ەلوردانىڭ 17 جىلدىق دامۋ كورسەتكىشتەرى

* دەرەك پەن دايەك  استانا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى, بۇكىل قازاقستان حالقى قالا كۇنى مەملەكەتتىك مەرەكەسىن قۋانىشپەن قارسى الماق. وسى وقيعا قارساڭىندا, وتكەن 17 جىل ىشىندەگى استانانىڭ دامۋ ءۇردىسىن تسيفرلارعا جۇگىنە وتىرىپ, وقىرماندار نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. 1998 جىلى استانانىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمى (بۇدان ءارى – ءجوو) 60533,1 ملن. تەڭگەنى قۇراسا, 2014 جىلعى قورىتىندى بويىنشا ەلوردانىڭ ءجوو اعىمداعى باعالارمەن 3936996,6 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءجوو 1998 جىلعى 186,8 مىڭ تەڭگەدەن 2014 جىلى 3573,0 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. وتكەن ون جەتى جىل ىشىندە ءجوو قۇرىلىمىندا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بولدى, ەگەر 1998 جىلى قۇرىلىس پەن ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى تيىسىنشە 19,2% جانە 14,7% بولسا, 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ وسى سەكتورلارىنىڭ ۇلەسى تيىسىنشە 9,4% جانە 3,8%-دى قۇرادى. قالا ونەركاسىبىندە نەگىزىنەن العاندا وڭدەۋ ونەركاسىبى كاسىپ­ورىندارى باسىمدىققا يە, 1998 جىلى مۇنداي كاسىپورىندار ۇلەسى 46,5% بولسا, 2014 جىلى 83,5%-دى قۇرادى. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ قۇرىلىمىندا دا وزگەرىستەر ورىن الدى, ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى 6,8%-دان 35,4%-عا (استانادا ديزەلدى لوكوموتيۆ, جولاۋشىلار ۆاگونى, سۇيىقتىقتى ايدايتىن ورتالىقتان تەبەتىن سورعى, كومپرەسسورلار شىعارىلىپ, ماشينالار مەن جابدىقتاردى جوندەۋ مەن ورناتۋ سالاسىندا قىزمەتتەر كورسەتىلە باستادى), رەزەڭكە جانە پلاستماسسا بۇيىمدارىن ءوندىرۋ 2,1%-دان 5,8%-عا, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ 17,1%-دان 26,7%-عا (نەگىزىنەن العاندا, بەتوننان, تاۋارلى بەتوننان, قۇرعاق قۇرىلىس قوسپالارىنان وندىرىلگەن قۇرىلىس بۇيىمدارى مەن قۇرىلىس كونسترۋكتسيالارى وندىرىلۋدە) انا­عۇرلىم ءوستى. 17 جىل ىشىندە تا­ماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى قولدا­نىس­تاعى باعالارمەن 4,7 ملرد. تەڭگەدەن 22,7 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ارتتى. ەلوردا ەكونوميكاسىنداعى وڭ سەرپىن كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا دا قولايلى مۇمكىندىك بەردى, ەگەر 1999 جىلدىڭ سوڭىنا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا تىركەلگەن زاڭدى تۇلعالار سانى 5782 بىرلىكتى قۇراسا 2014 جىلدىڭ سوڭىندا 47240 بىرلىككە جەتتى. استانا سىرت­قى, سونداي-اق ىشكى رەسۋرس­تار ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەتىن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جوعارى سەرپىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. 2014 جىلى استانادا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا 644,1 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ, 1998 جىلعى كولەمنەن 5,9 ەسەدەن استام شاماعا اسىپ ءتۇستى. وسى كەزەڭ ىشىندە جەكە-مەنشىك نىسانداعى كاسىپورىندار ەڭ جوعارى كولەمدى يگەردى. ەگەر 1998 جىلى ونىڭ ۇلەسى 22,6%-دى قۇراسا, 2014 جىلى 55,2%-عا دەيىن ءوستى. سونىمەن قاتار, مەنشىكتىڭ مەملەكەتتىك نىسانىنداعى كاسىپ­ورىندار مەن باسقا مەملەكەتتەردىڭ, ولاردىڭ زاڭدى تۇلعالارى مەن ازاماتتارىنىڭ مەنشىگىندەگى كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردى يگەرۋ قارقىنىندا ايتارلىقتاي تومەندەۋ بايقالدى. شەتەلدىك فيرمالارمەن ءبىر­لەسكەن كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتى قالا ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەكو­نوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ءبىر نىسانى بولىپ تابىلادى. اس­تانانىڭ تاجىريبەسىندە قۇرى­لىس­قا قاراجات سالۋمەن قاتار, تەح­نولوگيالار, سونىڭ ىشىندە گرانت­تىق تەحنولوگيا (بالالار اۋرۋ­حانالارى, پەرزەنتحانا­لارعا ارنالعان مەديتسينالىق جاب­دىق­تار, حالىققا جەدەل جاردەم جانە شۇعىل مەديتسينالىق كومەك كورسە­تۋ قىز­مەتىنە قولداۋ كورسەتۋدەگى مامانداندىرىلعان اۆتوكولىك­تەر) بەرۋدىڭ ءارتۇرلى شارالارى جۇزەگە اسىرىلدى. وتكەن جىلدار ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلار حالىقارالىق اۋەجاي, يسلام مادەني ورتالىعى, ديپلوماتيا­لىق قالاشىق وبەكتىلەرى, «ازىرەت سۇلتان» مەشىتى, ۇلت­تىق كىتاپحانا, «حان شاتىر» ساۋ­دا-ويىن-ساۋىق ورتالىعى جانە ت.ب. ماڭىزدى وبەكتىلەر قۇرىلىسىنا ايتارلىقتاي قاراجات قۇيدى. 17 جىل ىشىندە استانادا 3600,2 ملرد. تەڭگەنىڭ نەگىزگى قۇرالدارى ىسكە قوسىلدى. جالپى الاڭى 13671,3 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, ال وسى كەزەڭ ىشىندەگى ءوسىم قارقىنى 8,8 ەسەگە دەرلىك ارتقان. جىل سايى­ن جاڭا جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر ىسكە قوسىلىپ, 41 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان ءبىلىم وشاقتارى پايدالانۋعا بەرىلدى. 17 جىل ىشىندە ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق ساتىسىنداعى وقۋشىلار سانى 2,4 ەسەگە وسكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ماڭىزدى كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. 1998 جىلمەن سالىستىرعاندا بولشەك ساۋدا كولەمى 15,8 ەسەگە ءوسىپ, 2014 جىلعى جەدەل دەرەكتەر بويىنشا 615170,1 ملن. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل حالىقتىڭ ورتاشا جان باسىنا شاققانداعى تاۋار اينالىمىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە اسەر ەتتى, ەگەر 1998 جىلى ول 40,4 مىڭ تەڭگەدەن كەلسە, 2014 جىلى بۇل كورسەتكىش 737,9 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. بولشەك ساۋدا اينالىمى ساۋ­دا­نىڭ مەملەكەتتىك ەمەس سەك­تو­رى ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلدى. 2014 جىلى اتالعان سەكتور 100%-عا (615170,1 ملن. تەڭگە, 1998 جىلى – 12,3 ملن. تەڭگە) جەتتى. رەسمي تىركەلگەن كاسىپ­ورىن­داردىڭ بولشەك ساۋداداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 2014 جىلى 435042,4 ملن. تەڭگەنى قۇرادى (بولشەك ساۋدا تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 67,8%-ى), بۇل 1998 جىلعى كولەمنەن 19,4 ەسەگە جوعارى. 2011 جىلدان باس­تاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ارا­سىن­داعى ءوزارا ساۋدا ستاتيستيكاسى بويىنشا دەرەكتەر جيناۋدى قولعا العان. 2014 جىلعى الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا كەدەن وداعى ەلدەرىمەن سىرتقى تاۋار اينالىمى 2578 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى, بۇل 2011 جىلعى كولەمنەن 73,2%-عا جوعارى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ جاس استاناسى رەتىندە, زاماناۋي كەلبەتى مەن ينفراقۇرىلىمى بار باس قالاعا قىزىعۋشىلىق كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى, وعان تۋريزم سالاسىن سيپاتتايتىن كوپتەگەن كورسەتكىشتەر دالەل. قازىر استانا قالاسىندا 160 قوناقۇي (جەكە كاسىپكەرلەر قىزمەتىن قوسا العاندا) جۇمىس ىستەپ تۇر. مىسالى, 2000 جىلى قالادا 18 قوناقۇي عانا تىركەلگەن (جەكە كاسىپكەرلەر قىزمەتىن قوسا العاندا) بولاتىن. 