ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 30 تامىزى – مەملەكەتىمىز بەن ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءۇشىن ەلەۋلى كۇن. بۇل – بارشاعا ورتاق ايتۋلى مەرەكە – كونستيتۋتسيا كۇنى. ءار ازامات ءۇشىن ءوز ەلىنىڭ زاڭى, مەملەكەتىنىڭ نىشانى مەن رامىزدەرى اسا قاسيەتتى دە ارداقتى. اتا زاڭىمىز ادامعا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋمەن قاتار, ونىڭ قۇقىقتارىن دا قورعايدى.
يسلامدا زاڭ شىعارۋ, ەل اراسىندا بيلىك ەتۋدى قازيلىق دەيدى. بۇل جاۋاپتى مىندەتتى اتقارۋشىنى قازي (بي) دەپ اتاعان. «ءادىل قازى» دەگەن ءسوز وسىدان شىققان. قازىلىقتىڭ مىندەتى – ەل اراسىنداعى داۋ-دامايدى شەشۋ, تورەلىك ەتۋ. قازى ءوز تورەلىگىن قۇران نەمەسە حاديسكە سۇيەنە وتىرىپ جاسايدى. بۇل قىزمەتتى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ باسقاعا تابىستاعان مۇسىلماندار ءامىرشىسى ومار بين حاتتاب (ر.ا.) ەدى. ول مادينا قازيى ەتىپ ءابۋ داردانى, باسراعا شۋرايحتى, ءابۋ مۇسانى كۋفا قازيلىعىنا تاعايىندادى. سونداي-اق, حاليفا ءابۋ مۇساعا نۇسقاۋ حات جازدى. بۇل كەيىننەن بارلىق قازيلارعا باعىت-باعدار بەرۋشى وسيەتكە اينالدى.
حاتتىڭ ءماتىنى مىناداي: «قازىلىق ايقىن مىندەت, ءاردايىم جۇگىنەتىن زاڭدىلىق. ەگەر ساعان ۇسىنىلسا ۇعىپ الىپ, ايقىندالسا جۇزەگە اسىر. ورىندالماعان حاقتىڭ پايداسى جوق.
ادىلەتسىزدىگىڭدى باي-شونجار پايدالانباس ءۇشىن, ادىلدىگىڭنەن جارلى-جاقىباي ءۇمىتىن ۇزبەس ءۇشىن وتىرىسىڭدا جانە جۇزىڭدە ادامدار اراسىندا تۋرالىق تانىت...
كەشە شىعارعان ۇكىمىڭ, ونى قايتا ويلانىپ دۇرىسى انىقتالعان جاعدايدا, (ياعني كەشەگى ۇكىمىنىڭ قاتە ەكەندىگى بەلگىلى بولعان كەزدە) اقيقاتتى ايتۋعا كەدەرگى بولماۋى كەرەك.
ويتكەنى, اقيقات ايقىن, ونى ەشنارسە جويا المايدى. اقيقاتقا قايتۋ بۇرىس نارسەدە قالۋدان قايىرلى...».
قازيلىق لاۋازىمعا پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) جانىندا كوپ بولعان ساحابالار سايلاندى. بۇل قازيلار اللا ەلشىسىنەن (س.ع.س.) ءتالىم-تاربيە العان. ولار اللا مەن ونىڭ ەلشىسى ۇناتپايتىن ءاربىر ىستەن اۋلاق ەدى. ءتىپتى, ولار سىي-سياپات قابىلداۋدان دا قاشاتىن.
قازيلار ءوز مىندەتىن اتقارۋدا ز ۇلىمدىق پەن پاراقورلىقتى اتىمەن بىلمەيتىن. اللا تاعالا قاسيەتتى قۇراندا:
«...جانە ادامدار اراسىنا بيلىك قىلساڭدار, ادىلدىكپەن بيلىك قىلۋلارىڭدى ءامىر ەتەدى...» («نيسا» سۇرەسى, 58-ايات) دەگەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتا زاڭىنىڭ I ءبولىمى, 1-بابىندا:
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزiن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتiك مەملەكەت رەتiندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومiرi, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى», – دەپ كورسەتىلگەن. اتا زاڭدا جازىلعان وسى ۇعىمداردىڭ اتا دىنىمىزدە الار ورنى قانداي؟ ەندى سونى سالىستىرىپ, تارازىلاپ كورەيىك.
