ىزگى ءىز

ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستاپقى جىلدارىندا بۇرىنعى كسرو مۇناي ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ «وڭتۇستىك مۇناي قۇبىرى» كومپانياسىنىڭ تىزگىنىن العاش رەت قازاق ازاماتى قولعا الدى. باس ديرەكتور بولىپ ءوندىرىستىڭ بەل ورتاسىندا ىسىلىپ, قالىپتاسقان تاراس ءماجيت ۇلى قاسىموۆ تاعايىندالدى. ءيا, بۇعان دەيىن قازاقستاندا ورنالاسقان مۇناي جانە گاز, مەتاللۋرگيا, كومىر, ماشينا جاساۋ سياقتى ستراتەگيالىق ماڭىزى زور ءىرى كاسىپورىندار ماسكەۋگە تىكەلەي باعىنىپ, ونى باسقارۋ قازاق مامانداردىڭ قولىنا تيە بەرمەيتىن. قازاقستاننىڭ دەربەس كومپانياسىنا اينالعان كاسىپورىن «قازاق مۇناي قۇبىرى» دەپ اتالدى, كەيىن «قازترانسويل» اكتسيونەرلىك قوعامى بولىپ قايتا قۇرىلىپ, ءوندىرىس جاعدايىنا قاراي بىرنەشە قۇرىلىمعا تارماقتالدى. سول كەزدە دە تاراس ءماجيت ۇلىنا ءوندىرىستىڭ ەڭ كۇردەلى العى شەبى, جۇمىستىڭ جۇرەتىن جەرى باتىس فيليالىن باسقارۋ جۇكتەلدى. ەڭبەك جولىن ول 1958 جىلى گۋرەۆ (اتىراۋ) اۆتوترەسىنىڭ شەبەرحاناسىندا اۆتوجوندەۋ سلەسارى بولىپ باستادى. تالاپ پەن ءبىلىم ۇشتاسقاندا ادامدى ارمان-تاۋعا شىعارادى, ماقساتقا جەتكىزەدى. ىسكەرلىكتىڭ ۇشى كورىنگەن ۇمتىلىسىمەن كوزگە تۇسكەن جاس مامان تاراستىڭ ءوندىرىس سوقپاعىندا ورلەۋى باستا­لادى. بۇدان ءارى مۇناي ەكسپە­ديتسياسىنىڭ تەحنيگى, اعا تەحنيك-گەولوگ, ينجەنەر, باس ينجەنەر, «ەمبى مۇناي» كومبيناتىنىڭ نورما­تيۆتىك-زەرتتەۋ ستانساسى ءبولىمىنىڭ باستىعى باسپال­داقتارىنان وتەدى. 1974 جىلى كسرو مۇناي ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ مۇناي تاسىمالداۋ باس باسقارماسىنا قاراستى ءىرى ءوندىرىس – باتىس قا­زاق­ستان ماگيسترالدىق مۇناي قۇبىرى باسقارماسى كاسىپوداق جەلىلىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. بۇل اكىمشىلىك شىلاۋىندا كەتپەي مىڭداعان ادامنىڭ ەڭبەك جانە تۇرمىس جاعدايىنا قامقور دا تاباندى قايراتكەر بولۋدى, قاعيداتتى ۇستانىمدى تالاپ ەتەتىن ۇلكەن قىزمەت ەدى. بۇل دا تاراس اعا­مىز­دىڭ قۇرىش قالپىن قالىپ­تاستىرعان ءبىر مەكتەپ بولدى. ودان كەيىن ون جىلدان استام باتىس قازاقستان ماگيس­ترالدىق قۇبىرلار باس­قار­ماسى باستىعىنىڭ ورىنبا­سارى, «وڭتۇستىك مۇناي قۇ­بىرى» وندىرىستىك بىرلەستىگى بالىقشى اۋداندىق باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىز­مەتىن ابىرويمەن اتقاردى. وسى ابىروي ونى 1993 جىلى وڭىرلىك بولىمشەدەن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ءىرى كاسىپورىن – «وڭ­تۇستىك مۇناي قۇبىرى» ءون­دىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتىنە الىپ كەلدى. وسىعان دەيىن ورىنباسارلىقتان, قوعامدىق قىزمەتتەن اسا الماعان قازاق مامانىنا تىزگىننىڭ تيگەنى تاۋەلسىزدىك ارقاسى ەدى. بۇل ءبىر­لەستىك كەيىن قايتا قۇرىلعان كەزدە «قازاق مۇناي قۇبىرى» جابىق اكتسيونەرلىك قوعامى باتىس فيليالىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. بۇل بۇكىل باتىس ءوڭىر مۇناي سالاسىنىڭ تامىرىن باسىپ, بۇلكىلىن اڭداپ, كۇردەلى ءوندىرىستى باسقارۋ ەدى. كاسپي قايراڭى مۇناي قورىن زەرتتەۋ, يگەرۋ قولعا الىنعان كەزدە جاڭادان قۇرىلعان «قازاقستان كاسپيشەلف» كومپانياسى اقتاۋ وكىلدىگىنىڭ باسشىسى بولدى. ول كەزدە تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ مۇناي ونەركاسىبىنىڭ ءالى جولعا قويىلماعان  سالاسى جەتەرلىك ەدى. جاڭا جاعداي تەڭىز مۇناي كەنىشىن يگەرۋ كەڭەس زامانىندا قولعا الىنعانىمەن, تەك مۇنايىن سورىپ اكەتۋدەن ءارى اسا قويماعان ءوندىرىستىڭ جاڭا قوجاسى شەتەلدىك «تەڭىزشەۆرويل» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگىمەن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستى قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتتى. بۇل جەردە دە تاراس ءماجيت ۇلىنىڭ قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بىرلەسكەن كاسپي قۇبىرى كونسورتسيۋمىن قۇرۋعا قاتىسقان تاجىريبەسى كادەگە استى.  «تەڭىزشەۆرويل» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىمەن كەلىس­سوزدەر ناتيجەسىندە تەڭىز كەن ورنىنىڭ مۇنايىنان كۇكىرت, مەركاپتان ءبولىپ الاتىن اسا ءزارۋ زاۋىت سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتتى. العاشقى وتاندىق قۇبىر كومپانيالارىنىڭ ۇجىمدارى سول ءبىر دەربەس قالىپتاسۋ جىل­دارى تاراس قاسىموۆتىڭ باس­شىلىعىمەن كۇرە مۇناي قۇ­بىرىن پايدالانۋدىڭ ىركى­لىسسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتتى, توقسانىنشى جىلدارداعى ەكونوميكالىق داعدارىس جاع­دايىندا ءوندىرىستى جابدىقتاۋ, كۇردەلى قۇرىلىستى جۇرگىزۋ,  نىسانداردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ, ءسويتىپ, ءوندىرىستى توق­تاۋسىز جۇرگىزۋ ماسەلەلەرىن دە شەشتى. ال بۇل ادامداردى جۇمىس ورىن­دارىمەن قامتاماسىز ەتۋ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋ, تۇپتەپ كەلگەندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋعا قوسىلعان ولشەۋسىز ۇلەس ەدى. وسى رەتتە مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىن­شا جانە قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ەكسپورتتىق با­عىتتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­­ساتىندا تاراس قاسىموۆتىڭ قاتى­سۋىمەن 1996 جىلى اقتاۋ مۇناي ايداۋ ستانساسىندا باتىس­قا­زاقستاندىق مۇنايدى جيناۋ جانە ونى كاسپي تەڭىزى ارقىلى ءارى قاراي نەكاعا (يران), باكۋگە (ازەربايجان) جانە ماحاچكالاعا (رەسەي) تاسىمالداۋ ءۇشىن تەمىرجول اسپاقۇيارلىعى پايدالانۋعا بەرىلدى. ول كىسى باسقارعان كومپانيالار تەك ءبىر شاعىن قالا ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋىنا عانا ەمەس, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ جالپى دامۋىنا دا ۇلكەن ۇلەس قوستى. تاراس قاسىموۆتىڭ قوعامدىق قىزمەتى تاقىرىبىنا ورالا وتىرىپ, ونىڭ تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ش.ەسەنوۆ اتىن­داعى اقتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى بولعاندىعىن دا ايتۋ ءلازىم.  ول ءوز ستۋدەنتتەرى – بولاشاق مۇنايشىلارعا ارناپ بىرنەشە ادىستەمەلىك قۇرال مەن وقۋلىق جازدى. مۇناي ءوندىرۋ سالاسىندا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ەلەنىپ, كەزىندە «كەڭەس وداعى مۇناي ونەركاسىبىنىڭ وزاتى» اتاعىن العان تاراس قاسىموۆ 2008 جىلى «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ول – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,  «قازترانسويل» اق قۇبىر كولى­گىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى. تاراس ءماجيت ۇلى «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن», «استانا», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 10 جىل», «قازاق­ستان مۇنايىنا 100 جىل» مەدالدارىنىڭ دا يەگەرى. بۇكىل باتىس قازاقستاندا قادىرلى, تاراس اعا اتانعان كەيىپ­كەرىمىز قاجىماس قايراتىمەن, بىربەتكەي تاباندىلىعىمەن, سونداي-اق, زور ادامگەرشىلىگىمەن جانە ەلگە, ادامعا دەگەن ىستىق ىقىلاسىمەن سيپاتتاۋعا بولادى. قازاقستان مۇناي قۇبىرى سالاسى قۇرىلۋىنىڭ باسىندا بولعان, ءوز ەلىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن ايانباي جۇمىس ىستەگەن تاراس ءماجيت ۇلى, وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ارامىزدا جوق. بۇگىنگى كۇنى مۇناي تاسىمالداۋ سالاسىنىڭ تالاي ۇلكەن مامانى وزدەرىن تاراس اعانىڭ وقۋشىسى, شاكىرتى بولعانىن ماقتانىشپەن ايتادى. تاراس اعانىڭ قوس ۇلى  – تىلەك پەن حاكىم دە  ابزال اكەلەرىنىڭ  جولىن ابىرويمەن جالعاستىرىپ, ەلىمىزدىڭ  مۇناي سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك  ەتۋدە. «قازترانسويل» اكتسيونەرلىك قوعامى باسقارماسىنىڭ شەشى­مىمەن اتىراۋ مۇناي قۇبىرى باسقارماسىنىڭ ءىرى ءوندىرىسى – «اتىراۋ» مۇناي ايداۋ ستانساسى 2012 جىلعى 3 قىركۇيەكتەن باستاپ «ت.قاسىموۆ اتىنداعى مۇناي ايداۋ ستانساسى» بولىپ قايتا اتالدى. داڭقتى مۇنايشى, ابزال ازامات, ۇلكەن قايراتكەر, ەلىمىزدە مۇناي تاسىمالداۋ سالاسىندا  وشپەستەي ءىزى قالعان, تاراس ءماجيت ۇلى قاسىموۆتى بيىلعى جىلى – مۇناي تاسىمالداۋ سالاسىنىڭ 80 جىلدىق تويى كۇندەرىندە ارنايى ەسكە الىپ, ەرەن ەڭبەگىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم. ەربول ماحموتوۆ, مۇنايشى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. استانا.