ءىسى. سونىمەن قاتار, ماماندارىمىزدىڭ شەتەلدەردە ءبىلىمىن جەتىلدىرۋىنە دە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. سوندا وتاندىق وندىرىستەرىمىز قاجەتتى ماماندارمەن تولىق قامتىلاتىن بولادى. ەكونوميكانىڭ دامۋىن ءارتاراپتاندىرۋ – ەڭ ماڭىزدى باعىت. بىزدەر شيكىزاتقا تاۋەلدى بولىپ قالماۋىمىز قاجەت. ويتكەنى, شيكىزاتتىڭ بۇگىن باعاسى بولعانمەن, ەرتەڭگى كۇنى ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن. بۇگىندە جاھانداعى مۇنايدىڭ, سول سياقتى قازبا بايلىقتاردىڭ باعاسى قۇبىلىپ تۇر. جاڭا يننوۆاتسيالىق جوبالار نەگىزىندە ونىمدەرىمىز وڭدەلىپ, وتاندىق تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزىلسە جانە شەتەلگە شىعارىلسا, اناعۇرلىم ءتيىمدى بولارى ءسوزسىز. سوندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى دا تۇراقتى داميتىن بولادى. مىسالى, ءبىز جىلىنا 7-8 ملن. توننا بيدايىمىزدى شەتەلگە شىعارامىز.
ال ونى وڭدەپ, وتاندىق ءونىم رەتىندە ەكسپورتقا شىعارساق, كوپ ۇتار ەدىك. سول سەكىلدى مال شارۋاشىلىعىنداعى تەرى مەن جۇننەن قانشاما باعالى ونىمدەر جاساۋعا بولار ەدى؟ سونىمەن قاتار, مۇنايدى دا ءوزىمىز وڭدەپ, دايىن ءونىم رەتىندە شەتەلگە ەكسپورتتايتىن كەز كەلدى. مۇنايدىڭ قۇرامىندا قانشاما باعالى ونىمدەر بار؟ وسى تۇرعىدا يننوۆاتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلعانى ءجون. مۇنداي كاسىپورىنداردىڭ سانىن ارتتىرساق, وزىمىزدە قانشا جۇمىس ورىندارى اشىلار ەدى؟ سوعان وراي ماماندار تاربيەلەنەتىنى داۋسىز. جاڭا ونىمدەردى الۋ ءۇشىن عالىمدارىمىز قۇلشىنا جۇمىس ىستەر ەدى. ءوزىمىزدىڭ مۇنايىمىز بەن قازبا بايلىقتارىمىزدى, بيدايىمىزدى, ەتىمىز بەن ءسۇتىمىزدى جان-جاقتى وڭدەپ, دايىن ءونىم تۇرىندە شىعارعانىمىز دۇرىس. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز ەكولوگيالىق, تابيعيلىق جاعىنان العاندا ارقاشاندا تازا ءارى ساپالى ەكەنى انىق. ول الەمدىك نارىقتا جوعارى سۇرانىسقا يە بولاتىنىنا سەنىمدىمىز.
باسەكەگە قابىلەتتى جانە تابيعي ءونىمدى شىعارۋىمىز كەرەك. ەلباسىنىڭ بەرگەن تاپسىرمالارى مەن العا قويعان مىندەتتەرى وسىنداي. سوندىقتان ءۇيدب-ءنىڭ ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز بەن قوعامعا, الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋعا قوساتىن ۇلەسى ايتارلىقتاي. سونداي-اق, الەمدىك ەكونوميكادا ءوز ەلىمىزدى تانىتۋدا ءرولى ايرىقشا. قازىر, ءسۇت ونىمدەرى دايىن ۇنتاقتاردان جاسالاتىنى جونىندە ءجيى ايتىلا باستادى. ول ۇزاق ساقتالادى ءارى تاسىمالداۋعا وڭاي. بارلىق دۇكەندەردىڭ سورەلەرىندە تولىپ تۇر. بىراق وسى ۇنتاقتان جاسالعان ءسۇت ءونىمى ەكولوگيالىق تازا, ساپالى ءسۇتتى نارىقتان تىقسىرىپ بارا جاتقان سياقتى. تۇرعىندار باستاپقىدا بىلمەگەن شىعار نەمەسە ءوزىمىزدىڭ تازا ونىمدەرىمىز ازدىق ەتكەن شىعار. ال قازىر ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز جەتكىلىكتى.
وركەنيەتتى ەلدىڭ ادامدارى تاۋاردىڭ باعاسىنا ەمەس, ونىڭ قۇندىلىعىنا, تازالىعى مەن تابيعيلىعىنا قارايدى. قازاقستان تازا ءونىم شىعارادى. بىزدە كەيبىر ەلدەردەگىدەي گەندىك تۇرلەندىرىلگەن ونىمدەر پايدالانىلمايدى. سوندىقتان ءوزىمىزدىڭ, بالالارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىن ويلايتىن بولساق, كوزقاراسىمىزدى وزگەرتىپ, وتاندىق ءونىمدى الۋىمىز كەرەك. بىزدە ءسۇت تە, ەت تە, ايران دا, قايماق تا, ىرىمشىك تە – ءبارى بار. مىسالى, ءسۇت نەشە كۇن ساقتالاتىنىن بارشامىز جاقسى بىلەمىز. ال شەتەلدەن كەلگەن ءونىمنىڭ قانشا ۋاقىتى تاسىمالداۋعا كەتەدى, قويمالاردا جانە دۇكەن سورەلەرىندە قانشا تۇرادى؟ سوندىقتان التى اي ساقتالعان ءسۇتتى ىشكەن قانداي, ەكى-ءۇش كۇندىك ءسۇتتى ىشكەن قانداي بولاتىنىن ءار ادام ءوزى ويلاۋى ءتيىس. ونىڭ ساپاسى, ءدامى قالاي بولاتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ەت ءونىمى دە سول سياقتى. بىرنەشە جىل مۇز بولىپ قاتىپ جاتقان ەتتىڭ ساپاسى دا, ءدامى دە بولمايدى. جانە ونىڭ ادامعا كالوريالىق پايداسى دا جوق. قازىر ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز ساپالى شىعىپ جاتىر.