2014 جىلى قالا قوناقۇيلەرى 730,8 مىڭ كەلىپ-كەتۋشىگە قىزمەت كورسەتتى. استانا وڭتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستاننىڭ, باتىس ءسىبىر مەن ورالدىڭ, پوۆولجە مەن رەسەيدىڭ ورتالىعىمەن ەكونوميكالىق بايلانىستار ارقىلى نەگىزگى كولىكتىك جۇك اعىنى توعىساتىن گەوگرافيالىق ورتالىق بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى استانا – رەسپۋبليكالىق اۆتوموبيل جانە تەمىرجولدارى, اۋە جەلىسى جولدارى توعىساتىن ءىرى كولىك تورابى. ەلورداداعى الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق ءوسىم استانا قالا­سىنداعى حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتتى. وتكەن ون جەتى جىل ىشىندە قالا حالقىنىڭ سانى 300,5 مىڭ ادامنان 2015 جىلدىڭ باسىندا 852,9 مىڭ ادامعا جەتتى (552,4 مىڭ ادامعا وسكەن), ەلوردا حالقىنىڭ 1 شارشى مەترگە كەلەتىن تىعىزدىعى 1201,2 ادامدى قۇرادى. 17 جىل ىشىندە ەلوردا حالقىنىڭ قۇرىلىمىندا جىنىسى مەن جاسىنا قاراي ەلەۋلى وزگەرىستەر ورىن الدى. حالىقتىڭ جالپى سانىندا 0-15 جاستاعى (1998 جىلعى 23,8%-دان 2015 جىلدىڭ باسىنا 26,5%-عا دەيىن, تەك 2014 جىلى عانا ەلوردادا 24139 ءسابي دۇنيەگە كەلدى) بالالار ۇلەسىنىڭ ارتۋى, 60 جاستاعى جانە ودان اسقان (10,4%-دان 6,8%-عا دەيىن) جاس كونتينگەنتىنىڭ ازايعانى بايقالدى. استانادا وسىنداي جاس قۇرى­لىمى نەگىزىنەن العاندا كوشى-قون ۇدەرىسى اسەرىنەن قالىپتاستى. ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى حالىق سانىنىڭ ءوسۋى ەلورداعا جۇمىسقا ورنالاسۋ مەن ءبىلىم الۋ ماقساتىندا كەلگەندەر ەسەبىنەن قالىپتاستى. 2015 جىلدىڭ باسىنا ەڭبەككە قابىلەتتى جاسقا تولماعان حالىقتىڭ سانى 225811 ادامدى (26,5%), ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعىلار – 568316 ادامدى (66,6%), ەڭبەككە قابىلەتتى جاستان اسقاندار سانى 58755 ادامدى (6,9%) قۇرادى. ەرلەر ۇلەسى 1,7 پايىزدىق پۋنكتكە ءوسىپ, (1998 جىلعى 46,6%-دان 2014 جىلى 48,3%-عا دەيىن) 2015 جىلدىڭ باسىنا 411582 ادامدى قۇرادى. ايەلدەر ۇلەسى 53,4%-دان 51,7%-عا دەيىن وزگەردى. 2014 جىلى ەلوردادا حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى 20567 ادامدى قۇرادى, بۇل 1998 جىلعا قاراعاندا 15,7 ەسەگە كوپ. استاناداعى حالىق سانىنىڭ ءوسۋى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ, ۇستازدار مەن مەديتسينا كادرلارى سانىنىڭ ارتۋىن قاجەت ەتەدى. قالادا مەكتەپكە دەيىنگى 181 ۇيىم جۇمىس ىستەيدى, بۇل 1998 جىلعى دەڭگەيدەن 3,8 ەسەگە كوپ, سونىمەن قاتار تاربيەلەنۋشىلەر سانى 32508 بالانى قۇراپ, 3,3 ەسەگە ءوستى. 17 جىل ىشىندە مەكتەپتەر سانى 48 بىرلىككە ارتىپ, 96 بىرلىكتى قۇرادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا بۇگىنگى كۇنى قالادا ەكى مەكتەپ – «تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى زيات­كەرلىك مەكتەبى» مەن «تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ حيميا-بيولوگيا باعى­تىنداعى زياتكەرلىك مەكتەبى» جۇ­مىس ىستەيدى. مەكتەپتەر دارىندى بالا­لارعا ارناپ قۇرىلعان. استانا قالا­سىنىڭ بارلىق مەكتەپتەرىنىڭ ءوز ارسە­نالىندا ينتەراكتيۆتى تاقتالار مەن مۋلتيمەديا كابينەتتەرى بار. جوو ستۋدەنتتەرىنىڭ جالپى سانى وڭ سەر­پىنگە يە, بۇل جوعارى ءبىلىمنىڭ بە­دەلى مەن ماڭىزدىلىق مارتەبەسىن ايعاقتايدى. جانار سەرىكباەۆا, استانا قالالىق ستاتيستيكا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.