جەر شارىن قاۋىپسىز مەكەن جاسايىق

قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 29 تامىزدى – حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاعانى ءمالىم. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ يدەياسىنىڭ اياسىندا اتومدى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋ شارالارى جىل وتكەن سايىن جاندانىپ, تامىرلانىپ كەلەدى. اسىرەسە, ەلىمىزدە اتاۋلى كۇن قارساڭىندا ءتۇرلى ءىس-شارالار ءوتىپ جاتادى. وسى ورايدا كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ اكىمى نۇربول نۇرعاليەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

كەلەشەگى كەمەل كۋرچاتوۆ

– نۇربول جولداسبەك ۇلى, ءوزىڭىز جەتەكشىلىك ەتەتىن كۋر­چاتوۆ قالاسى بۇگىندە يادرولىق سالانىڭ عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل باعىتتا قالادا قانداي ناقتى جوبالار قولعا الىندى؟ – كۋرچاتوۆتا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى ورنالاسقانىن بىلەسىزدەر. اتالعان ورتالىق «اتوم سالاسى جانە ونەركاسىپتىڭ وزگە سالالارىنىڭ عزي مەن راق قايتا وڭدەۋ جانە ۇزاق مەرزىمدى ساقتاۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق ورتالىعىن قۇرۋ» جوباسى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە. جوبانىڭ ماقساتى – راديواكتيۆتى قالدىقتار مەن يوندالۋشى ساۋلەلەنۋ كوز­دەرىنىڭ قورشاعان ورتاعا ىقپالىن تومەندەتۋ بولىپ تابىلادى. 2016-2019 جىلدار ارالىعىندا جۇزەگە اساتىن جوبا نەگىزىندە قوسىمشا 100 جۇمىس ورنىن قۇرۋ كوزدەلگەن. تاعى ءبىر ماڭىزدى جوبا – قالا­دا دوزيمەتريانىڭ كەشەندى رەسپۋبليكالىق ورتالىعىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىس باستالدى. بۇل جوبا قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭىن ەسەپكە الا وتىرىپ, 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان اتوم سالاسىنىڭ دامۋ باعدارلاماسىنا جانە مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن. ين­ۆەستيتسيالىق جوبا قازاقستان ازا­ماتتارىنىڭ رادياتسيالىق ءساۋ­لەلەنۋ دوزاسىن ەسەپكە جانە باقىلاۋعا الادى. جوبا قۇنى – 3,1 ملرد. تەڭگە. – كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ جانىنداعى جەر تەلىمدەرىنىڭ رادياتسيالىق اسەرى تولىق زەرتتەلىپ بولدى ما؟ – ەلباسىنىڭ 1992 جىلعى 15 مامىرداعى «قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسى ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لىعى جانە اتوم ەنەرگياسى بويىن­شا اگەنتتىگى تۋرالى» №779 جارلىعىنا سايكەس كۋرچاتوۆ قالاسىندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ۇلتتىق يادرو­لىق ورتالىق قۇرامىنا 4 بولىمشە كىرەدى, ولاردىڭ ۇشەۋى كۋرچاتوۆ قالاسىندا ورنالاسقان. اتاپ ايتقاندا, «اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتى», «رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيا ينستيتۋتى» جانە «بايكال» كاسىپورىنى بولىمشەلەرى. ال «جارىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ قازاق مەملەكەتتىك عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» بولىمشەسى – الماتى قالاسىندا. 2004 جىلدان بەرى «رادياتسيا­لىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيا ينستيتۋتى» ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ وزگە ينستيتۋتتارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا رادياتسيالىق قاۋىپ­سىزدىكتى جانە بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ» باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزەدى. باعدارلامانىڭ ماقساتى  – بۇ­رىنعى سەمەي سىناق پوليگونى اۋماعىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.  2008 جىلدان باس­تاپ اتالعان اۋماقتا پوليگوننىڭ جەر تەلىمدەرىن شارۋاشىلىققا پايدالانۋعا بەرۋ ماقساتىندا كەشەندى راديوەكولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. كەشەندى ەكولوگيالىق زەرتتەۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەل­­سىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى مەرە­كەلەنەتىن 2021 جىلى اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. قازىرگى تاڭدا سىناق پوليگونىنىڭ جالپى اۋماعى 6060 شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن 30 پايىزىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. بۇل جەرلەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى ما دەگەن ساۋال بار. جەر تەلىمدەرىنە زەرتتەلگەننەن كەيىن بىرقاتار ءىس-شارالار كەشەنى جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ياعني, قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ قورىتىندىلارى, قوعامدىق تىڭداۋلار, ۇكىمەت قاۋلىسى سىندى شارالاردان كەيىن عانا پوليگون اۋماعىنداعى جەرلەردى اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا اۋىستىرۋ ماسەلەسى شەشىلەتىن بولادى. – قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق دامۋىندا قانداي شارالار اتقارىلۋدا؟ – كۋرچاتوۆ – ەلىمىزدەگى بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقان جاس قالالاردىڭ ءبىرى. مونوقالالاردا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا «زاكىرلى» ينۆەستيتسيالىق جوبالار ارقىلى قول جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى, كەسەك اكتاس ءوندىرىسىن اشۋ. قۇنى 1114,3 ملن. تەڭگە تۇراتىن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى 157 جۇمىس ورنىن قۇرۋعا بولادى. سونداي-اق, اكتاستى ۇساقتاۋ-ىرىكتەۋ كەشەنى ارقىلى 10, 20 جانە 100 ميلليمەترلىك ءبول­شەكتەرگە ءبولىپ, شيكىزات تۇرىندە وتكىزۋ جوسپارلانعان. تولىق قۋا­تىنا جەتكەن كەزدە جىلىنا 99 مىڭ توننا اك جانە 53 مىڭ تون­نا ۇنتاقتالعان اكتاس ءوندىرۋ قاراستىرىلعان. كۋرچاتوۆ قالاسىندا ين­دۋس­تريا­لاندىرۋ كارتاسى شەڭ­بەرىندە «رادياتسيالىق تىگىلگەن پوليەتيلەن جانە تەرموقوندىرۋ مانجەتتەرى مەن تاسپالارى ءوندىرىسىن قۇرۋ» ينۆەستيتسيالىق جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل جوباعا «Kazfoam» جشس كاسىپورىنى قاتىسۋدا. ال «رەكورد لتد» جشس «شينا زاۋىتىن جانە رەزينا-تەحنيكالىق ونىمدەر كومبيناتىن سالۋ» سىندى تارتىمدى جوبا ۇسىنىپ وتىر. جالپى قۇنى 200 ملن. دوللاردى قۇرايدى. جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى نارىقتى جەرگىلىكتى ونىمدەرمەن تولتىرۋ جانە اتالعان وندىرىستىك كەشەننەن تابىس تابۋ. كۋرچاتوۆ قالاسى اكىمدىگى مەن «رەكورد LTD» جشس اراسىندا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى جالعاستىرۋ ماقساتىندا ەكى جاقتى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. اتالعان سەرىكتەستىك 56 ادامدى ءتۇرلى ماماندىقتارعا وقىتۋ ءۇشىن بەيجىڭ قالاسىنا جىبەرمەك. وندىرىستىك كەشەن ءوز قۋاتىنا جەتكەن كەزدە ءتۇرلى ماماندىقتارى مەن بىلىكتىلىكتەرى بار ءۇش مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلادى. – ەلىمىزدە اتوم ستانساسىن سالۋ جونىندەگى باستاماعا بايلانىستى كۋرچاتوۆ رەاكتورلارى پايدالانىلا ما؟ بۇل قان­شالىقتى قاۋىپسىز دەگەن سۇراق كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە ءجۇر... – كۋرچاتوۆ قالاسى اەس سا­لۋ مۇمكىندىگى بار الاڭداردىڭ ءبىرى رەتىندە تاڭدالىپ الىندى. ال قالاداعى ەسكى رەاكتورلاردى ىسكە قوسۋ اتوم ستانساسىن سالۋ جوسپارىمەن بايلانىستى ەمەس. بۇل رەاكتورلار مۇلدەم باسقا ماقساتتا قۇراستىرىلدى, ياعني زەرتتەۋشىلىك ماقساتتاعى رەاكتورلار. قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى قولدا بار رەاكتورلاردىڭ تولىق پايدالانىلۋى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە. جاڭا اەس سالۋ ءۇشىن رەاكتورلاردىڭ ەكى ءتۇرى قاراستىرىلعان: فيتسك 1350 جانە AP 1000. ءدال وسىنداي رەاكتورلاردىڭ جاپونيا­دا بەسەۋى, تايۆان مەن قىتايدا ەكەۋى بار جانە اقش-تا سالىنۋدا. رەاكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى III+. سوندىقتان, قورشاعان ورتا ءۇشىن قاۋىپسىز. جالپى العاندا, الەمدە 388 ەنەرگەتيكالىق يادرولىق رەاكتورلار جۇمىس ىستەيدى. اەس قاۋىپسىزدىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيى كوپتەگەن فاكتورلار ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى. نەگىزگى­لەرى – رەاكتورلىق قوندىرعىنىڭ ءوزىن ءوزى قورعاي الۋى, قاۋىپسىزدىكتىڭ بىرنەشە دەڭگەيلەرىنىڭ بولۋى جانە قاۋىپسىزدىك ارنالارىنىڭ بىرنەشە مارتە قايتالانىپ وتىرۋى. سونداي-اق, بەلسەندى (دەمەك, ادامنىڭ ارالاسۋىن قاجەت ەتەتىن جانە ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ كوزى بار) جانە ءپاسسيۆتى (وپەراتور مەن ەنەرگيا كوزىنىڭ ارالاسۋىن تالاپ ەتپەيتىن) قاۋىپسىز­دىك جۇيەلەرىنىڭ دە قولدانىلاتى­نىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. سونىمەن قاتار, ستانسالاردا ۋاقىت اينالىمى­نىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە قاۋىپسىز­دىك جۇيەسى ارەكەت ەتەدى. ياعني, الاڭدى تاڭداپ الۋدان باستاپ, اتوم قۋاتىن پايدالانۋعا دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. اتوم قوندىرعىلارىنىڭ تىكە­لەي وزىنە بايلانىستى يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى ايتا الماي­مىن. بۇل – جەكە تاقىرىپ. رەاك­تور­لاردىڭ جەتىلدىرىلۋىنىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى وتە جوعارى دەڭگەيگە جەتتى. قالىپتى رەجىم­دە جۇمىس ىستەيتىن اەس-ءتىڭ را­ديو­اكتيۆتى قال­دىقتارى رۇق­سات ەتىلەتىن دەڭ­گەيدەن ونداعان, جۇزدەگەن, ال كەي جاعدايلاردا ءتىپتى ميلليونداعان ەسە تومەن بو­لىپ تابىلادى. وسى جاعى­نان الىپ قاراعاندا, اەس ءىس جۇزىندە ەكولوگيالىق تازا ءوندىرىس بولىپ تابىلادى. اڭگىمەلەسكەن دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان».  شىعىس قازاقستان وبلىسى, كۋرچاتوۆ قالاسى.