وڭدەۋ ونەركاسىبى
قازاق حالقى ءسۇتتى ايرىقشا قادىر تۇتادى. اق ادال استىڭ قاتارىنا قوسادى. بەرەكەنىڭ باستاۋىنا بالايدى. «ساۋىن سيىر – ءۇيدىڭ اناسى» دەيدى. سوندىقتان ءسۇت بولسا, ايران دا, ىرىمشىك تە, ءسۇزبە دە, قۇرت تا, ءبارى بولادى. ەڭ باستىسى, توقشىلىق بولادى. بۇگىندە ءسۇت شارۋاشىلىعى – ەل ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى سالاسىنا اينالدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاريالاعان ۇلت جوسپارىنداعى 100 ناقتى قادامنىڭ بىرىنە ءسۇت ءوندىرىسىنىڭ ەنۋى دە سالانىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتەدى. «ەكى ساۋىنشى كەزدەسسە شەلەگى مەن قايماعىن ايتادى» دەگەندەي, بۇل ورايدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءسۇت وندىرۋدە ەلىمىزدە العاشقى ورىندا تۇرعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. وڭىردە ءسۇت وڭدەۋ ونەركاسىبى جولعا قويىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا «شىعىس-ءسۇت» جشس-ءنىڭ تاۋلىگىنە 400 توننا ءسۇتتى وڭدەۋگە, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 60 ءتۇرىن شىعارۋعا مۇمكىندىگى بار بولسا, «ەميل» جشس تاۋلىگىنە 100 تونناعا دەيىن ءسۇت وڭدەيدى. وبلىس اۋماعىندا 56 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى جۇمىس ىستەپ, 17,5 مىڭ باس سيىر ساۋىلادى. ونىڭ ىشىندە «بوبروۆكا+» جشس مەن «ە.زايتەنوۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ فەرمالارى تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەگە كوشكەنىن ايتا كەتكەن ءلازىم. ياعني, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن سيىردى روبوت ساۋادى. بۇگىنگە دەيىن وڭىردەگى تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋ جانە كەڭەيتۋ جۇمىستارى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءسۇت ءوندىرىسىن 13,5 پايىزعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. اسىل تۇقىمدى ءسۇتتى سيىر ءوسىرۋدى قولداۋ ءۇشىن بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 831 ملن. تەڭگە سۋبسيديا ءبولىندى. بۇل سالادا وبلىستىڭ ايتارلىقتاي تاجىريبەسى مەن قالىپتاسقان بازاسى بار. دەگەنمەن, ءوڭىردىڭ ءسۇت وندىرىسىندەگى مول الەۋەتى تولىق جۇزەگە اسىپ جاتىر دەۋگە ءالى ەرتە. ەگەر بۇل الەۋەت تولىق پايدالانىلار بولسا, تۇرعىندارعا دا, مەملەكەتكە دە كول-كوسىر پايدا اكەلەدى.
تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارى
سوندىقتان وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ ءوڭىر جەتەكشىلىگىنە كەلگەن از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قولعا العان شارۋالارىنىڭ ءبىرى – تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارى مەن ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرىن قۇرۋ جانە ولاردى كوبەيتۋ بولدى. بۇل باعدارلاما اياسىندا ايماق باسشىسى تۇرعىندارمەن وتكىزگەن ەسەپتىك كەزدەسۋىندە 2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وبلىس كولەمىندە 37 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن قۇرۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋ جوسپارلانعانىن جەتكىزگەن ەدى. جوسپار بويىنشا, وندا 12 مىڭنان استام ساۋىن سيىر ۇستالادى. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اسۋات ناسىروۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءسۇت ءوندىرىسىن قوسىمشا 20 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىرۋعا جانە فەرمالارداعى ءوندىرىس كولەمىن 75 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. اتالعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 9 ملرد. تەڭگەدەن اسا قاراجات ءبولىنىپ, 9 فەرما سالۋعا جانە 28 فەرمانى قايتا جاڭعىرتۋعا جۇمسالادى. جوبانى قارجىلاندىرۋ «قازاگروقارجى» اق, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر, جەكە قارجى ەسەبىنەن جانە باسقا دا قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى جۇرگىزىلەدى.
