ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشكە يە نەگىزگى قۇجاتى – كونستيتۋتسيا. اتا زاڭىمىز ەلىمىز ءۇشىن قيىن كەزەڭدەردە قابىلدانىپ, قالىپتاسقان كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءتۇيىندى فورمۋلاسى رەتىندە ورنىقتى. وسىلايشا دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەتكە ءتان ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمنىڭ قۇقىقتىق سيپاتىن نەگىزدەپ, ادام مەن ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن ايقىنداپ بەردى. سوندىقتان, وسىدان 20 جىل بۇرىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ەل دامۋىنىڭ باستى قۇقىقتىق قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى. ەگەمەن قازاقستاننىڭ بۇگىنگى باعىندىرعان بەلەستەرىن, جاڭا باعىتقا جاساعان ءار قادامىنداعى سەنىم سەرپىنىن ەل كونستيتۋتسياسىمەن ساباقتاستىرا قاراعان ءجون.
قۇقىق قورعاۋ, ونىڭ ىشىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىن جاڭعىرتۋدىڭ جۇيەلى ستراتەگياسى دا كونستيتۋتسيا قاعيداتتارىن باعدار ەتە وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋ تالاپتارىن جەتىلدىرۋدە. قازاقستاندىق پوليتسيا – قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ ىشىندەگى سانى جاعىنان العاندا ەڭ ىرگەلىسى. سول سەبەپتى, زاڭدىلىقتى جانە قۇقىقتىق ءتارتىپتى كۇزەتۋگە جاۋاپتى ورگان رەتىندە ازاماتتارمەن تىعىز بايلانىستا قىزمەت ەتىپ, قىلمىسقا قارسى كۇرەستىڭ الدىڭعى شەبىنەن تابىلۋعا ءتيىس. ءبىزدىڭ قىزمەتتىڭ بۇل ەرەكشەلىگى كونستيتۋتسيا ەڭ قىمبات قازىنامىز دەپ ايقىنداعان ادام جانە ادامنىڭ ومiرiنە, ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قول سۇعىلماۋىن قاداعالاۋدى مىندەتتەيدى. وسى تۇرعىدان العاندا ىشكى ىستەر ورگاندارى اتا زاڭنىڭ باستى قاعيداتىنىڭ ىسكە اسىرىلىپ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىنا كۇش سالىپ كەلەدى.
ەلباسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىنىڭ الدىنا قويعان ەڭ باستى مىندەتى – قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىعىن ءادىل ءارى ءتيىمدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ. سوندىقتان, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن جانە ازاماتتاردىڭ بوستاندىعىن, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋ – پوليتسيا قىزمەتىنىڭ باعدار ۇستار تەمىرقازىق مىندەتى. وسى تالاپتارعا ساي بولۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وڭ وزگەرىستەرگە, جاڭعىرۋ جولىنا باعىت نۇسقاعان رەفورمالاردى كەشەندى تۇردە جۇزەگە اسىرۋدا. ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى قۇقىقتىق بازا قايتا سۇزگىدەن ءوتىپ, ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدى ىلگەرىلەتۋگە ىقپال ەتەتىن تىڭ نورمالارمەن تولىققانى بەلگىلى. وسى جۇمىستار اياسىندا ءتورت بىردەي اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى, قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىلمىستىق اتقارۋ كودەكستەرى جاڭا رەداكتسيادا قابىلداندى. نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە قىلمىسقا قاتىستى ساياسات ىزگىلەندىرۋ سيپاتىنا يە بولعانىن, قىزمەتتەردىڭ قايتالانۋى جويىلعانىن اتاپ ايتقان ءجون.
بۇدان بولەك مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلدىڭ ساۋىرىندە «ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. وسى زاڭنىڭ ارقاسىندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, اقشالاي قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى بىرنەشە وڭ وزگەرىستەر كورىنىس تاپتى. قالىپتاسقان ەلىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنا جاڭا ساياسي باعىت سىلتەگەن تاريحي قۇجات – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا پرەزيدەنت ارنايى اتاقتار ءۇشىن تولەنەتىن قوسىمشا اقى مولشەرىن اسكەري اتاقتار بويىنشا تولەنەتىن جالاقى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسى تاپسىرمالاردىڭ بارلىعى جاڭا زاڭدا قامتىلدى. بۇل ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىن ىنتالاندىرىپ قانا قويماي, ولارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ قاتاڭ سىنىن قالىپتاستىرۋدا. مۇنىڭ ءبارى ءوز كەزەگىندە كادر ساياساتىن تۇجىرىمداپ, جەكە قۇرامدى كاسىبي ماماندارمەن جاساقتاۋدى مىندەتتەيدى.
كونستيتۋتسيانىڭ تىرەك تاعانى سانالاتىن قۇقىقتىق قاعيدالار – وسى مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋدەگى ءبىز سۇيەنەتىن نەگىزگى تۇعىرناما. سەبەبى, كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋدى جۇيەلەۋگە عانا ەمەس, تۇبەگەيلى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا دا سەرپىن بەرەتىن باستى قۇجات. وندا كورسەتىلگەن نەگىزگى قاعيدالار بىزگە جوعارى قۇقىقتىق مادەنيەتكە ۇمتىلۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. بۇل ازاماتتارعا دا قويىلار تالاپ بولعانىمەن, پوليتسيا قىزمەتكەرىنە كەلگەندە زاڭدىلىق پەن ءتارتىپتىڭ سۇراۋى سالماقتى. سەبەبى, ءتارتىپ ساقشىسىنىڭ فورماسىن كيگەن ادام وسى جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنە وتىرىپ, ءوزىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگى مەن ازاماتتىق قۇندىلىعىن دامىتۋعا كۇش جۇمساۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, زامان قۇبىلىپ, جاڭا تەحنولوگيالار قارقىنى ۇدەسە دە پوليتسيا قىزمەتكەرىنە قويىلاتىن نەگىزگى تالاپتار – جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتار رەتىندە باعالاناتىن ادالدىق, جاۋاپكەرشىلىك جانە ساۋاتتىلىق قاسيەتتەرى قۇندى بولىپ قالا بەرمەك. ال وسى تالاپقا جاۋاپ بەرە الاتىن قىزمەتكەر دايىنداۋ – ءبىزدىڭ ۆەدومستۆولىق وقۋ ورىندارىنىڭ جۇيەسى دە, سونداي-اق قىزمەت وتكەرۋدى ۇيىمداستىرۋ سالاسى دا ماقسات ەتىپ قويعان مىندەت.
ىشكى ىستەر ورگاندارى قاي كەزدە دە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بۇزىلماۋىن قاداعالاپ, ولاردىڭ الدىن الۋ شارالارىن جۇيەلى جۇرگىزۋگە جاۋاپتى. بۇل – ءبىزدىڭ قىزمەتتىڭ بۇلجىماس باعدارى. ازامات ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن ءوز قۇقىعىنىڭ قورعالۋ دەڭگەيى ارقىلى باعالايدى. سوندىقتان, كونستيتۋتسيا ايقىنداپ كورسەتكەن دەموكراتيالىق قاعيدالاردىڭ جانە قۇقىق ۇستەمدىگىنىڭ ورناۋى – كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ەركىندىگى مەن قاۋىپسىزدىگىنە كەپىل بولادى. سونداي-اق, پرەزيدەنت «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى قىزمەتتەردىڭ رەفورماسىن جالعاستىرۋ كەرەكتىگىن اتاپ تاپسىرعان بولاتىن. ونسىز تارتىپسىزدىككە مۇلدەم توزبەۋشىلىك قاعيداسىن قالىپتاستىرۋ ءارى جەمقورلىقتى تۇبىرىمەن جويۋ مىندەتتەرىن شەشە المايمىز دەپ ايتقان ەدى. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ «100 ناقتى قادامى» – ۇلت جوسپارى قۇقىق قورعاۋ, ونىڭ ىشىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ الدا اتقارار اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى رەفورمالار تىزبەگىن جۇيەلەپ ۇسىنعان قۇجات بولدى.
