ەرتەڭگە ەنشىلەنگەن ەرەن ەرلىك

قالالار دا ادامدار سەكىلدى. ولاردىڭ دا ءوز تاعدىرى, باعى مەن سورى, قۋانىشى مەن قايعى-قاسىرەتى بار ءتارىزدى. ارىگە بارماي-اق, قازاق ەلىنىڭ كەڭەس داۋىرىندەگى استانالارى قاي قالالار بولعاندىعىن ەسكە تۇسىرسەڭ, وسىنداي ويعا قالادى ەكەنسىڭ... 1920 جىلى 4 قازاندا ورىن­بور قالاسىندا قازاق ولكەسى كەڭەس­تەرىنىڭ قۇرىلتاي سەزى ءوتىپ, قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى (قازاق اكسر-ءى) قۇرىلعان-تۇعىن. ءسويتىپ, ورىنبور 1920-1925 جىلدارى قازاق اكسر-ءىنىڭ استاناسى اتانىپ, باسىنا باق قۇسى قونعانداي كۇي كەشتى. بىراق, كەيىن ول شاھار رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلىپ, وبلىس ورتالىعى عانا بولىپ قالدى. ورىنبور وبلىسىندا قازىر 120 مىڭداي قازاق تۇرادى. ولاردىڭ اتا-بابالارى وزدەرىن ءبىر كەزدە قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارىمىز دەپ ەسەپتەپ, كەۋدەلەرىن شاتتىق كەرنەگەن بولسا, بۇگىندە ورىنبور قازاقتارىنىڭ ءبارى دە رەسەيلىكتەر, ياعني شەتەلدىكتەر... 1925 جىلى ساۋىردە اقمەشىت قالاسىنىڭ اتاۋى قىزىلوردا بولىپ وزگەرتىلىپ, ول 1929 جىلعا دەيىن قازاق اكسر-ءىنىڭ ەكىنشى استاناسى مارتەبەسىن يەلەندى. ورىنبوردىڭ باسىنان ۇشقان باق قۇسى توبەسىنە كەلىپ قونعان شاھار شاپشاڭداتا دامىتىلىپ, جاڭادان دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت مەكەمەلەرى سالىنعان. بۇل رەتتە قازىر الماتى قالاسىندا ورنالاسقان مۇحتار اۋەزوۆ اتىن­داعى قازاق مەملەكەتتىك اكادە­ميالىق دراما تەاترى 1926 جىلى قىزىلوردادا شاڭىراق كوتەرگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. بەينەلەپ ايتقاندا, پاتشا-قالا ءتاجى 1929-1997 جىلدارى الاتاۋ باۋرايىنداعى تابيعاتى تاماشا جەرگە ورنالاسقان الماتىعا بۇيىردى. بۇل شاھار 68 جىل ىشىندە ادام تانىماستاي وزگەرىپ, جان-جاقتى وركەندەپ, ەلىمىزدەگى 1 جارىم ميلليوننان استام حالىق تۇراتىن ءىرى مەگاپوليسكە اينالدى. ول قازىر ەلوردا مارتەبەسىنەن رەسمي تۇردە ايىرىلسا دا, جۇرتتىڭ ءبارى ءالى كۇنگە «وڭتۇستىك استانا­مىز» دەپ ەركەلەتە اتايدى. حال­قى­مىزدىڭ سۇيىكتى قالاسى, ستۋدەنت­تەر مەن جاستار شاھارى تاعى­نان تۇسسە دە, باسىنداعى باعى ۇشپاي, ءماڭ­­گىلىككە قوناقتاپ قالعان ءتارىزدى... 1994 جىلى 6 شىلدەدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى ەل استاناسىن الماتىدان اقمولا قالاسىنا كوشىرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ال 1997 جىلى 20 قازاندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «اقمولا قالاسىن قا­­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استانا­سى دەپ جاريالاۋ تۋرالى» جار­لىققا قول قويدى. 1998 جىلعى 6 مامىردا ەلوردا اتاۋى پرەزيدەنت جارلىعىمەن استانا دەپ وزگەر­­تىلدى. سول جىلعى 10 ماۋسىمدا ەلىمىزدىڭ جاڭا ەلورداسىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ ءراسىمى بولىپ ءوتتى. ءسويتىپ, كەڭەس زامانىندا تىڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعى دەگەن مارتەبەگە يە بولىپ, بەس جىل بويى وزگە وبلىس ورتالىقتارىنان شوقتىعى بيىك تۇرعان شاھاردان باق قۇسى ءبىرجولا بەزىپ كەتپەي, اينالا ۇشقان اققۋداي قيماي تۇر ەكەن, اقىرى قايتا قونىپ, كە­زىن­دە تاريحي اتاۋى