سىرت كەلبەتى مەن ءبىتىم-بولمىسى ءبىر قاراعاندا قاراپايىم كورىنگەنمەن ىشكى سارايى سارا ادامدار بولادى. وندايدى اتام قازاق: «تەگىن ادام ەمەس», دەپ سيپاتتاپ جاتادى. ءبىز بىلەتىن ماحاڭ – مارحابات بايعۇت تا ءدال سول ايتقان تەڭەۋگە پارا-پار, ناعىز لايىق جاننىڭ ءوزى. وزىنشە ايتقاندا, مەنىڭ مانىستەپ وتىرعان كەيىپكەرىم – قىسى قاتال, جازى جۇمساق, تابيعاتى تامىلجىعان اقىن-جازۋشىلار ەستى تاندىرا سۋرەتتەپ, ءان-جىرى مەن اڭگىمەسىنە ارقاۋ ەتەر تاۋ بوكتەرىندە ورنالاسقان پىستەلى دەگەن اۋىلدا 1945 جىلى ۇلى جەڭىس مەرەكەسى تۇسىندا دۇنيە ەسىگىن اشىپ, اقجولتاي بالا اتانعان پەرزەنتتىڭ ءبىرى. تۋمىسىنان تۋعان جەردىڭ تابيعاتىن بويىنا ءسىڭىرىپ, مىنەز قالىپتاستىرعانى بولاشاق جازۋشىنىڭ اقبەرەن, اق جولدى تاڭداعان ادال جان ەكەنىن كورسەتسە كەرەك.
دەسە دە, بولاشاق جازۋشىنىڭ تالابى تاۋداي بولعانمەن, سوعىستان كەيىنگى ۋاقىتتا حالىقتىڭ كيەر كيىم مەن ىشەر اسقا جارىماي, كۇنكورىسى وتە قيىنشىلىقپەن وتكەنى سول كەزدەگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنان ءالى كۇنگە وشكەن جوق. تاعدىردىڭ بۇل تالقىسىنان جەتكىنشەك بالا مارحابات تا اينالىپ وتپەدى. جۇرت تويىنىپ, ەل ەڭسەسىن كوتەرگەنشە سارىتاپ بولعان تالاي جىلدار ءوتتى. ءسابي شاقتان بالا شاققا جەتكەن ماحاڭ مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ, بىلىمگە باس قويدى. وقىپ, توقىعانىن زەردەلەپ, اق قاعاز بەتىنە شيمايلادى. تارشىلىق پەن جوقشىلىقتا جۇرسە دە, ونىڭ تاۋداي تالابى مەن ارمانى الاسارمادى. قايتا بيىككە قۇلاش ۇرىپ, جەتسەم, ۋىسىما تۇسىرسەم دەدى. ونى قيالداعى ارمانى الداماپتى. قينالسا دا جەتتى, جەتكىزدى.
قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن جاس مامان 1968 جىلى ءوزى تۋىپ-وسكەن ولكەنىڭ اۋداندىق «شامشىراق» گازەتىنە قىزمەتكە كەلدى. ەڭبەك جولىن كوررەكتورلىقتان باستاپ, اۋدارماشى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ, 1974 جىلعا دەيىن ەڭبەك تاجىريبەسىنەن ءوتتى. 1974-1984 جىلدارى وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە اۋدارماشى, ءتىلشى, اعا ءتىلشى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتتى.
جۋرناليستىك سالادا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, قوعامداعى قاسىعان جەرگە ءدوپ تيەتىن ماقالالارىمەن تانىلعان ەلگەزەك جۋرناليست اكىمشىلىك قىزمەتكە شاقىرىلىپ, 1984-1985 جىلدارى وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ناسيحات جانە ۇگىت ءبولىمىنىڭ نۇسقاۋشىسى, ودان كەيىن قازاقستان جازۋشىلار وداعى شىمكەنت وبلىسارالىق بولىمشەسىنىڭ جەتەكشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.
جۋرناليست, جازۋشى دەگەن اتقا جەتىپ, ارمانىنا قۇلاش ۇرعان جەتپىسىنشى جىلدارى بولاشاق قالامگەردىڭ تالاي ءتۇندى ۇيقىسىز وتكەرىپ, تىرناقالدى تۋىندىلارىن تەربەتىپ, جارىققا شىعارا باستاعانىنا سول كەزدەگى ادەبيەت سۇيەر قاۋىم كۋا. جازۋشىلىققا توسەلىپ, «سىربۇلاق», «ينتەرناتتىڭ بالاسى», «ناۋىرزەك», «شىلدە», «اۋىل اڭگىمەلەرى», «الماعايىپ», «داۋىستىڭ ءتۇسى», «قورعانسىز جۇرەك», «ماشاتتاعى ماحاببات», «ادەبيەت ءپانىنىڭ پەرىشتەسى», «اقپانداعى مىسىقتار», «اڭسار», «قوزاپايا», «سالقىن ماساق», «وقۋ زالى», «اقتولعاي», «ساعىنىش سازدارى», «بۇلا بۇلاق», تاعى باسقا دا جارىق كورگەن پروزالىق جانە پۋبليتسيستيكالىق كىتاپتارى ماحاڭدى قاراپايىم قالامگەردەن ۇلكەن جازۋشىلىققا جەتكىزدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ «باۋىرمال» سىيلىعىنىڭ, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتانىپ, كەۋدەسىنە «قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرىن تاقتى. قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتانۋى سونىڭ دالەلى بولسا كەرەك.
مارحابات بايعۇت جازۋشى عانا ەمەس, ۇلتىنىڭ ءتىلىن, ءدىلىن, ءدىنىن قورعاپ, قولپاشتايتىن جاناشىرى دا. مەن بۇل ارادا ماحاڭنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ورنىقتىرۋعا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ءتىل باسقارماسىندا باسشىلىق ەتكەن 1993-1998 جىلدارى, وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارمانىڭ باستىعى بولعان كەزدەرى تىلدەر قىزمەتى مەن دامۋىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ىجداعاتتىلىقپەن ەڭبەك سىڭىرگەنىن, انا ءتىلىمىزدىڭ شۇبارلانىپ كەتپەۋىنە وزىندىك سونى ۇلەسىن قوسقانىن كورىپ, بىلدىك. جان-جاقتىلىعىمەن تانىلعان ماحاڭ جازۋشىلىعىمەن قاتار, ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, وبلىستىق اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتتەرىندە دە ايرىقشا ەلەۋلى ەڭبەك ورنەگىن كورسەتكەن تۇلعا رەتىندە تانىلدى.
اسقار يسابەك ۇلى مىرزاحمەتوۆ وبلىسقا اكىم بولىپ تاعايىندالعان تۇستا حالىقپەن ەڭ العاشقى كەزدەسۋىن قاسيەتتى تۇركىستان قالاسىندا «ىرىس الدى – ىنتىماق» جيىنىنان باستادى. بۇل شارانى ماحاڭ ءوزى باسقارىپ جۇرگىزىپ, كەيىننەن «ىرىس الدى – ىنتىماق» فورۋم دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, وڭىردەگى اتقارۋشى حاتشىلىعى مارحابات بايعۇتقا جۇكتەلدى. بۇدان بۇرىن دا كوپتەگەن حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق, وبلىسارالىق, وبلىستىق قوعامدىق-ساياسي, مادەني جانە ادەبي, جۋرناليستىك ءىس-شارا باسقوسۋلاردى ۇيىمداستىرۋمەن قوعامدىق جۇمىستىڭ قىز-قىز قايناعان ورتاسىندا جۇرەتىن ماحاڭ « ۇلىسىمنىڭ ۇيىتقىسى – وڭتۇستىك» دەگەن تاماشا جيىنداردىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولىپ, ەلىمىزگە بەلگىلى ءىرى تۇلعالارىمىز, اقىن-جازۋشىلار, مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار, ەل قۇرمەتتەگەن جاقسىلار مەن جايساڭدار شاقىرىلعان كەزدەسۋلەردە سان قىرلى ساۋالدارى مەن سىرلى سۇحباتتىڭ كورىگىن قىزدىرىپ, جۇرتشىلىقتى ءتانتى ەتكەنىن بۇگىنگە دەيىن قاۋىم كوردى, بىلەدى دە.
