جاناشىر

ءبىز كوپ جاعدايدا ۇلت قۇن­دى­لىقتارىنىڭ «شىراقشىسى» رۋحاني سالانىڭ وكىلدەرى دەپ ايتامىز. بىراق كوڭىلىنىڭ تۇبىندە ساۋلەسى ءاۋ باستا بار قانى تازا, جانى جايساڭ ادام ماماندىققا قارامايدى ەكەن. ۇلت ىسىنە ساراڭدىق جاسامايدى, ءوزىن دە, وزگەنى دە الداۋسىراتىپ سىقپىتى كەتكەن سىلتاۋدى ايتپايدى. وسىدان دا بولۋ كەرەك, اتام قازاقتىڭ سەزىم كوزىنىڭ اشىق, جابىعىن ايتا بەرەتىنى. ونداي جاندارمەن «سونگەن ويدى جانداندىرۋعا جان بەرەتىن ءسوز كەرەك», دەپ فيلوسوف اقىن ءشا­كارىم قاجى ايتقانداي, ءسوي­لەسە قالعاندا سارايىڭ اشىلىپ, تىلدەسسەڭ تىرشىلىكتىڭ ءومىرى ءبىت­پەي­تىن كۇڭگىرتى جارىققا ۇلاسىپ, ءجۇ­زىنەن ىزعار ەمەس, جىلۋ شاشىپ جادىراتاتىن, الىسىڭدى جاقىنداتىپ, كەمىڭدى تولتىرىپ, جوعىڭدى تاپقانداي بولاتىنىڭ بار. ءبىز بۇل سوزدەردى شاعىن ماقا­لانىڭ شاراسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن ەمەس, اقيقاتقا ارقاۋ ەتكەلى وتىرعان ازاماتىمىزدىڭ ءبىتىم-بولمىسىن جۇرتقا جەتكىزۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز. ول تالتۇستەن اسىپ, جەتى بەلەسكە جەتىپ, كۇزدىڭ ساپ-سارى التىن ماساعىنداي تولىسقان, جۇرتىنا سىيلى, ەلىنە قادىرلى, ەڭبەك ەتكەن ورتاسىنا تاستاي باتىپ, سۋداي سىڭە بىلگەن مۇحامەدقالي جۇمابەك ۇلى قازىم ەدى. ءسوز باسىن ماماندىقتان بەكەر ايتپاعان ەدىك. ماقاڭنىڭ ما­ماندىعى ەسەپشى. اۋىلدا ءجۇر­­­گەندە شوتتىڭ تاسىن تاس­قاياق­­­­­­تاي قاعىستىرسا, كەيىن اۋ­ىل شارۋاشىلىعى, بالىق شا­­­رۋا­­­­شىلىعى, ادىلەت مينيس­تر­لىك­تەرىندە, وزگە دە مارتەبەلى مەكەمە­لەردە ماماندىعىنا ساي قىزمەت اتقارعان. ودان سوڭ باس باسىلىمعا اۋىسىپ, جيىرما جىلعا تاياۋ ۋا­قىت باس ەسەپشى بولىپ, زەينەتكە شىقتى. ءبىز ماقاڭ­مەن اڭگىمە-ءدۇ­كەن قۇرعاندا ءارىپ­تەسىمىزدەي كورەتىن ەدىك. ەل ىشىندەگى كونە كوزدەردىڭ ۇلگى-ونەگەسىن قالا جۇر­تىنىڭ قار­بالاسىمەن ۇش­تاستىرعاندا جىمىن بىلدىرمەي جىبەرۋ ءوز الدىنا, الار ۇلگى, تا­عىلىم, ءتالىم از بولمايتىن. ءوزى تۋىپ-وسكەن سىر ءوڭىرىنىڭ, كىندىك قانى تامعان شيەلى اۋماعىنىڭ سۇلەيلەرىن, اتۇستىندەگى يگى جاق­سىلاردى, قاراپايىم ەڭبەك قا­ھارماندارىنىڭ اتقارعان جۇ­مىسى مەن تاپقىرلىعىن تارازى باسىندا تەڭدەي وتىرىپ وي تەربەگەندە كوپ جايعا قانىق بولاسىڭ. اعايىن-تۋىس تۋرالى اڭگىمە-ءدۇ­كەن قۇرعاندا ارقايسىسىنىڭ تەك تامىرىن تۇگەندەپ, جاڭىلماي ءسوز