ءار الۋان ءاڭ­گى­مە تۋدىرعان اقمولا ايبىن­دى استاناعا اينالىپ, ايدى اسپان­عا ءبىر-اق شىعاردى! استانا قازاقستاندىقتار­دى وزىنە ماگنيتتەي تارتىپ, تۇرعىن­دارىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا ءوسۋ ۇستىندە: 1998 جىلدىڭ باسىندا ەلوردادا 342 مىڭ ادام تىركەلگەن بولسا, بيىل استانالىقتار سانى 852 مىڭنان اسىپ جىعىلدى. بولجام بويىنشا 2020 جىلى 1198 مىڭعا جەتۋى ءتيىس. وسى ۇردىستەن جاڭىلماسا, استانا كەلەشەكتە حالىق سانى جونىنەن الماتىنى باسىپ وزاتىن ءتۇرى بار. ال ەلوردا اجارىنىڭ سۇلۋلىعىنا قاراساڭ, كوزىڭ تويمايدى. ول تۋرالى ءۋالى اۋىزداردان شىققان تالاي تاماشا تەڭەۋلەر بار. بىراق, مەنىڭشە, ايگىلى اقىن كاكىمبەك سالىقوۆتان ەشكىم اسىرىپ ايتا العان جوق. استا­ناعا ارناعان كىتابىن «الەمنىڭ سەگىزىنشى كەرەمەتى» دەپ اتاعان ەدى اسىل اعامىز. ...استانانى وتپەلى كەزەڭدەگى ەكونوميكالىق داعدارىس ءالى اياق­تالماعان قيىن كەزەڭدە الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ ەلباسىنا وڭايعا سوقپاعانى جادىمىزدا. پرەزيدەنتتىڭ وسى جونىندەگى ۇسى­نىسىنا جوعارعى كەڭەس دەپۋ­تاتتارىنىڭ كەيبىرەۋلەرى اشىق قارسى شىعىپ, قىزىلكەڭىردەك بولعان ەدى. سوندايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىز مىناداي اۋماققا ەلدىڭ ءبىر شەتىنەن قاراپ وتىرىپ, يە بولا الماي قالۋىمىز مۇمكىن. ارقادا, سولتۇستىك وبلىستاردا دەموگرافيالىق احۋال­دى قالايدا وزگەرتۋىمىز كەرەك. مىنا ەلدىڭ يەسى كىم ەكەنىن بۇكىل الەم بىلۋگە ءتيىس. ەلدىڭ يەسى ەلدىڭ قيىر-قيىرىنا بىردەي قاراپ وتىرۋعا ءتيىس. تىم بولماسا سونى تۇسىنسەڭىزدەرشى. ەكونوميكانى ەل ورتالىعىنان باسقارعان ءتيىمدى. اقمولا توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇر, وبلىستاردىڭ استانامەن بايلانىسى دا وڭايلايدى. بۇل مەن ءۇشىن ەمەس, ەل ءۇشىن كەرەك, ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن كەرەك. مۇنىڭ ءمانىن قازىرگى ادامدار تولىق ۇعار-ۇقپاس, بىراق بولاشاق ۇرپاقتارىمىز ۇعاتىن بولادى», – دەپ, كوكەيىندەگى تەرەڭ ويدى جالپاق جۇرتتان جاسىرماي ايتۋعا ءماجبۇر بولعان ەدى. اقىرى حالىق قالاۋلىلارى ەلباسىنىڭ ءدال تۋعان كۇنى وتكەن سەسسيادا وعان ەرەكشە ءبىر تارتۋ جاساعانداي بولىپ, استانانى ەلدىڭ وڭتۇستىك شەتىندەگى الماتىدان كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىنىڭ كىندىك تۇسىنداعى اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىستى كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلداعان-دى. پايىمداپ قاراساق, جەر ءجان­ناتى اتانعان جەتىسۋ وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپ, اسقار الاتاۋعا قاراپ بوي تۇزەپ وسكەن ازاماتقا ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسىنە ورنالاسقان ەلوردانى جازى قىسقا, قىسى ۇزاق سارىارقا توسىنە كوشىرۋ تۋرالى باستاما كوتەرۋدىڭ ءوزى ءجۇز ويلاندىرىپ, مىڭ تولعاندىرعان اسا قيىن شەشىم بولعاندىعى ءسوزسىز. شىن مانىندە ءبىر ءوڭىردىڭ ەمەس, تۇتاس ەلدىڭ قامىن جەگەن ەردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ۇلى شەشىم ءھام ەلباسىنىڭ ەشكىم ەشقاشان جوققا شىعارا المايتىن ساياسي ەرلىگى ەدى بۇل. كارىباي مۇسىرمان, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى. پەتروپاۆل.