كورنەكتى جازۋشى, تانىمال جۋرناليست-پۋبليتسيست مارحابات بايعۇت – رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق باسىلىمداردا نەبىر ماڭىزدى, وتكىر ماسەلەلەردى كوتەرىپ, تاۋەلسىزدىكتى, ەلباسىمىزدىڭ سارابدال ساياساتىن, بىرلىك پەن ىنتىماقتى جان-جاقتى دا تەرەڭ ناسيحاتتاپ جۇرگەن قالامگەر. وبلىستىڭ جانە رەسپۋبليكانىڭ قوعامدىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاسادى. ەلگە بەلگىلى ازاماتتىڭ قوعامدىق ىستەرگە بەلسەنە ارالاسۋىنا ەلباسىنىڭ قولداۋى دا ۇلكەن دەم بەرگەندەي. مەملەكەت باسشىسى وبلىسقا كەلگەن ساپارى كەزىندە, استانادا وتەتىن ءىس-شارا بارىسىندا وبلىستىڭ بەتكە ۇستار ەلجاندى ازاماتى, جوقتاۋشىسى, قولداۋشىسى رەتىندە مارحابات بايعۇتپەن ەل تىرشىلىگى, وبلىس تىنىسى جونىندە سۇحبات قۇرىپ, ديدارلاساتىنى بار. ءار جىلى ەڭبەگىن ەسكەرۋسىز قالدىرماي سىيلىققا ۇسىنىپ, قۇتتىقتاۋ حاتىن جولداۋىنىڭ ءوزى قوعام قايراتكەرى ماحاڭداي قالامگەردىڭ بيىكتىگى مەن ۇلتجاندىعى دەسەك, ارتىق ايتپاعاندىعىمىز بولار.
ءوز باسىم ماحاڭنىڭ ءار جىلدارى جارىق كورگەن شىعارمالارىنىڭ قولىما تۇسكەنىن قىزىعا دەن قويىپ وقيتىنىم بار. شىعارمالارىنان ەل مەن جەرگە, تابيعاتقا, تۋعان جەرگە دەگەن شەكسىز ماحابباتىن, جارعا, دوستارعا, ۇل مەن قىزعا دەگەن رياسىز ىقىلاس پەن ادام بولمىسىنىڭ تۇڭعيىعىنا قايمىقپاي بويلاعان جەتەلى وي مەن زەردەلى دە زەيىندى, جاڭا زامان جانە ونىڭ الۋان ءتۇرلى ادامدارى تۋرالى تىڭ دا توسىن ىزدەنىستەردەن, ءومىردىڭ ءوز ورنەكتەرىنەن تۋىنداعان دۇنيەلەردى جولىقتىراسىز. ءتىپتى, بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ ۋىزى مەن ۋىتى دا, اكىمدىك جۇيەنىڭ تام-تۇم تالداماسىنا دەيىن كەزىكتىرەسىز. «اقتولعاي» شىعارماسىنداعى اقتولعاي جازۋشىنىڭ ءوزى ايتقانداي ول – شاعىن عانا ونەرلى شىعارما. تۇسپال تۋىندى. قىپ-قىسقا ءان. ساعىنىشتى ساز. مۇڭدى اۋەن. ناقىشقا تولى ناز. ۇزىلمەيتىن جۇمباعى ءجۇز قابات, ءۇمىت ءمانىسى مىڭ قابات ماحابباتقا پارا-پار دۇنيەنى سۋرەتتەپ كورسەتۋ. بۇل جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى مەن تاپقىرلىعىن بىلدىرسە كەرەك. جازۋشىنىڭ «ماشاتتاعى ماحاببات» اڭگىمەسىن الىپ قاراساڭىز, قاراپايىم مەكتەپ مۇعالىمى مەن تۇرمىس قۇرماعان بويجەتكەننىڭ اراسىندا تۋىنداعان شىنايى ماحابباتتى ادەمى ورنەگىمەن بەينەلەي كەلىپ, بەس بالاسى بار وتباسىلى ەر-ازاماتتىڭ قينالسا دا, كەش جولىققان سۇيگەن جانعا بالالارى ءۇشىن ماحاببات قۇربانىنا اينالا الماعاندىعىن, ال بويجەتكەن ش.ايتماتوۆتىڭ «بوراندى بەكەت» شىعارماسىنداعى رايمولدا مەن بەگىمايدىڭ اراسىنداعى ۇلى ماحابباتى سياقتى ءوزى قۇرباندىققا شالىنىپ, وزىنەن جيىرما التى جاس ۇلكەن كىسىمەن تۇرمىس قۇرعانىن انىق تا اشىنا جازىلعانى كورىنىپ-اق تۇر. اڭگىمەنى وقي وتىرىپ, ماحاببات دەگەن ۇلى سەزىم بار ەكەنىن, ول جاس تالعامايتىنىن سەزىنىپ, تۇيسىنەسىڭ.