مۇحاممەد عازالي (ر.ا.) «فيقھۋ سيرا» كىتابىندا ارداقتى مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) قوشتاسۋ قاجىلىعىندا ايتقان مىنا سوزدەرى بار:
«ۋا, ادامدار! سەندەردىڭ قاندارىڭ (جاندارىڭ), مال-م ۇلىكتەرىڭ راببىلارىڭنىڭ قۇزىرىنا بارعانشا (قيامەتكە دەيىن) ءبىر-بىرىڭە (قول سۇعۋعا), وسى كۇننىڭ قۇرمەتىندەي, وسى ايدىڭ قۇرمەتىندەي, حارام (تىيىم) ەتىلدى. سەندەر راببىلارىڭمەن كەزدەسەسىڭدەر, ول امالدارىڭنىڭ ەسەپ-قيسابىن سۇرايدى».
بۇل – اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) مۇسىلمان بالاسىنا, ءوز ۇمبەتىنە ايتقان سوڭعى ناسيحاتى. اتا زاڭدا دا ادام جانە ونىڭ ءومىرى (ار-نامىسى ت.ب.) جايلى ءبىرىنشى كەزەكتە ايتىلىپ تۇر. ءدىنىمىز دە ادام ءومىرىن جوعارى باعالايدى. بۇعان ادامنىڭ ومىرىنە نەمەسە دەنساۋلىعىنا قاۋىپ تونسە پارىز امالداردان بوساتىلاتىندىعى, شاراسىز جاعدايدا حارام بولعان دوڭىز ەتىن جەۋگە دە رۇقسات ەكەندىگى ايعاق. ءتىپتى, جانىن ساقتاۋ ءۇشىن تىلىمەن «دىننەن باس تارتتىم» دەگەن سياقتى سوزدەردى ايتۋى كۇنا بوپ ەسەپتەلىنبەيدى. مۇنىڭ بارلىعى يسلامنىڭ ادام ءومىرىن قانشالىقتى دەڭگەيدە قورعايتىندىعىن بىلدىرەدى.
اتا زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ العاشقى جولدارىنا نازار اۋدارساق, وندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزiن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتiك مەملەكەت رەتiندە ورنىقتىرادى», دەلىنگەن.
مۇسىلمانداردىڭ العاشقى حاليفاسى ءابۋ باكىر (ر.ا.) ەل تىزگىنىن قولىنا العان كۇنى مىنبەرگە شىعىپ اللا تاعالاعا ماداق, پايعامبارعا سالاۋات ايتقان سوڭ:
«ەي, ادامدار! مەن سەندەرگە باسشى بولدىم. الايدا, سەندەردەن ەش ارتىقتىعىم جوق. ەگەر ءبىر جاقسىلىق ىستەپ جاتسام, جاردەمشىم بولىڭدار. ال جاماندىق ىستەسەم, مەنى تۇزەتىڭدەر. شىندىق – امانات, ال جالعان – قيانات.
سەندەردىڭ السىزدەرىڭ مەنىڭ قۇزىرىمدا كۇش-قايراتتى. ونىڭ اقىسىن ءوزىم الىپ بەرەمىن. ال سەندەردىڭ كۇشتىلەرىڭ, مەنىڭ قۇزىرىمدا ءالسىز. ودان جاپا شەككەننىڭ اقىسىن قايتارامىن.
سەندەردىڭ ەشبىرىڭ اللا جولىنداعى كۇرەستى تاستاماڭدار. ايتپەسە, ونداي ەلدى اللا تاعالا قور ەتەدى. ءبىر ەل ىشىندە بۇزىقتىق جايلاسا, ولارعا اللا تاعالانىڭ پالەكەتى جالپىعا جاپپاي كەلەدى.
مەن اللا تاعالا مەن ونىڭ ەلشىسىنە يتاعات ەتكەن امالدا سەندەر دە ماعان بويۇسىنىڭدار. ال ەگەر مەن اللا تاعالاعا بويۇسىنباسام, سەندەر دە ماعان باعىنباڭدار. اللا بارشاڭدى راقىم ەتسىن, ال ەندى نامازعا تۇرىڭدار», دەگەن.
مىنە, اسىل دىنىمىزدەگى ناعىز دەموكراتيالىق قۇقىقتىق ۇستانىم وسى. مۇسىلماندىق شاريعاتىمىز ءۇشىن ادام قۇقىعى, باسشىنىڭ حالىققا, ال حالىقتىڭ باسشىعا ادالدىعى دەگەن ۇعىمدار قانشالىقتى قادىرلى بولسا, مەملەكەتىمىزدىڭ زاڭى دا بۇل ۇعىمدى سونشالىقتى قورعاۋدا.
اتا زاڭ ءماتىنىن وقىعان جانە يسلام تاريحىنان حاباردار ادام, مۇسىلماننىڭ ءوز مەملەكەتىنىڭ زاڭىنا باعىنۋى جانە قاستەرلەۋى مىندەت ەكەنىن ۇعىنارى ھاق.