اتالعان جوسپاردا كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاڭا ەتيكالىق نورماسىن ازىرلەۋ, سونداي-اق جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى كەشەندى اتتەستاتتاۋدان وتكىزۋ, ولارعا قويىلاتىن كاسىبي تالاپتاردى كۇشەيتۋ مىندەتتەرى بەلگىلەنگەن. ىشكى ىستەر ورگاندارى ايقىندالعان باعىتتار اياسىندا بىرقاتار جۇمىستار اتقارۋدا, دەگەنمەن ۇلت جوسپارىنا ساي ناقتى شارالاردى پىسىقتاپ, دامىتا ءتۇسۋدىڭ ءمانى زور. سەبەبى, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا پوليتسيا قىزمەتىنە دە ماڭىزدى مىندەتتەر جۇكتەلىپ وتىر. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن ىسكەرلىك قابىلەتتەرى نەگىزىندە ىرىكتەۋ, ولاردى مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىنە قوسۋ تالاپتارى ارتۋدا. سونىمەن قاتار, جەرگىلىكتى قوعامداستىققا ەسەپ بەرەتىن جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىن قۇرۋ ماسەلەلەرى دە تالقىلانۋدا. ويتكەنى, پوليتسيا قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ – وزەكتى. وسى ماسەلەنى شەشۋدە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە شاعىمدانعان ازاماتتاردىڭ ارىزىن قاراۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەس جۇيەسىن قۇرۋعا ماڭىز بەرىلىپ وتىر. بۇل مەملەكەتىمىزدى ودان ءارى دامىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى – كونستيتۋتسيانىڭ قۇقىقتىق نەگىزىنەن تامىر تارتقان تالاپتار. سەبەبى, كەز كەلگەن باستاما اتا زاڭدا ايقىندالعان ەرەجەلەرمەن استاسقاندا عانا جەتىستىككە جەتپەك.
پرەزيدەنت «حالىق ءوزىنىڭ ەگەمەن قۇقىن پايدالانىپ, قابىلداعان كونستيتۋتسيا قول سۇعىلماس قاسيەتكە, جوعارى زاڭدىق قانا ەمەس, رۋحاني-ادامگەرشىلىك كيەگە يە بولادى, ءسويتىپ ول قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى تاربيەلەۋدىڭ ىرگەتاسىنا اينالادى», دەگەن بولاتىن. سول سەنىم جەتەگىندە قازاقستان ءوز دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارىن ايقىنداپ, الەۋەتى ارتقان, ازاماتتىق قوعامنىڭ نىشاندارى سومدالعان ەلگە اينالدى. الداعى ماقسات – بۇرىنعىدان دا ايبىندى, ياعني الەمدەگى دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. قازاقستاننىڭ الەمدىك ارەناداعى جەتىستىكتەرىنىڭ جانە ەكونوميكالىق ورلەۋىنىڭ ءتۇپقازىعى – اتا زاڭ قاعيداتتارىنىڭ قالتقىسىز ورىندالۋىندا جاتىر دەپ بىلەمىز. ەل كونستيتۋتسياسى 20 جىل بويى مەملەكەت پەن قوعام تۇراقتىلىعىنىڭ جانە ونىڭ وركەندەپ, دامۋىنىڭ, حالقىمىزدىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىنىڭ كەپىلى بولىپ كەلەدى. اتا زاڭىمىز «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن اقيقاتقا اينالدىرۋعا بەت تۇزەگەن قازاقستاننىڭ ايشىقتى بەينەسىن بەدەرلەپ قانا قويماي, ونىڭ الەم الدىنداعى بەدەلىن دارالاپ كورسەتۋگە ءالى دە زور ىقپالىن تيگىزەرى انىق. سوندىقتان, ونىڭ ساياسي-قۇقىقتىق سالماعىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, قۇندىلىعىن باعالاي ءبىلۋ ماڭىزدى.
قالمۇحانبەت قاسىموۆ,
ىشكى ىستەر ءمينيسترى,
پوليتسيا گەنەرال-پولكوۆنيگى.