ال وتكەن جىلى جارىق كورگەن «كۇنگەي كوڭىل» كىتابىندا «ءسابي كۇلكىسى ساقتالعان كىسى» تاقىرىبى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وبلىسقا كەلگەن ساتىندەگى كەزدەسۋ كەزىندە, قايسىبىر وزگە دە ءىس-شارا بارىسىندا ەلمەن ديدارلاسۋ ساتىندەگى رياسىز ءسابي قالپى ساقتالعان ءسۇت كۇلكى, ۋىز كۇلكىسىن ادەمى سۋرەتتەگەن. ەلباسىنىڭ ەرەندىگىن ەرتەگىدەگىدەي اڭگىمەلەگەن قالامگەردىڭ جازعانىن وقي وتىرىپ, ءوزىنىڭ دە ەلەۋسىز جان ەمەس ەكەنىن اڭعاراسىز. سونداي-اق, بۇل كىتابىندا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەڭبەكتىڭ كوزىن تاۋىپ, كورىگىن قىزدىرىپ جۇرگەن كاسىپكەر قىز-كەلىنشەكتەر: شىمكەنتتىك جول مامانى راشكۇل وسپاناليەۆا, جامبىل وبلىسىنان گۇل ءوسىرۋ مامانى جۇماكۇل وماروۆا, قىزىلوردا وبلىسىنان ناۋبايحانا شەبەرى باقىت اياعانوۆا تۋراسىندا جازعان شىعارمالارى ەنگىزىلگەن. سونىمەن قاتار, قازاق جۇرتىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ۇل-قىزدارى جايىندا تەرەڭ تولعانىستارىن تىزبەلەگەن. ەل-جۇرتىن كوزىنەن دە, كوڭىلىنەن دە تاسا قىلماي, ماقتانۋعا, قۇرمەتتەۋگە تۇرارلىق جاقسىلىقتارىن پاش ەتۋى ماحاڭداي سۋرەتكەردىڭ كورەگەندىگى, اقجۇرەكتىلىگى دەپ تانىعانىمىز ءجون.
مارحابات بايعۇتتىڭ قالامگەرلىگىنىڭ قۇندى ءبىر قىرى – پۋبليتسيستيكاسى. بۇل قاسيەتى بۇرىنعى جۋرناليستىك جۇمىسىندا دا تانىلعان دەگەنىمىزبەن, ونىڭ ەلىمىزدىڭ باس گازەتىندە – «ەگەمەن قازاقستاندا» جۇمىس ىستەگەن سوڭعى جىلدارىندا بولەكشە جارقىراپ كورىنگەنى انىق. ماحاڭنىڭ «ەگەمەندەگى» دۇنيەلەرىن جۇرت كۇتىپ جۇرەتىن, ىزدەپ وقيتىن. قازىر دە سولاي. تىكەلەي تىلشىلىك مىندەتىن اتقارماعانىمەن, ونىڭ تەرەڭ ويعا قۇرىلعان, قۇنارلى تىلمەن ورىلگەن ماقالالارى اۋىق-اۋىق جاريالانىپ, ەل-جۇرتىن قۋانتىپ تۇرادى.