اللا ەلشىسى (س.ع.س.) ءابۋ ھۋرايراعا (ر.ا.):
«ساعان قيىن جانە جەڭىل كۇندەردە, جاقسى جانە اۋىر شاقتاردا جانە سەنەن باسقا بىرەۋدى جوعارى قويعان جاعدايدا باسشىعا قۇلاق اسىپ, وعان بويۇسىنۋىڭ مىندەت», دەپ وسيەت ايتقان ەكەن.
اللا ەلشىسى (س.ع.س.) زامانىندا ماحزۋم رۋىنىڭ ءبىر ايەلى ۇرلىق جاساپ, جازاعا تارتىلماق بولعاندا جۇرت اراشا ءتۇسىپ, قولىن كەسپەۋگە ءوتىنىش جاسايدى. سوندا اللا ەلشىسى (س.ع.س.):
«راسىندا, سەندەردەن الدىڭعى جۇرتتىڭ قۇردىمعا كەتۋىنە سەبەپ بولعان جايت: ولار ارالارىندا اقسۇيەك بىرەۋ ۇرلىق جاساسا تيىسپەيتىن, ال ءالسىز بىرەۋ ۇرلاسا قولىن كەسەتىن. ۋاللاھي, ەگەر مۇحاممەدتىڭ قىزى فاتيما ۇرلىق جاساسا, مەن ونىڭ قولىن كەسەمىن», دەپ قاداپ ايتقان.
ومار (ر.ا.) حاليفانىڭ زامانى. عاسساننىڭ سوڭعى پاتشاسى جابالا بين ايھام شەكتەن شىعىپ, ءبىر ءباداۋيدى سوققىعا جىعادى. ءجابىر شەگۋشى حاليفاعا ارىزدانىپ بارادى. عاسسان اۋلەتىنىڭ ۇلىعى قۇن تولەمەك ەدى. الايدا, حاليفا ايىپتىدان ارىزدانۋشى ەسە الۋىمەن جازالادى. سوندىقتان, ايماق پەن ولكەگە تاعايىندالعان اكىمدەر مەن بيلەۋشىلەر مۇسىلمان تۇرماق وزگە ءدىن وكىلىنە ءجابىر كورسەتۋدەن قورقاتىن. ويتكەنى, مۇنداي جاعداي بولعان كۇندە, ونىڭ جازاسىن حاليفا ءدۇيىم جۇرت الدىندا بەرەتىنىن بەك بىلەتىن. سەبەبى, زاڭ ادامداردى ناسىلىنە نەمەسە دىنىنە قاراي ءبولىپ قارامايدى.
بۇعان, مىسال ومار (ر.ا.) اراق ىشكەنى ءۇشىن ءوز ۇلىنا دۇرە سوقتىرعان. ءتىپتى, سول دۇرە ۇرۋ ۇستىندە جان ءتاسىلىم ەتكەن. ونىڭ اكەلىك جۇمساقتىعى اللا زاڭىن ورىنداۋعا ەشبىر كەدەرگى بولمادى. جالپى ايتقاندا, ولاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى تۇگەلدەي قۇران مەن سۇننەتكە ساي بولدى. ولار بۇل جولدان ءبىر سۇيەم شاماسىنداي دا اۋىتقىمادى. ولار ءاربىر ارەكەتىندە پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ىزىمەن جۇرۋگە بار كۇش-قايراتىن سالدى.
ءيا, زاڭ جالپىعا بىردەي. زاڭ ەشكىمدى الالامايدى جانە ءبولىپ جارمايدى. بارلىق ادام: باسشى دا, قاراپايىم ازامات تا زاڭ الدىندا تەڭ قۇقىلى جانە ءبىر دارەجەدە جاۋاپتى.
مۇسىلماندار ءوز امىرلەرىنە بويۇسىنباۋدى دىننەن, شەكتەن شىعۋ دەپ ءبىلدى. بۇل باسشىلار جاعىنان تۋىنداعان تاكاپپارلىق نەمەسە وزدەرىن جوعارى ساناۋدىڭ سالدارى ەمەس ەدى. اللا ودان ساقتاسىن. كەرىسىنشە, قوعامداعى ەڭ ەلەۋسىز ادامنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداپ, شەشىمىن تاۋىپ بەرۋدە حاليفالار پايعامبارىمىزدى (س.ع.س.) جوعارى دارەجەدە ۇلگى تۇتقان تۇلعا بولدى.