ارينە, الەمدىك نارىققا شىعۋ ءۇشىن ءالى دە ساپاسىن, وزىندىك قۇنىن جاقسارتا ءتۇسۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا حالىقتىڭ دەنساۋلىققا پايدالى, تازا ءوز ونىمدەرىمىزدى تۇتىنۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ايتتى. وسى ورايدا, قازىر قوعامدا وتاندىق ءونىمدى تاڭداۋ جونىندە جاقسى باستامالار ءجۇرىپ جاتىر. بۇعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۇلكەن ۇلەس قوسۋدا. الەمدە ەكونوميكالىق وزگەرىستەر ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىسىپ جاتادى. ءبىز دە نارىق زاڭىمەن ءومىر سۇرۋدەمىز. الەمدىك داعدارىس تەك ءبىر عانا ايماقتى قامتىمايدى, ەكونوميكا سالاسى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى بولعاننان كەيىن, مۇنداي ءۇردىس ءار ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا ءوز اسەرىن تيگىزەدى. بىراق وعان ءبىز دايىنبىز با, دايىن ەمەسپىز بە, بارلىق ماسەلە وسىندا جاتىر.
قازاق «ساقتانساڭ – ساقتايدى» دەپ ايتادى عوي. سوندىقتان ءبىز مۇنداي جاعدايدا سىرتقى اسەرلەردەن ءوزىمىزدىڭ ەكونوميكامىزدى, ءوندىرىس ورىندارىمىزدى, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىگىمىزدى قولداۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ولاردى الدىن الا ساقتاندىرۋىمىز قاجەت. ءوز ءوندىرىسىمىزدى قالىپتى دەڭگەيدەن تومەندەتىپ الماۋعا كۇش سالعانىمىز ءجون. ەڭ بولماسا, بۇرىنعى دەڭگەيدە ۇستاپ قالعانىمىز ابزال. مۇمكىندىگىنشە ءبىر, ءتىپتى, جارتى قادام بولسا دا العا باسقانىمىز دۇرىس. وسى ماسەلەنى ەلباسى ايتىپ كەلەدى. قارجى داعدارىسىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن, ەكونوميكامىزدى قورعاۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان ارنايى قاراجات ءبولىندى. ونىڭ قانداي سالالارعا باعىتتالاتىنىن پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا ناقتى كورسەتىپ بەردى.
ەلباسى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن ۇسىندى. الەمدە داعدارىس بولىپ جاتسا, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ىشكى ينفراقۇرىلىمدارىمىزدى دامىتۋدى قولعا الىپ وتىرمىز. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل ءبىزدىڭ قارسى ءىس-شارالاردى قولعا العانىمىزدى كورسەتىپ وتىر. ەلباسى ايتقانداي, داعدارىس – كەلەدى, كەتەدى. بىراق ۇلت بولاشاعى, ۇرپاقتار جالعاستىعى, مەملەكەتتىڭ باياندىلىعى ماڭگىلىككە قالادى. بۇعان دالەل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلىقتاۋ ءراسىمى كەزىندە بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت, ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن حالىقتىڭ الدىندا جاريا ەتكەن ەڭ وزەكتى بەس ۇلتتىق ينستيتۋتتىق باعدارلامانى ورتاعا سالعاندىعىندا. اتالعان باعدارلامادا ەل بولاشاعىنىڭ كەلەشەكتە جارقىن بولۋى ءۇشىن ەڭ اۋەلى قازىرگى زامانعا سايكەس كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋ, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى, ءادىل سوت تورەلىگىن جۇرگىزۋ, يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىم قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلگەن.
بۇگىندە ءبىز قىسقا مەرزىمدە الەمگە قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ عاجايىپ ۇلگىسىن كورسەتتىك. قازىر قازاقستان – ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق كوشباسشى. الداعى شەشۋشى مىندەت – حالقىمىزدىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ. ول ءۇشىن تۇبەگەيلى قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ يندۋستريالاندىرۋعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. ەگەر ءبىز ەلباسىنىڭ قازىرگى جۇرگىزىپ وتىرعان كوپۆەكتورلى ساياساتىن بۇكىل حالىق بولىپ قولداپ, اسىرەسە, جوعارىدا ايتىلعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جانە «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن اسا تيىمدىلىكپەن ورىنداپ شىقساق, وندا البەتتە ەلباسى ايتقان 2050 جىلى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز كەرەك دەگەن مەجە مەزگىلىنەن بۇرىن ورىندالاتىنى كۇمانسىز.
جەكسەنباي دۇيسەباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ مۇشەسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