وبلىستىڭ جاڭا باسشىسى تاعايىندالعان جارتى جىل ىشىندە تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋدى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, بيزنەس-جوسپار ازىرلەۋ, تەحنولوگيالىق جابدىقتاردى تاڭداۋ, جەر تەلىمدەرىن ۇسىنۋ, فەرمالارعا ارنالعان جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار دايىنداۋ, ينفراقۇرىلىم جەلىلەرىن تارتۋ جانە قارجى ينستيتۋتتارىمەن كەلىسۋ سىندى بىرقاتار شارۋالار اتقارىلىپ ۇلگەردى.
مەملەكەتتىك قولداۋ
قازىر ەڭ وزەكتى ماسەلە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ بولىپ تۇر. بۇگىنگە دەيىن «قازاگروقارجى» اق ارقىلى بورودۋليحا اۋدانىنداعى «نوۆايا زاريا» شارۋا قوجالىعى 281 ملن. تەڭگە, «ىرىس» باعدارلاماسى ارقىلى ۇلان اۋدانىنداعى «ساعىنقۇماروۆ» – 50 ملن. تەڭگە جانە «ايتقازين» 60 ملن. تەڭگە قارجىعا قول جەتكىزدى. «قازاگروقارجى» كومپانياسى بەسقاراعاي اۋدانىنداعى «بالكە» شارۋاشىلىعىنىڭ جوباسىن دا ماقۇلدادى. سونىمەن قاتار, كوكپەكتى اۋدانىنان «ورنەك», ۇلان اۋدانىنان «قايرات», گلۋبوكوە اۋدانىنان «وحمك», زىريان اۋدانىنان «بورودينو», ءۇرجار اۋدانىنان «ساعادي» شارۋاشىلىقتارىن جانە باسقا دا ىنتالى قوجالىقتاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋدا.
جاقىندا بەسقاراعاي اۋدانىنا بارعانىمىز دا اتالعان «بالكە» شارۋاشىلىعىمەن تانىسقان ەدىك. شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ورالبەك توقاشەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2015 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا 180 توننا ءسۇت, 500 كيلو ەت ءوندىرىپ, 50 باس ءتول العان ەكەن. شارۋا قوجالىعى ءسۇت باعىتىنداعى مال شارۋاشىلىعىمەن بىرگە كوكونىس وسىرۋمەن دە شۇعىلدانادى. بيىل ول گەرمانيالىق وندىرىسپەن جاراقتاندىرىلعان فەرما قۇردى. فەرمانىڭ ساۋىن سيىرلارعا ارنالعان قوراجايى ءوز جۇمىسىن باستاۋعا ءازىر ەكەنىن كوردىك.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى دۇيسەمباي سەليحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, باعدارلاماعا قاتىسۋشى 17 شارۋاشىلىققا جول, ەلەكتر جەلىسى جانە سۋ قۇبىرى سىندى ينفراقۇرىلىمدار قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ قاجەت. بۇگىندە ونىڭ 13-ءى جوبالاۋشى ۇيىمدارمەن كەلىسىم جاساسىپ ۇلگەرسە, 4 شارۋاشىلىق وزدەرىنىڭ جەكە قارجىسى ەسەبىنەن جۇرگىزبەك.
جاڭا تەحنولوگيا
سونداي-اق, «ۆوستوكاگروپرومپروەكت» جشس 100, 200, 400 جانە 600 باسقا ارنالعان تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىنىڭ قۇرىلىسىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات جاسادى. مەملەكەتتىك ساراپتاۋعا جىبەرىلگەن قۇجات الداعى ۋاقىتتا مال شارۋاشىلىعىمەن عانا اينالىسپاي, از كولەمدە بولسا دا ءسۇت وندىرۋگە بەت بۇراتىن شارۋاشىلىقتارعا دايىن تيپتىك جوبالار رەتىندە ۇسىنىلادى. بۇل جونىندە وبلىس اكىمى ءوڭىردەگى ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسۋدە ايتقان بولاتىن.
ارينە, اتالعان سالانى دامىتۋ ءۇشىن وزىق تەحنولوگيانىڭ قاجەت ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇعان دەيىن «ساعىنقۇماروۆ», «زايتەنوۆ» جانە «ايتقازين» شارۋاشىلىقتارىندا «دەلاۆال», «اگرال» فيرماسىنىڭ جابدىقتارى ورناتىلعان بولاتىن. بۇگىندە بۇل باعىتتاعى جۇمىس جاندانىپ, يتاليا مەن رەسەي فيرمالارىنىڭ ءونىمدەرى جانە «اگرال», «دەلاۆال» «ۆەستال» قوندىرعىلارى ءوڭىردەگى «وحمك», «نوۆايا زاريا», «گلۋبوچانكا», «ۆىدريحينسكوە» قوجالىقتارىنا جەتكىزىلدى. سونداي-اق, 32 شارۋاشىلىق اتالعان قوندىرعىلاردى تاسىمالداۋشىلارمەن كەلىسىمشارت جاساستى.
جەمشوپ بازاسى
تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋداعى تاعى ءبىر ماسەلە, جەمشوپ بازاسىن قۇرۋ. بۇل رەتتە مالدى جەمشوپ ازىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قوسىمشا جەر تەلىمدەرىن ۇسىنۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋدا. سەمەي, ريددەر قالالارى مەن ۇلان, ءۇرجار اۋداندارىندا قوسىمشا 4,5 مىڭ گەكتارعا جۋىق جارامدى جەر ءبولىندى. جەمشوپ بازاسىن نىعايتۋعا باعىتتالعان سۋارمالى جەرلەردى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى جاسالدى. 37 تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى سۋارمالى جەرلەردى يگەرۋمەن شۇعىلدانىپ, وزدەرىن جەمشوپپەن قامتاماسىز ەتەدى. ايتالىق, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا ەرلان زايتەنوۆتىڭ شارۋا قوجالىعى 190 گەكتار اۋماقتا «سارادەەۆكا وزەنىندەگى توعان ارقىلى جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الدى.
ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتى
سونداي-اق,س تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ءسۇت قابىلداۋ بەكەتتەرىن قۇرۋ. وسى ورايدا حالىقتان كۇندەلىكتى جاڭا ساۋىلعان ءسۇتتى جيناۋ ءۇشىن ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرى جەلىسىن اشۋ جانە كەڭەيتۋ جۇمىستارى باستالدى. قارابايىر ەسەپكە جۇگىنگەندە, وڭىردەگى وندىرىلەتىن ءسۇتتىڭ 70 پايىزدان استامى جەكەلەگەن تۇرعىنداردىڭ ۇلەسىندە ەكەن. قازىر وبلىس كولەمىندە 19 ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتى جۇمىس ىستەيدى. بۇل بەكەتتەر بورودۋليحا, گلۋبوكوە, زايسان, كاتونقاراعاي, ۇلان جانە شەمونايحا اۋداندارىندا شوعىرلانعان. ياعني, وڭىردە 19 قالا مەن اۋدان بولاتىن بولسا, ونىڭ جەتەۋىندە عانا ءسۇت قابىلدايتىن ورىندار بار. سوندىقتان جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 34 ءسۇت قابىلداۋ بەكەتىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. ءسۇت جيناۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسى بورودۋليحا, جارما جانە كوكپەكتى اۋداندارىندا باستالىپ كەتتى. وڭىردە ءسۇت قابىلداۋعا 782 ەلدى مەكەننىڭ 243-ءى قاتىسادى. ياعني, بۇل 18 مىڭ جەكە شاعىن شارۋاشىلىقتىڭ تارتىلۋى ارقىلى 40 مىڭنان استام ساۋىن سيىردىڭ ءسۇتى وڭدەلەدى دەگەن ءسوز. سونداي-اق, اتالعان جۇمىسقا 60-تان استام كولىك تارتىلادى.
جۋىقتا جارما اۋدانى بىرلىك اۋىلىنداعى «ءيمادىلوۆ» شارۋا قوجالىعىندا ءسۇت قابىلداۋ بەكەتى اشىلعان بولاتىن. رەسەيدەن اكەلىنگەن «Fresh milk» ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتى حالىقتان كۇندەلىكتى 850 ليتر كولەمىندە ءسۇت قابىلدايدى. تۇرعىندار تاپسىرعان ءسۇت ءارى قاراي زاۋىتقا جەتكىزىلەدى. اتالعان قۇرىلعى «اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورى» اق نەسيەلەۋ جەلىسى ارقىلى 3,2 ملن. تەڭگەگە ساتىپ الىنىپتى.
– بۇرىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءسۇت جيناۋعا قاۋقارى جوق ەدى. بۇگىندە ءبىز ءسۇتتىڭ ءبىر ءليترىن 60 تەڭگە كولەمىندە ساتىپ الامىز. تەك ءبىزدىڭ اۋىلدىق وكرۋگتىڭ وزىندە كۇن سايىن 184 وتباسى ءسۇت وتكىزەدى, – دەدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ەربولات ءيمادىلوۆ. اتالعان بەكەتپەن تانىسقان ءوڭىر باسشىسى دانيال احمەتوۆ ءسۇت جيناۋدا سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتاردىڭ قاتاڭ ساقتالۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
– ءسۇت ارنايى بيدون ىدىستارىنا قۇيىلۋى ءتيىس. ەگەر ءسۇتتى باسقا ىدىسقا قۇيىپ الىپ كەلسە, قابىلداماعان ءجون. وسىنداي قاتاڭ شارالاردى قولدانۋ ارقىلى ءبىز ساپالى ءارى قاۋىپسىز ءسۇت ونىمدەرىن الۋعا قول جەتكىزەمىز. بۇل رەتتە حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلەتىن ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە, – دەدى دانيال احمەتوۆ.
قازىرگى كەزدە ءتيىستى مەكەمەلەرمەن بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتە مالدى قايتا ەسەپتەۋ جۇرگىزىلىپ, باعدارلاماعا قاتىسۋعا نيەت ءبىلدىرۋشى شاعىن جەكە شارۋا يەلەرى, ءسۇت قابىلداۋ نۇكتەلەرى, وڭدەۋشى كاسىپورىندار قۇرامى انىقتالدى. تۇرعىندار تاپسىراتىن ءسۇت پەن اقى كولەمى بويىنشا كەلىسىمدەر جاسالدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە وڭدەۋشى كاسىپورىندار ارقىلى جەكە سەكتوردان الىناتىن ءسۇتتى سۋبسيديالاۋ ەرەجەسىن ازىرلەۋ جانە قولدانىسقا ەنگىزۋ تۋرالى ءوتىنىش جولداندى. بۇل ماسەلە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە شەشىلەتىن بولادى. سونىمەن بىرگە, رەسەيدىڭ التاي ولكەسى مەن ۋكراينادان, ەلىمىزدىڭ باسقا وبلىستارىنان ءسۇتتى ساۋىن سيىرلار مەن تولدەرىن جەتكىزۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ جاتىر. ءسۇت تاپسىرۋشىلارعا بەرىلەتىن سانيتارلىق كىتاپشا جايى دا ماماندار تالقىسىندا.
قورىتا كەلگەندە, جوسپارعا ءسايكەس ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرى وبلىستاعى ءسۇت وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى جەرگىلىكتى تازا سۇتپەن قامتۋدى 35 پايىزدان 78 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا, وڭدەلەتىن ءسۇتتى جىلىنا 150 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وبلىس باسشىسى دانيال احمەتوۆ ءوڭىردىڭ ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىمەن كەزدەسۋىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ, شارۋا قوجالىقتارىندا ەڭبەك ەتەتىن اۋىل تۇرعىندارىن جىل ون ەكى اي جۇمىسپەن قامتۋ سياقتى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىپ, ءسۇت وندىرىسىنە بەت بۇرعان شارۋاشىلىقتارعا جوعارى قولداۋ بولاتىنىن جەتكىزدى. ال 400 جانە 600 باسقا ارنالعان فەرما سالۋشىلارعا قۇرىلىس شىعىنىنىڭ 20 پايىزىن وتەۋگە سۋبسيديا بولىنەدى. بۇل ءۇشىن ءتيىستى جوبالار مەملەكەتتىك ساراپتامادان ءوتۋى ءتيىس.
اتالعان اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعاندا اپپاق سۇتتەن اق بۇلاق اعادى, دەيدى ءوڭىر جۇرتشىلىعى. بۇل دەگەنىمىز اۋىزدان اق ماي اعىزاتىن كول-كوسىر بەرەكە عوي!..
دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». شىعىس قازاقستان وبلىسى.