مىنە, بۇل مۇسىلمان بالاسىنىڭ ءوز باسشىسىنا دەگەن كوزقاراسى. ال باسشىلار وزدەرىن قاراپايىم مۇسىلماننان جوعارى ساناماعان. مۇسىلمان امىرشىلەرى حالىقتان وقشاۋ ءومىر سۇرمەدى. كەز كەلگەن ادام باسشىمەن تىلدەسۋگە مۇمكىندىگى بولدى. ولار ەل باسقارۋدا ارداقتى پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) قاتتى ۇقسايتىن. ءابۋ باكىر مەن ومار تۇندەلەتىپ حالىق اراسىنداعى مۇقتاج جانداردىڭ حال-جاعدايىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, ونى شەشەتىن. ەرتەڭگى كۇنى اللا قۇزىرىندا موينىندا قارىز بولماۋىن ويلايتىن. ومار (ر.ا.): «مۇحاممەدتى اقيقاتپەن جىبەرگەن اللا اتىمەن انت! ەگەر ءبىر تۇيە فۋرات وزەنى جاعاسىندا جوعالىپ كەتسە, ونى حاتتاب اۋلەتىنەن ء(وزىن مەڭزەپ) سۇرايدى ما دەپ قورقامىن», – دەيدى ەكەن.
حاليفالار حالىققا قانشالىقتى مەيىرىمدى بولسا, جازاعا لايىقتى بولعاندارىنا دا سول دارەجەدە قاتال بولدى. جازاعا لايىقتى ادامنىڭ قوعامداعى بەدەلى مەن ابىرويىنا ەش ءمان بەرمەدى.
ءالي بين ءابۋ ءتالىپ (ر.ا.) ساۋىتىنىڭ قيسساسىن ەسكە الايىقشى. ارداقتى ساحابا ول شاقتا ەل بيلەۋشى حاليفا ەدى. ءالي (ر.ا.) جوعالعان ساۋىتىن ءبىر ءياھۋديدىڭ قولىنان كورىپ, ونى قايتارىپ الماق بولادى. ياھۋدي «وزىمدىكى» دەپ مويىندامايدى. ەكەۋى قازي شۋرايحتىڭ قۇزىرىنا كەلەدى. ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن سۇراپ بولعان سوڭ, قازي: «ۋا, مۇسىلماندار ءامىرشىسى! ءسوزىڭىزدى راستايتىن دالەلىڭىز بار ما؟» – دەدى. حاليفا ءالي (ر.ا.): «ءيا, بۇل ساۋىتتىڭ مەنىكى ەكەنىن ۇلىم حاسان راستايدى», دەيدى. قازي شۋرايح: «ۋا, ءامىرشى! بالانىڭ كۋالىگى اكەگە جۇرمەيدى», دەپ ايعاعىن قابىلدامادى.
– ۋا, سۋبحانا اللا! جانناتتىق دەپ ايتىلعان ادامنىڭ كۋاسى قابىل ەتىلمەي مە؟
– ۋا, ءامىرشى, ول اقىرەتتە كۋالىگى جۇرەدى, ال بۇل دۇنيەدە بالانىڭ كۋالىگى اكەگە جۇرمەيدى.
– دۇرىس ايتاسىڭ. بۇل ساۋىت – ياھۋديدىكى.
وسى وقيعانى ءوز كوزىمەن كورىپ تۇرعان ياھۋدي: «بۇل قالاي؟ مۇسىلمان ءامىرشىسى مەنى قازيعا الىپ كەلىپ تۇر, ال قازي تورەلىگى ءامىرشىنىڭ پايداسىنا ەمەس, مەن بۇل ءدىننىڭ اقيقات ەكەندىگىنە كۋالىك ەتەمىن. مەن اللادان باسقا قۇدايدىڭ جوقتىعىنا جانە مۇحاممەد ونىڭ ەلشىسى ەكەندىگىنە كۋالىك ەتەمىن», دەپ يمان كەلتىرىپتى. سودان كەيىن: «ۋا, ءامىرشى! مىناۋ ساۋىت سىزدىكى. تۇندە كولىگىڭىزدەن ءتۇسىپ قالعان», دەپتى.
حاليفا ەشبىر كۇش قولدانباي, قازىعا شاعىمداندى. ءوز بيلىگىن پايدالانىپ, ءياھۋديدىڭ سازايىن بەرسە بولار ەدى. بىراق, ول ولاي ەتپەدى. ويتكەنى, اقيقات جولىنان تايىپ, اللانىڭ الدىندا كۇنا ارقالاۋدان قورىقتى.
اللا تاعالا جۇرتىمىزعا تىنىشتىق, ەلىمىزگە اماندىق بەرسىن! اتا زاڭىمىزدى ارداقتاعان بەيبىت سۇيەر حالقىمىزدىڭ بەرەكەسى تاسىپ, ىرىسى مولايسىن. ىنتىماققا ۇيىسقان بىرلىگى بەكەم ەلىمىزگە تاتۋلىق ماڭگىلىك تۇراقتاسىن دەپ تىلەيمىز.
سەرىكباي قاجى وراز,
نايب ءمۇفتي, «ازىرەت سۇلتان» مەشىتىنىڭ باس يمامى.