وسىنداي جاقسى ىستەرىن ايتا وتىرىپ, ءاربىر جيىنداردا ەل الدىنداعى سويلەگەن سوزدەرى مەن قوعامعا دەگەن كوزقاراسىنان مەن ماحاڭدى جاقىننان تاني تۇسكەندەيمىن. حالىق الدىندا ايتارى بار, تىڭداتىپ, سەندىرە الاتىن قاسيەتىمەن ەرەكشەلەنەتىن ماحاڭمەن بىرگە سوڭعى ەكى جىلدان بەرى وبلىستىڭ اۋىل-اۋداندارىن ارالاپ, «اتا-بابا ءداستۇرى – ۇرپاققا امانات» باعدارلاماسىمەن حالىق الدىنا شىعىپ, ۇلت ءداستۇرى, جاستار تاربيەسى, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ وقۋ ءبىلىمى مەن باعىت-باعدارى تۋراسىندا ويىمىزدى ورتاعا سالىپ, ءىس-شارالار وتكىزىپ جۇردىك. قاراپايىم حالىققا رۋحاني ازىق بولار, قالىڭ ەلگە وي سالار كەزدەسۋلەردە ءتالىم-تاربيەلىلىك وتكىر سوزدەرى شىن مانىندە ونىڭ شەشەندىگىن, پاراساتتىلىعى مەن مادەنيەتتىلىگىن, شىنشىلدىعى مەن ادالدىعىن دالەلدەي تۇسكەن ەدى.
ادام ءۇشىن بيىك ادامگەرشىلىكتەن قاستەرلى قاسيەت بولۋشى ما ەدى؟ ماحاڭ قالامگەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق, بىتىمگەرلىك ەڭبەكتەرىمەن قوسا اۋىسپالى كەزەڭنىڭ قانداي اۋمالى-توكپەلى تۇسىندا دا تۇراقتىلىق, ءبىر سوزدىلىك تانىتا ءبىلدى. جاعىمپازدىق پەن جالتاقتاۋعا تابيعاتى قارسى ماحاڭ ءوزىن قايراتكەر رەتىندە قاتارعا قوسقان ەگەمەندىك, تاۋەلسىزدىك مۇراتتارىنا ادال قالپىنان ءبىر تانعان ەمەس. كەيبىرەۋلەردىڭ كىسى مەن كىسى, توپ پەن توپ, ەل مەن ەل اراسىندا شي جۇگىرتىپ, سىزات تۇسىرەتىن تەرىس تىرشىلىكتەرىنەن بويىن اۋلاق سالىپ, وزىنە كورسەتىلگەن سەنىمدى قومسىنباي, ازاماتتىق ادامگەرشىلىك قاسيەتىمەن ەتەر ەڭبەگىن ەتە بەردى.
وسىندايلىق قاسيەتىمەن-اق ەلگە, جەرگە ءسىڭىمدى قىزمەت ەتىپ, قادىرىن ارتتىردى. ازاماتتىعىن تانىتتى. بەلگىلى تۇلعاعا اينالدى. وعان دالەل وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ, بايدىبەك, تۇلكىباس اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانۋى. بۇل قۇرمەتكە لايىقتى قۇرمەتتى ازامات اتاعى ەلىمىزدىڭ قوعامدىق جۇيەسىنىڭ ءتۇرلى سالاسىنا بەلسەنە قاتىسىپ, حالىقتىڭ, كەلەشەك ۇرپاق اراسىندا مادەنيەتتىلىك, پاراساتتىلىق, ادالدىق پەن تازالىق, وتانسۇيگىشتىك, ءتالىم-تاربيەلىلىك تاقىرىپتاردا كەلەلى ويىن جەتكىزىپ, وي-سانامىزعا ىزگىلىكتىڭ نۇرىن سەپكەنىنىڭ ناتيجەسى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
اقىرىن ءجۇرىپ انىق باسىپ, جەتپىس دەگەن اسقارالى اسۋعا القىنباي جەتكەن ادەبيەتسۇيەر حالقىنىڭ سۇيىكتى جازۋشىسى, پروزاشى ءارى پۋبليتسيست ماحاڭ – مارحابات بايعۇت شىعارماشىلىق بەلەستىڭ قىزعان شاعىنا جەتتى. ءالى دە بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ, حالقىنا كەسىپ ايتار الماس قىلىشتاي سوزىمەن پانا دا, دانا بولار ازاماتىنا قولداۋ كورسەتىپ, قىزمەت ەتەر ەل ازاماتتارى جانىنان تابىلىپ جاتسا, ءسوز سەمسەرىنىڭ زەرگەرىن عانا ەمەس, قازاق اتتى ۇلى حالىقتى قولداعانى دەپ بىلەر ەدىك.
جەڭىسبەك ماۋلەنقۇلوۆ. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى.
شىمكەنت.