ەتكەندە جادىنىڭ مىقتىلىعىنا قايران قالاسىڭ. مۇنداي ادامي قاسيەتتىڭ تامىر باستاۋى قايدا دەگەنگە وي جىبەرىپ كورسەڭ, اكەسىنەن دارىعانىن بىلەسىڭ. جۇمابەك ەلگە سىيلى بولۋىمەن قاتار, ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى جەتىك بىلەتىن, اتتىڭ سىنىن تاپ باسىپ ايتاتىن قاسيەتى دە بولىپتى. جاقسىنىڭ اقىل-پاراساتى ۇستاي العان بالاعا دا­رىماي قالماعان عوي. ءوز مامان­دىعى بويىنشا العىرلىعى مەن الىمدىعى, قامشى سالدىرمايتىن قابىلەتى ءتىپتى بولەك. مۇحامەدقالي جۇمابەك ۇلىنىڭ ەڭ باستى قاسيەتى «ءوزى بولعان قىز­داي» تاناۋرامايتىن ادامدىعى, ازاماتتىعى, كەڭ ويلاپ, كەڭ پىشەتىن كىسىلىگى مەن كىشىلىگى دەر ەدىك. ول تانىسا كەلە تابىسىپ, باۋىر بولىپ كەتكەن جورا-جولداسىنا قاشاندا ادال ەكەنىن اركەز اڭعارتىپ جۇرەدى. شاماسى جەتسە قامقورلىق جاسايدى, قايىرىمدىلىق كورسەتەدى. قىزمەتتە جۇرگەندە اعالارىنىڭ الدىن قيىپ وتپەيتىنىن, ىنىلەرىن ىزدەپ, قاناتتانۋىنا قامقور بولاتىنىن اراگىدىك ايتىپ وتىراتىن. قازىر اعالارىنىڭ ءىزىن ءوزى باسىپ, ىنىلەرىنىڭ ىزەتىن, كورسەتىپ جۇرگەن قۇرمەتىن اڭگىمە جەلىسىنە ارقاۋ ەتكەندە, ءبىر اۋىز جىلى ءسوز, جاساعان جاقسىلىعىڭ زايا كەتپەيدى ەكەن-اۋ دەيسىڭ. ماقاڭ اركەز جىگەرىن جانىپ, قايراتىن ۇشتاپ جۇرەتىندىگىنەن شىعار, جەتى بەلەسكە كوتەرىلسە دە قالىبىن بۇزباي كەلەدى. بۇل كۇندەرى ىزدەي قالساڭ ول سىر ەلىندە, ەدىل بويىنداعى قايىن جۇرتىندا, الماتى وڭىرىندە جۇرگەنىن ەستيسىڭ. ءبىر عاجابى, سونىڭ ءبارىن كوبىنە ماشينامەن ارالايدى. «شارشامايسىز با؟», دەسەڭ: «نەگە شارشايمىن. باياعىدا اتالارىمىز وسى بايتاق دالانى اتپەن شارلاعاندا شارشادىم دەمەگەن عوي. مەن نەگە شارشاۋىم كەرەك؟», دەپ وزىڭە قارسى سۇراق قويادى. ۇلتقا ورتاق جاقسىلاردى ءبو­لىپ-جارماي باۋىر سانايتىن مۇ­حامەدقالي جۇمابەك ۇلى مۇقا­عالي ماقاتاەۆتىڭ «رايىم­بەك! رايىم­بەك!» اتتى پوەماسىن ءجيى ەسكە الىپ, كەي جولدارىن جاتقا ايتاتىن. بىردە ونىڭ سەبەبىن العا تارتتى. ۇلىنىڭ اتى – رايىم­بەك ەكەن. «مەن باتىر بابا تۋرالى دەرەكتەردى زەردەمنەن ءبىراز وتكىزدىم. رايىمبەك تە, مۇ­قاعالي دا قاسيەتتى, كيەلى ادامدار ەكەن. ەكەۋىنە دە ءتاۋ ەتىپ جۇرەمىن. بالا­لارىما دا سونى ۇلگى ەتەمىن. قازىر رايىمبەگىم وتاۋ تىگىپ, وت جاعىپ, نەمەرە ءسۇي­گىزىپ وتىر», دەيدى. اقىل مەن باتىرلىق باسىنا تەڭ قونعان باۋىرجان مومىش ۇلى قارتتىقتىڭ ءۇش ءتۇرلى بولاتىنىن ايتادى. وسى جاعىنان كەلگەندە, ءبىزدىڭ ماقاڭ وتباسى, وشاق قاسىنان ەمەس, ەلدىك ءىستىڭ ۇيىت­قىسى بولىپ جۇرگەنىنە تالاي مارتە كۋا بولدىق. ول بۇگىندە جەتەلى اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتىپ, الدىڭعى تولقىننىڭ جولىن قايتسەم ءۇزىپ المايمىن, ونەگەسىن ورتكە جىبەرگەندەي ەتپەيمىن دەگەندە, شەرتەر سىرى, كەيدە قاۋىپ قىلعاننان ايتار ويلارى دا مولىنان. جۇرتقا قايتسەك تىرەۋ, ۇرپاققا تىرەك بولۋ جايىن ەسكە سالادى. «وسى ءبىز ءبارىن زامانعا جابا سالعىمىز كەلەدى. زامان دەگەنىمىز, ادام ەمەس پە؟ سەن, مەن, ول عوي. شىركىن, ءبىر ءداۋىر­لەردەگى كوڭىلى كىرسىز, قۋلىعى جوق, سۇمدىقتان تازا ابىز اكەلەر مەن انالاردىڭ سالت-ساناسىن قايتارساق, الا-قۇلا كۇنكورىستى بۇگىنىمىزبەن ۇشتاستىرساق ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدەن ۋاقىت وتە كەلە كوز جازباس ەدىك», دەيتىنى بار. ويلى جاننىڭ وي تۇكپىرىندەگى بۇل تولعانىسى تۇسىنگەننىڭ ءتۇي­سىگىنە جەتسە, تولقىن-تولقىن ۇر­پاق­تىڭ ءار­قايسىسى ءوز مارەسىن ءبىلىپ, قادىر-قاسيەتىن ۇعار ەدى. مۇحامەدقالي جۇمابەك ۇلى – ۇلگىلى وتباسى. جارى اقىرىس قۇسايىنقىزى ايتۋلى بوكەيحان تۇقىمىنان. ناعاشى جۇرتى: «ادال ءسۇت ءاز انادان ەمگەن ەردىڭ, كوڭىلى ەلگە قاراي يەدى ەكەن... اۋ, الاش, زامان جايىن بىلەمىز بە؟ قۇ­لاققا ايتقان ءسوزدى ىلەمىز بە», دەپ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ۇلتىن بەرەكە-بىرلىككە شاقىرعان الاش ارىسى عۇمار قاراش ەكەن. ماقاڭ ءوز ەلىندەگى جاقسى ىستەرگە ۇيىتقى, دەمەۋشى بولۋمەن بىرگە, وتىزىنشى جىلداردىڭ ويرا­نىندا بوكەي ورداسىنىڭ قۇنارلى جەرىنەن جان ساۋعالاپ رەسەيدىڭ سارتاۋىنا بارعان قايىن جۇر­تىنا دا شاراپاتىن تيگىزىپ, اتا­قونىسىنا ورالۋىنا ۇيىتقى بولۋدا. ءسوزىمىز جالاڭ بولماسىن, رەسەي جەرىندەگى قازاقتاردىڭ اراسىنان شىققان عۇمار قاراشتىڭ نەمەرە قارىنداسى بادەش ءماجى­كەنقىزىنىڭ ارتىندا قالعان مۇ­راسىن جيناقتاپ 2009 جىلى «انانىڭ جۇرەك ءلۇپىلى» دەگەن جيناق شىعاردى. سول رۋحاني قۇن­­دىلىقتى وقىپ وتىرعاندا شەت­تەگى اعايىنداردىڭ شەر-مۇ­ڭىن سەزەسىڭ. جاراتىلىسىنان ادامعا قامقور بولۋدى ماقسات ەتكەن ماقاڭنىڭ ءاربىر جاقسى ءىسى ەسكە تۇسكەندە «بول­­­ساشى قازاقتاردىڭ ءبارى وسىنداي» دەگەن وي ايدىنداعى جەلكەندەي جەلبىرەيدى. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان».