«حالقىنا – بەگى, بەگىنە – حالقى سەنگەن ەل ۇزاق جاسايدى».
كۇلتەگىن.
«دۇنيە – ۇلكەن كول, زامان – سوققان جەل» دەيدى ۇلى اباي. وسى ءبىر بەينەلى ءسوز, بەدەرلى ويدىڭ توركىنىنە ۇڭىلگەن سايىن, «ەل», «جەر» دەيتىن كيەلى قوس ۇعىمنىڭ ۇلت ءۇشىن, ۇرپاق ءۇشىن قانشاما قادىرلى ەكەنىنە, قاجەت ەكەنىنە كوزىمىز جەتە تۇسەدى. اباي ايتىپ وتىرعان «ۇلكەن كولىڭىز» – ءماڭگىلىك, «زامانىڭىز» – سول ماڭگىلىكتىڭ قوزعاۋشى كۇشى. ۇلكەن بە, كىشى مە, ۇلت بولىپ عۇمىر كەشۋ باقىتى پەشەنەسىنە بۇيىرعان كەز كەلگەن حالىقتىڭ تۇپكى ماقساتى – زامان اتتى «جەلدىڭ» ايداۋىنا ءتۇسىپ, ماڭگىلىك اتتى «ۇلكەن كولدىڭ» جۇتقىنشاعىندا جويىلىپ كەتپەۋ, ەل بولۋ, مەملەكەت بولۋ! ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ءماڭگىلىك ەل» اتتى ۇلتتىق يدەياسىنىڭ تەرەڭنەن تامىر تارتار, وتكەنگە – ءباتۋا, بولاشاققا بايان سىلتەر ماقساتى دا, مۇراتى دا وسى. ونداعان عاسىرلاردىڭ الامان-تاسىر قيىندىقتارىن باسىنان وتكەرگەن, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن», ۋاقىتتىڭ جويقىن شابۋىلدارىنان امان وتكەن قازاق حالقىنىڭ رۋحى وسى جولدا نە كورمەدى دەيسىز؟ نەندەي «سوقتىقپالى, سوقپاقتى» جولداردان وتپەدى دەيسىز؟ بەسىگىنىڭ باسىنا ۇكى بايلاپ, شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن ءسابيىنىڭ قۇلاعىنا ايقايلاپ, ازان شاقىرىپ, سىبىرلاپ, ەسىم بەرگەن ەستى جۇرتتىڭ قاي قارا شال, اق كەمپىرى وسىناۋ ۇلى دالاعا ماڭگىلىك تىلەمەدى دەيسىز؟! ۇرپاعىم ءوسىپ-ءونىپ, كوگەرىپ-كوكتەسە ەكەن, دەگەن اسىل ارمان قاي اكەنىڭ تىنىشىن الىپ, قاي انانىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولمەدى دەيسىز؟! جورگەكتە جاتقان شەكەسى تورسىقتاي قارا بالانىڭ ماڭدايىنا قارا كۇيە جاعىپ, كۇندىگىمەن كۇن ءسۇيىپ, تۇندىگىمەن ءتۇن كۇزەتكەن ەلدىڭ بار ماقساتى, اينالىپ كەلگەندە قارا قازاقتىڭ قامىن ويلايتىن ءبىر ۇل تۋىپ, ۇلى جۇرتقا يە بولار ۇرپاق ءوسسىن, جەتىلسىن دەۋ ەدى!.. عاسىرلار قويناۋىنان حالقىمىزبەن بىرگە جاساسىپ, بىتە قايناسقان وسى ءبىر ۇلت ارمانى الاش جۇرتىن تۇرلاۋلى تاريحتىڭ قيىن, كۇردەلى وتكەلدەرىنەن اركەز امان الىپ ءوتتى. جاڭىلعان تۇسىندا جەبەدى, سۇرىنگەن تۇسىندا دەمەدى... ءوزىنىڭ كەمەڭگەرلىك كەسكىنىمەن گرەك جۇرتىنىڭ تاڭدايىن قاقتىرعان انارىس (اناحارسيس) زامانىندا دا, «تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر, ءتۇپ اتاسى مايقى بي» اتانعان دالا داناگويىنىڭ تۇسىندا دا, كوك تۇرىكتەردىڭ وت اۋىز, وراق ءتىلدى شەشەندەرى مەن كوسەمدەرى – تونىكوك پەن كۇلتەگىننىڭ ءداۋىرىندە دە, باتىس – شىعىس اۋىزىنا تەگىس قاراعان ادامزات ويىنىڭ اسقارى ءال-فارابي زامانىندا دا ۇلدى ساقتاۋ – ۇلتتى ساقتاۋ ەكەنى, ۇلتتى ساقتاۋدىڭ ەڭ ۇلى قۇرالى ۇلت رۋحىن ساقتاۋ ساباعى ەكەنى ۇلى دالانىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. ماڭگىلىك اتتى كەڭىستىكتەگى ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن جۇرگىزىلگەن ۇزدىكسىز كۇرەس ونداعان دالا دانىشپاندارى مەن الاشتىڭ الىپ ۇلدارىن جاراتتى. حالىق ولارعا ءوزىن دە, ءسوزىن دە, تاريحىن دا, تاعدىرىن دا سەنىپ تاپسىردى. دالانىڭ كوركەيگەن تۇسىندا دا, ورتەنگەن كەزىندە دە... شىڭعىستىڭ ۇلى داۋىرىندە دە, التىن وردانىڭ ازۋىن ايعا بىلەگەن شاعىندا دا... قالىڭ قازاق ارعى-بەرگى بابالارىن ۇران قىپ شاقىرىپ, حاندىق تۋىن كوتەرگەن كەرەي مەن جانىبەكتىڭ, قاسىم مەن ەسىمنىڭ, تاۋەكەل مەن تاۋكەنىڭ, ابىلاي مەن ابىلقايىردىڭ كەزىندە دە سولاي بولدى... سولاي بولعان!.. ۋاقىت ايتار ۇلت ءومىرىنىڭ ونداعان عاسىرلىق شىندىعى وسىلاي جالعاسقان, جالعاسىپ كەلەدى. قۇم باسقان قالالار مەن تۇنشىققان داۋىرلەر قولتىعىندا قالعان, كوشپەلى كوسەم جۇرتتىڭ كەشەگى قالعىپ كەتكەن كەزەڭدەرىن ۇيقىسىنان وياتقان حح عاسىردىڭ سوڭىندا «ارۋاعىنان ات ۇرىككەن» سايىن ساحارانىڭ «ولگەنىن ءتىرىلتىپ, ءوشكەنىن قايتا جاققان» تاۋەلسىزدىك زامانىندا دا قارا ورمان جۇرتتىڭ بەسىككە ۇكى تاعىپ, ءوزىن دە, ءسوزىن دە, تاعدىرىن دا, تاريحىن دا ءدال سولاي نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قالاي تاپسىرعانىنىڭ كۋاسى بولىپ كەلەمىز. نەشە دۇركىن ءوتىپ, تورتكىل دۇنيەنىڭ نازارىن وزىنە بۇرعان دەموكراتيالىق سيپاتتاعى جالپىحالىقتىق سايلاۋلار سونىڭ ايعاعى. كەشەگىنىڭ بىزگە جەتكەن اقيقاتى دا, بۇگىنگىنىڭ بۇلتارتپاس شىندىعى دا – وسى. * * * وسى جولدا, ياعني ۇلتتى ساقتاۋ, شىڭداۋ جولىندا, ەلباسى سوزىمەن ايتقاندا, «الىمساقتان بەرى – بابىردان بەيبارىسقا دەيىن, ەلتەمىشتەن شوقانعا دەيىن سولاي بولعان. قازاق مادەنيەتى ءبىزدىڭ تۇركى بابالارىمىزدىڭ مادەنيەتى سياقتى, قانداي اسەر-ىقپالدى باستان كەشىرسە دە توماعا – تۇيىققا بەرىلمەگەن, ۇدايى سينكرەتتى بولىپ وتىرعان», زامانالار داۋىلى مەن سۇرەڭى قابىرعاسىن قاتايتىپ, بۋىنىن بەكىتكەن ۇلت ءوز مىنەزى مەن رۋحىنان كوز جازىپ, جاڭىلعان ەمەس. ماحامبەتشىلەپ ايتقاندا, «ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالىپ, تەبىنگىسىن تەرگە ءشىرىتىپ, تەرلىگىن مايعا ەرىتىپ», ەن دالانىڭ ەندىگى مەن بويلىعىن ەرەۋىلدى زامانداردىڭ ۇرانىمەن كومكەرگەن, جان الىسىپ, جان بەرىسكەن, ەل بولۋ ءۇشىن ۇزدىكسىز كۇرەسكەن, وسىناۋ بابادان بالاعا جالعاسىپ, مۇرا بولعان ۇلى بايتاقتى جاتجۇرتتىقتاردان بىلەگىمەن دە, بىلىك-بىلىگىمەن دە قورعاي بىلگەن, «ات جالى, تۇيە قومىندا» ءجۇرىپ, قىرانداي قالقىپ, قاناتىن قومداي بىلگەن, سەمسەرىن سىلتەپ, ساداعىن تولعاي بىلگەن كونە جۇرتىڭ كوپ عاسىرلىق تاريحى مەن تاعدىر-تالايى بىزگە وسىنى ايتادى. ءيا... بۇگىنگى قازاقستان الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىمەن ءوزىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, رۋحاني قارىم-قاتىناسىن وركەنيەتتى جولمەن انىقتاپ, ءورىسى مەن وركەنىن دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە دامىتىپ وتىرعان جاڭا تۇرپاتتى قازاقستان ەكەنىن, سول تاعدىر-تالايى تالماستان, ازاتتىق ءۇشىن الىسقان كەشەگى ارىستار مەن الىپتاردىڭ ارمان-مۇراتىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقانداردىڭ ەلى ەكەنىن الەم تانىپ, مويىنداپ وتىر. سوڭعى شيرەك عاسىر ىشىندە جاراتقاننىڭ قولداۋىمەن, مىنا ساعات, ءسات سايىن قۇبىلعان ۇلى دۇنيەنىڭ تامىرىنىڭ سوعىسىن ءدال ۇستاپ, دەمىن ءدال تانىپ, ەلىنىڭ تاعدىرىن وڭ جولعا باستار كەنەن ويلى كەمەڭگەر باسشى ماڭدايىنا بۇيىرعان تاۋەلسىز جۇرتتىڭ نەدەن باستاپ, نەگە جەتكەنى, قانداي قيىن-قىستاۋلى كەزەڭدەردەن قالاي وتكەنى – تاريح دەيتىن جۇمباعى مەن سىرى مول تاعىلىمدى كەڭىستىكتىڭ جادىندا... جارىعى ءسونىپ, مۇرجالارى قالقايىپ, جاداپ-جۇدەگەن حالقى نان كەزەگىندە تۇرعان توقسانىنشى جىلدار ەل ەسىنەن شىعا باستادى. بۇگىنگى مۇحيت اسىپ, وقۋ وقىپ, جاڭاشا ءتالىم العان, ەلباسى ايتۋىمەن, ينتەللەكتۋالدى قوعام ورتانۋ جولىنا تۇسكەن جاس جەتكىنشەك بۋىننىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلە بەرمەيتىنى «تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى», «تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى» كورىنىستەردى ەسكى حرونيكالاردان عانا كورەتىن نەمەرە بۋىننىڭ ساناسى جاڭعىرۋ, جاڭارۋ ۇستىندە... جاسىراتىنى جوق, كۇنگەي مەن كولەڭكە قاشاندا قاتار ءجۇرەدى... جاھاندانۋمەن ىلەسە كەلگەن قايسى ءبىر داڭعازا – داقپىرتشىلدىق پەن سۇرقايلىقتىڭ عاسىرلار, زامانالار بەدەرىندە قالاپتاسقان يگى, ىزگى داستۇرلەرىمىز بەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ تىنىسىن تارىلتا باستاعانى جاسىرىپ-بۇگەر سىر ەمەس. ادامزات دامۋىنىڭ جاڭا داۋىرىمەن بەتپە-بەت كەلگەن قازاق ەلى, قازاق ەلىنىڭ باسشىسى الدان شىققان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك قيىندىقتارمەن قوسا, تەحنولوگيالىق ۇردىستەردى دە يگەرە وتىرىپ, ۇلتتىڭ «جانىنا باتاتىن» الگىندەي تىلگە, دىنگە, دىلگە قاتىستى «كۇرمەۋى قيىن, كۇردەلى ماسەلەلەردى» شەشۋدىڭ دە جولىن ءىزدەستىردى. يدەولوگياشىل قوعامنان مۇرا بولىپ قالعان «جاريامپازدىق» پەن «باس شۇلعۋشىلىق» ەتەك العان مىنەزدەن قۇتىلۋ قالاي قيىن بولسا, «بۇقارالىق مادەنيەت» الىپ كەلگەن تالعامسىزدىق دەيتىن دەرتپەن كۇرەسۋ دە سولاي قيىنعا ءتۇستى... بۇل ماسەلەنىڭ ەل پرەزيدەنتىنىڭ جان-جۇرەگىن قالاي مازالايتىنىن مەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە باس رەداكتور بولىپ جۇرگەن توقسانىنشى جىلدار باسىندا انىق سەزىندىم. ءساتى كەلىپ, ءۇش-ءتورت سۇحبات الىپ, ءتورت رەسمي ساپارىنىڭ تۇسىندا (اقش, وڭتۇستىك كورەيا, مەككە-مەدينە, ۆاتيكان) قاسىندا ءجۇرىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇلت تاعدىرى مەن ەل ەرتەڭى جايلى ويلارىنىڭ سان كۋاسى بولدىم. ول جازبالارىم كەزىندە گازەت بەتىندە جاريالانىپ, كەيىن كىتاپ بولىپ جارىق كوردى. ءجا... مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم سول تۇستاعى ۇلت پەن ۇلتتىق رۋح حاقىنداعى پرەزيدەنت تولعانىستارىنىڭ ءبىر كورىنىسى. 1997 جىل. قىركۇيەك. الماتى قالاسى. الاش جۇرتى يۋنەسكو شەڭبەرىندە قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ جاتقان ءدۇبىرى قالىڭ, قيقۋى الىسقا جەتىپ جاتقان كۇندەر... الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن قوناقتار... ءبىز بۇگىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ «التىن عاسىرى» دەپ باعالاپ جۇرگەن ىرگەلى كەزەڭنىڭ ۇلى وكىلىن كورگەندەردىڭ, دامدەس-تۇزداس بولعانداردىڭ سوڭعىلارىنىڭ ءوزى اقساقال اتانىپ, قاتارلارى سيرەپ قالعان, الماعايىپ مىنەزدى عاسىردىڭ شىمىلدىق جابار تۇسى... ماعان قالامگەرلەر ۇيىمىنىڭ باسشىسى رەتىندە شىڭعىس ايتماتوۆ, داۆيد كۋگۋلتدينوۆ سەكىلدى كەڭەستىك ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلدەرى, اتتارى اڭىزعا اينالعان ارداقتى اعالارىمەن بىرگە ءجۇرۋ باقىتى بۇيىردى. سونداي اسەر مەن ىقىلاسقا تولى كۇندەردىڭ بىرىندە نۇرەكەڭ شىڭعىس تورەقۇل ۇلىن بەيرەسمي جولمەن الماتى قوناقۇيلەرىنىڭ بىرىندە («راحات پالاستا») قابىلدادى. بىرازعا سوزىلعان جاراستى اڭگىمەدەن شىقاڭ اسا ريزا بولىپ شىقتى. كەزدەسۋدەن قايتىپ كەلە جاتىپ حح عاسىردىڭ ۇلى سۋرەتكەرى قازاقستان پرەزيدەنتى تۋرالى تولقىپ, تەبىرەنىپ اڭگىمە ايتتى. سول اڭگىمەنىڭ ءوڭىن بۇزباي كەلتىرگەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – دار بوگا كازاحسكومۋ نارودۋ. ون ۆەليكي چەلوۆەك! كاك ون ۋمەەت ۋپراۆليات ەتيم نەوبۋزداننىم, نەپرەدسكازۋەمىم ميروم. كاكوي سوبەسەدنيك؟! زامەچاتەلنىي ەرۋديت! تاريحتى قالاي تەرەڭ بىلەدى... ادەبيەتتى... يسكۋسستۆونى قالاي تۇسىنەدى؟!.. كوپ جوسپارلارىمەن ءبولىستى... بۇل كىسى مىنا گلوباليزيروۆاننىي زاماندا, قازاق بوورلارىم, سەندەرگە قالاي كەرەك بولسا, ەملە, بىزگە دە قىرعىزدارعا دا, بۇكىل ورتالىق ازياعا دا سولاي كەرەك... نازارباەۆ اينالاسىنا شوعىرلانۋىمىز كەرەك! مادەنيەتتى, ادەبيەتتى ساقتاۋ ارقىلى ءبىز ادامنىڭ جانىن ساقتايمىز. ادەبيەت – جاننىڭ ەمشىسى. جاندى ساقتاۋ ارقىلى – ادامدى, ادامدى ساقتاۋ ارقىلى عالامدى ساقتايمىز! نازارباەۆ – عالامدى ساقتايتىن ۇلى ميسسيانى اتقارۋ ءۇشىن كەلگەن سيرەكتەردىڭ ءبىرى... پلانەتالىق تۇلعا!», – دەپ اشەيىندە ارتىق اڭگىمەگە اۋەستىگى جوق, سوزگە ساراڭ, بىراق پىكىرى قاشاندا تاس-ءتۇيىن شىڭعىس تورەقۇل ۇلىنىڭ شابىتتانا سويلەگەنى ەسىمدە. سول اڭگىمەدەن سوڭ, اراعا بىرەر جىل سالىپ, ءسوزى مەن ءىسى قاي كەزدە دە ۇيلەسىپ, ۇلت مۇددەسىنە جۇمىلدىرار كەمەل ءسوز, كەسەك ارەكەتتەرگە جەتەلەيتىن قازاق پرەزيدەنتىنىڭ تىكەلەي باستاماشىلىعىمەن 2004 جىلى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. كەڭەس وداعىنان قالعان قيىندىقتاردىڭ باسىن قايىرىپ, بىتپەي جاتقان ەلدىڭ ۇلت مادەنيەتىنىڭ ارعى-بەرگى كەزەڭدەرىن تانۋعا, تالداۋعا دەن قويۋى – ءبىز بىلەتىن كەڭەس وداعىنىڭ سارى جۇرتىنان ىرگە اۋدارعان ەلدەردىڭ ەشقايسىسىندا جوق, قۇبىلىسقا بارا-بار وقيعا بولعانى كۇمانسىز ەدى... شىنىن ايتساق, ورىندالۋى تالاي جىلعا سوزىلعان ايتۋلى باعدارلاما ۇلت مادەنيەتىنىڭ تامىرىن تەرەڭدەتىپ, قاناتىن كەڭەيتۋگە ۇلان-اسىر جاعداي جاسادى. ەلباسىنىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق, «ۇلتتىق كەلبەتىمىزدى ۇلىقتايتىن» ىرگەلى مەملەكتتىك باعدارلاما جۇزەگە استى. ادەبيەت, تەاتر, مۋزىكا, جيۆوپيس دەيتىن ەجەلگى ونەر تۇرلەرىنىڭ بەتىنە ۋاقىت ءاجىمىن تۇسىرتپەي, وتپەلى كەزەڭنەن امان الىپ ءوتتى. مىنە, ۇلت رۋحىنا قانات ءبىتىرۋدىڭ ايقىن مىسالى! * * * قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءوز حالقىنا تۇپكى ماقسات, مەجەلى مىندەت ەتىپ ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» اتتى ۇلتتىق باعدارلاما توركىنىندە وتانىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن سارالاي وتىرىپ, ەل ەرتەڭىنە دەگەن سەنىمنىڭ ميلليونداردىڭ ساناسىندا بەكۋىنە, ۇلتتىڭ ءوزىن ءوزى تانىپ-بىلۋىنە ىقپال ەتەر, جاھاندانۋ جاعدايىندا تاۋەلسىزدىك دەيتىن باستى قۇندىلىعىمىزدى ساقتاۋعا جۇمىلدىرار ۇلت رۋحى دەيتىن كيەلى تۇمارىمىزدىڭ تۇرعانى انىق.
«ماڭگىلىك ەل» باعدارلاماسىنا ارقاۋ بولعان ۇلتتىق يدەيا مەن زامانا تالابىنا ساي مەملەكەتتى جۇيەلى تۇردە دامىتۋ ۇستانىمىنىڭ باستى كۇرەتامىرى دا وسى – ۇلت رۋحى!..
ۇلت رۋحى!
بۇل – ءبىر نەمەسە, بىرەر عاسىردى عانا قامتيتىن ءوسۋ مەن وركەندەۋدىڭ, ەسەيۋ مەن تولىسۋدىڭ كورىنىسى ەمەس, بۇل – ۇلت اقيقاتى مەن شىندىعىن جارقىراتىپ تانۋعا, ۇلت بولمىسى مەن جانىن تەرەڭ ۇعىنۋعا تاربيەلەيتىن, ارعى-بەرگى ءداۋىرلەردەن باستاۋ الار, تۇعىرى توزباعان, تۋى جىعىلماعان تاعدىرلى تاريحىمىزدىڭ تاعىلىمدى بەتتەرىنىڭ ۇرپاق جادىندا جاڭعىرۋى دەگەن ءسوز.
بۇل – وتكەنىمىزدى زەردەلەي وتىرىپ, ۇلت ويى مەن ساناسىن تەگىنەن اداستىرماي, جاڭا داۋىرگە جەلكەن جايعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنان كورىنىپ, ادامزات الامانىنىڭ الدىنا شىعۋعا, ساياسي تەگەۋرىنى, ەكونوميكالىق قۋاتى, رۋحاني ۇستانىمى بەرىك, باسەكەسى مىعىم, دامىعان 30 ەلدىڭ ساپىنا قوسىلۋعا ۇمتىلۋ دەگەن ءسوز.
بۇل – ۇلتتىڭ كۇرەسكەرلىك بولمىسىن بارىنشا ورىستەتە وتىرىپ, باتىس پەن شىعىستىڭ ارا-قاتىناسىن انىقتاۋدا قاي ءداۋىر, قاي زاماندا دا ەلەۋلى ءرول ويناپ كەلگەن كەشەگى ساق, عۇن, ءۇيسىن, قاڭلى, كوك تۇرىكتەر ۇرپاقتارىن جاڭا ءححى عاسىر قالىپتاستىرىپ وتىرعان اسا كۇردەلى گەوساياسي احۋالدار مايدانىنان «اقىلسىزدىققا ۇرىندىرماي» امان الىپ ءوتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ, وسى جولدا تامىرىن تەرەڭنەن تارتار الىس-بەرىستىڭ, ينتەگراتسيانىڭ ەل دامۋىن قامتاماسىز ەتەر ۇلگىلەرىنىڭ قاندايىنان دا باس تارتپاۋ دەگەن ءسوز.
بۇل – اۋمالى-توكپەلى داۋىرلەر تابىستىرعان كوپ ۇلىس وكىلدەرىمەن قوڭسىلاسا, تاتۋلىق-بىرلىكتە, ءبىر جەڭنەن-قول ءبىر جاعادان باس شىعارىپ, ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي ءومىر ءسۇرۋ, عۇمىر كەشۋ, قازاقستاندى ءوز وتانى ساناپ, ءوزىنىڭ دە, ۇرپاعىنىڭ دا ەرتەڭگى تاعدىرىن تەك قازاق ەلىمەن, قازاق جەرىمەن بايلانىستا كورۋگە داعدىلانعان ۇلتتاردىڭ جاراستى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋ دەگەن ءسوز.
بۇل ايتىلعان ۇلت كەڭىستىگىن كەڭەيتىپ, الاش اسپانىن اسقاقتاتار تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ دامۋىنىڭ قازىرگى تاڭداعى باعىت-باعدارلارى جايلى ەلباسى اركەز اشىق ايتىپ كەلەدى.
شيرەك عاسىر ىشىندەگى ەلدەگى ۇلى وزگەرىستەر مەن ۇلى جاڭارۋلار جاراتىلىسىنا دەن قويعان ۇلكەن دۇنيەنىڭ بەدەلدى باسشىلارى دا, نانىم مەن سەنىمدى ومىرلەرىنىڭ باستى ماقساتى ساناعان تورتكىل دۇنيەنىڭ ابىرويلى ءدىن باسىلارى دا, اسا كورنەكتى مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى دە, مادەنيەت پەن عىلىمنىڭ, ادەبيەت پەن ونەردىڭ اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى كورنەكتى وكىلدەرى دە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان, ۇسىنىپ قانا قويماي, ونى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان قازاقستان كوشباسشىسىنا سەنىم ءبىلدىرىپ, ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايدى.
بۇل – ەۋرازيالىق ۇلى كەڭىستىكتى جايلاپ جاتقان قازاقستانداي جاس مەملەكەتتىڭ جاڭا تاريح ورىندەگى وركەشتى كەلبەتىن ايعاقتار ەل جەتىستىگى مەن جەڭىسىنىڭ ايقىن نىشانى.
«ءۇي ىشىندەگى» تىنىشتىق پەن ءبىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قالاي ىقپال ەتسە, حالىقارالىق, مەملەكەتارالىق بايلانىستاردىڭ قارىشتاپ دامۋىنا دا سولاي جول اشىپ, قازاقستان دەيتىن ۇلكەن كەمەنىڭ مىنا جاھان ەسىمدى كوك مۇحيتتا ەركىن جۇزۋىنە جاعداي جاساپ وتىرعان ىرگەلى ساياساتكەر, كەمەل باسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى الەمنىڭ تانىپ, مويىنداپ وتىرعانى دا اقيقات.
اقيقاتىڭ توركىنى – قاشاندا, قاي كەزدە دە شىندىق.
ەكى عاسىر توعىسىندا تورتكىل دۇنيەنىڭ نازارىن بۇرعان نازارباەۆ فەنومەنى سونداي جاڭا ءداۋىر اقيقاتىن ايعاقتار شىندىقتاردىڭ ءبىرى.
شىندىقتىڭ تارازىسى – ۋاقىت پەن حالىق.
جاقپار-جاقپار شىڭداردى قاقىراتا ءتىلىپ, باسى مۇز جامىلعان اقباس تاۋلاردى قيالاپ, بيىككە بەت تۇزەگەن اسۋدىڭ ۇرەيلى, قيا جولدارىن ەلەستەتىپ كورىڭىز. شىندىقتىڭ جولى – سول. ونىڭ شىڭعىرىپ كوزگە تۇسەتىنى دە, كوڭىل تورىنە كۇدىك پەن ءۇمىتتى جارىستىرا قاتار قوندىراتىنى دا سوندىقتان.
قالاي بولعاندا دا...
شىندىق – شىمىرىكپەي تۋرا قاراپ, تۋرا جۇرگەن ادامنىڭ قولىنداعى توماعاسى سىپىرىلعان قىران بۇركىت!
شىندىق – ايتارىن ايتا بىلگەن, قارا قىلدى قاق جارىپ, قاقىراتا تىلگەن ادامنىڭ قولىنداعى اق الماس!
بۇركىتتى ۇشىرا بىلگەن, الماستى ۇستاي العان ادام عانا ادامزات اقىلىنا اقىل قوسىپ, حالقىنىڭ ويى مەن ساناسىنا وڭ جول سىلتەي الادى. سابىر مەن تاۋەكەلگە قاتار سۋارىلعان تۇڭعىش قازاق پرەزيدەنتىنىڭ تۋعان ەلىن جاڭا تاريحتىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋلەرىنەن» الىپ ءوتىپ كەلە جاتقان تاعدىرى ءبىزدى وسىنداي ويلاردىڭ ورىسىنە جەتەلەيدى.
«تاتۋ ەلگە – تىنىشتىق پەن توقشىلىق ءناسىپ» دەگەن كۇلتەگىننىڭ قاعيداسىن ەسكە سالار, اباي سالتىنا جۇگىنسەك, جيرەنگەننەن الىستار, ۇيرەنگەندى جاقىنداتار ءححى عاسىردىڭ وسىنداي ۇلى شىندىقتارىنىڭ بىرىمەن تىلدەسكەندەي كۇي كەشەرىمىز كۇمانسىز.
ءيا...
شىندىقتى ايتۋ – پارىز. جەتۋ – قارىز.
ويتكەنى...
شىندىقتى اشىنعان ادام دا, باسىلعان ادام دا ايتۋى مۇمكىن.
بىراق سول شىندىققا كوزدى جەتكىزىپ, كوڭىلدى توقتاتىپ, «اساۋعا تۇساۋ سالعانداي» شەگەندەپ, «تاعىنى جەتىپ, قايىرعانداي» كوگەندەپ, جول سىلتەپ ايتۋ, حالىق تاعدىرىن تالكەككە ءتۇسىرمەيتىندەي ەتىپ, اشۋدى اقىلعا باعىندىرىپ ايتۋ بار. بۇل – ونەر! ۇلكەن ونەر! ساياسات الەمىندەگى ەڭ باستى, ەڭ ۇلى ونەر! شىندىق ءبىر ادامنىڭ كوڭىلىنىڭ توعىن باسىپ, قالتاسىن قالىڭداتۋ ءۇشىن ەمەس, بارشا حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, جالپاق جاماعاتتىڭ ويىن سەرپىپ, اقيقاتقا, اڭگىمەنىڭ انىعىنا حالىق كوزىن جەتكىزۋ ءۇشىن ايتىلۋى ءتيىس.
سوندىقتان...
شىندىقتى ۇقساتىپ ايتقاننىڭ پارىزى جەڭىلدەيدى.
شىندىقتى ۇقساتىپ ايتا الماعانىڭ قارىزى كوبەيەدى.
پرەزيدەنت بيلىگىن قولىنا العان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ, ۇلت رۋحىن اسقاق ۇستاپ, ەل بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋدى وزىنە باستى ماقسات ەتىپ بەلگىلەگەن نازارباەۆ ۇسىنعان شىندىقتىڭ ۇلكەن الەم تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, حالقىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنۋى دە وسى پارىز بەن قارىز ۇدەسىنەن شىعا بىلۋىمەن ولشەنەرى حاق.
«ۇلتتىڭ بولاشاعىنا, ونىڭ وزىندىك «مەن» دەگىزەرلىك قاسيەتتەرىن ساقتاۋ ءمۇمكىندىكتەرىنە سەنىممەن قاراۋ – جاي انشەيىن كەزەكتى قيالدىڭ جەمىسى ەمەس. مۇنداي سەنىمنىڭ بىزدە ورنىقتى نەگىزى بار...» دەپ («تاريح تولقىنىندا») ۇلت بولمىسىن تانۋعا, ۇلت رۋحىن زەردەلەۋگە جەتەلەيتىن ەلباسى ويلارىنا نازار اۋدارايىقشى.
«...بىرىنشىدەن, حح عاسىردىڭ باس كەزىنە دەيىن نەبىر قىسپاق پەن قۇبىلتۋلارعا قاراماستان, ءداستۇرلى ءومىر سالتتىڭ «تۇمشالانعان» حالدە بولۋى اسا تەگەۋرىندى ەتنومادەني سانانىڭ ساقتالۋىنا سەبەپشى بولدى. بەينەلەپ ايتقاندا, ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاريحي تۇپكى بىرتەكتەستىگىمىزدى بىلايعى جۇرتتار سياقتى شاشىپ-توككەنىمىز جوق. ەكىنشىدەن, قازاقتار باسقا ۇلتتارمەن كەڭ كولەمدە ارالاسقا تۇسكەن جوق. قازاقستان جەرىندە اسسيميلياتسيالىق ۇلگى قازاقتار ءۇشىن ەشقاشان ەتەك العان ءۇردىس بولعان ەمەس. ونىڭ سەبەپتەرى كوپ, دەگەنمەن اسسيميلياتسيالىق تىيىمنىڭ ۇلتتىق سانانى شىڭداۋعا بەلگىلى دارەجەدە ىقپال ەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ۇشىنشىدەن, بارلىق جاساۋىمەن ءتول مەملەكەتتىككە قول جەتكىزۋ مەيلىنشە تەگەۋرىندى پسيحولوگيالىق سەرپىلىس تۋدىرىپ, قازاق حالقىنىڭ ءوزىن-ءوزى پارىقتاۋىنا جانە ءوزىن-ءوزى تۇسىنۋىنە ءتۇبىرلى وزگرىستەر اكەلدى. تورتىنشىدەن, ەتنوگەنەتيكالىق جاستىعىنا جانە جاستاردىڭ دەموگرافيالىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى «ەتنيكالىق ەنەرگيانىڭ» ايتارلىقتاي قورى شوعىرلاندى. ەڭ سوڭىندا بۇگىنگى دۇنيەدە تولىققاندى ۇلت ساناتىندا بولۋ ءۇشىن جانە ساتىمەن تىرشىلىك قۇرۋ ءۇشىن قازاقتاردىڭ «سىن كوتەرەتىن سانىنىڭ» مولشەرى جەتكىلىكتى» («تاريح تولقىنىندا») دەگەن «تايعا باسىلعان تاڭباداي» بولىپ ورىلگەن ويلار حالقىمىزدىڭ تاعدىرلى وتكەنىن ەل جادىندا وياتا وتىرىپ, ۇرپاق ساناسىن جۇمىلدىرۋعا, ويلانتۋعا, وتانشىلدىق رۋحتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەر تاربيە كوزى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
وسى جولداردى وقىپ وتىرىپ, مەنىڭ جادىمدا مىنا ءبىر ساتتەر جاڭعىردى.
1995 جىلدىڭ كۇزى سەمەي وڭىرىندە وتكەن ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى تۇسىنداعى كورىنىستەر كوز الدىما كەلدى.
قازاق قازاق بولعالى الاش اتىن اسپانداتىپ, ءدال وسىنداي ۇلى توي وتكىزگەنى, تورتكىل دۇنيەنىڭ باسىن تەگىس قوسىپ, ءدال وسىنداي بوركىن اسپانعا اتىپ, قۋانعانى ارعى-بەرگى تاريحتا بولدى دەپ ايتۋ قيىن... ايتەۋىر ءبىز بىلەتىن كەزەڭدەردە بولا قويماعانى انىق...
شىڭعىستاۋدىڭ ۇلى بوكتەرى مەن جيدەبايدىڭ جازىعىنا تىزىلە قونعان مىڭ ءۇيدىڭ اڭىزى مەن اقيقاتى كۇنى كەشەگى قازاق ءومىرىنىڭ اۋەزوۆ قالامىنان سورعالاپ تۇسكەن سۋرەتىن قايىرا تىرىلتكەندەي بولىپ ەدى. كوشپەلى وركەنيەتتىڭ سوڭعى بەسىگىن تەربەتكەن قايىپبەرەن مىنەزدى قايمانا قازاقتىڭ قۋانىشىندا شەك بولعان جوق!.. جەر دە, كوك تە الاش اتىن شاقىرىپ, اباي اتىن ۇرانداتقان سول ۇلى كورىنىس كوز الدىما كەلگەن سايىن, الاماننىڭ الدىندا كەلە جاتىپ, مارەگە جەتەر-جەتپەس قۇلاعان سايگ ۇلىكتىڭ اۋىزىنان اق كوبىك شىعىپ, تۇياق سەرپىپ جاتقان جانۋاردىڭ نوقتا-شىلبىرىن سىپىرىپ الىپ, سوڭعى سىزىققا جۇگىرىپ جەتكەن قارا بالانىڭ بوتاداي بوزداپ جىلاعانى ەسىمە تۇسەدى.
قۋانىشى مەن شاتتىعى, وكىنىشى مەن وكسىگى قاتار شاپشىعان, اينالايىن تاۋەلسىزدىكپەن ارقا-جارقا, ۇمار-جۇمار تابىسقان ءسات-ساعاتتار-اي!
شاباندوز قارا بالانىڭ كوزىنەن سول ءسات اتتىلارمەن جاياۋ جارىسىپ, نامىس پەن جىگەرگە قامشى باسىپ, جۇگەنىن قۇشاقتاپ مارەگە جەتكەن بەس جاسار تاۋەلسىزدىكتىڭ كوز جاسىن كورگەندەي بولىپ ەدىم سوندا...
سول ءسات ابايدىڭ «پاتشا – قۇداي سيىندىم, تۋرا باستا وزىڭە, جاۋ جاعادان العاندا جان كورىنبەس كوزىمە», دەپ جالعىزدىقتىڭ اۋىر ازابىن ارقالاپ, كۇڭىرەنگەن ءۇنى قۇلاعىما كەلگەندەي بولىپ ەدى.
سول كۇندەردىڭ تاعى ءبىر قايتالانباس ءساتى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر.
تاۋەلسىز قازاقستان مەن يۋنەسكو-نىڭ جالاۋ-بەلگىلەرى كوك اسپاندى كوركەيتكەن جۇلدىزدى ساتتەر...
سەمەي قالاسى.
اقىن اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن سۋ جاڭا زالى.
زال ءىشى لىق تولى حالىق.
«دايىن وتىرىڭىزدار. فەدەريكو مايور مەن نۇرەكەڭنەن سوڭ سويلەيتىندەر, سوزدەرىڭىز ىقشام, جيناقى بولسىن!» دەگەن پروتوكولدىق ەسكەرتۋلەر ايتىلىپ جاتتى. يۋنەسكو باستىعىنىڭ ءسوزى قىسقا بولدى. زال تورىندەگى ميكروفونعا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كوتەرىلدى... «قازاقتىڭ ۇلى تويى قۇتتى بولسىن, اعايىن!» دەگەن تازا قوڭىر داۋىس ساڭق ەتە قالدى. زال دۋ ەتىپ قول سوقتى... سپيچ-تريبۋنادا تۇرعان كۇن ىلگەرى ازىرلەنگەن ءسوز ءماتىنى جايىنا قالدى. «پرەزيدەنت پالەن مينۋت سويلەيدى», دەگەن پروتوكول دا ەسكەرىلگەن جوق. سول كۇنى اباي اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترىندا وتكەن رەسمي سالتاناتتىڭ قانشا ۋاقىتقا سوزىلعانى ەسىمدە جوق. ەسىمدە قالعانى – سىلتىدەي تىنعان زالدىڭ اۋىق-اۋىق دۇركىرەتە قول سوققانى, نۇرەكەڭنىڭ ءبىر ساعات اينالاسىندا قاعازعا قاراماي, قازاق تىلىندە اعىل-تەگىل ءسوز سويلەگەنى...
الاشتىڭ ارۋاعى ما, ابايدىڭ قۇدىرەتى مە, الدە قاراساي باباسىنىڭ ارۋاعى ما؟ ايتەۋىر زال ءىشى استاڭ-كەستەڭ شابىت پەن شاتتىققا تولى ءبىر ءساتتى, قايتالانباس مينۋتتاردى باسىنان كەشىپ تۇردى... اباي ءتىرىلىپ ارامىزعا كەلگەندەي بولدىق. دۋالى اۋىزدان شىققان ءورىسى كەڭ, ونەگەلى ءسوز تالاي ادامنىڭ كوزىنە جاس ءۇيىردى. قول سوعۋ قالىڭ. قولپاشتا شەك جوق... اعىنى قاتتى تاۋ سۋىنداي دۇركىرەپ ءوتىپ, جازىققا شىعىپ, بىردە كولگە اينالعان, بىردە اساۋ, بىردە تەرەڭ مىنەزدى, تانىمى كەڭ, تاعىلىمى مول ۇلى اقىن حاقىنداعى قاعازسىز ءسوز قالىڭ جۇرتتى قايران قالدىردى.
بىزدەن ءبىر-ەكى قاتار كەيىندەۋ وتىرعان ءبىر كوزىلدىرىكتى اقساقالدىڭ:
– قاراعىم, نۇرسۇلتان! مىڭ جاسا! مىڭ جاسا, نۇرجاۋعىرىم! – دەپ كەمسەڭدەگەنى ەسىمدە.
كوڭىلى تەڭىزدەي شالقىپ, ىقىلاس-پەيىلى قورعاسىنداي بالقىعان زال ورنىنان تۇرىپ, ۇزاق قول سوقتى.
پرەزيدەنتتەن سوڭ ءسوز دوعارىلدى.
ويتكەنى...
نۇرەكەڭ سول ءسات-ساعاتتا وزگە شەشەندەردىڭ عانا ەمەس, ۇلى ابايىن ايداي الەمگە جاريا قىلعان ۇلى جۇرتىمىزدىڭ جۇرەكجاردى ءسوزىن اعىنان جارىلىپ ايتقانى اقيقات ەدى.
زالدان شىعىپ بارا جاتقانىمىزدا ءبىر ورىس جازۋشىسىنىڭ:
«يا پوراجايۋس! كاك ون ۋمەەت دەرجات اۋديتوريۋ؟! پرەكراسنو!.. يا رانشە سلۋشايا ەگو نا موسكوۆسكيح تريبۋناح, ۆوزحيششالسيا ەگو وراتورسكيم وسوبىم داروم. رازۋمەەتسيا, وني بىلي نا رۋسسكوم يازىكە... ا زدەس... نا كازاحسكوم... تسەلىي چاس... ۆىستۋپات پەرەد تاكوي يزىسكاننوي اۋديتوريەي... نادو جە... كاكوي پەۆۋچي, كراسيۆىي يازىك كازاحسكي...» – دەگەن سوزدەرىندە قاز-قالپىندا العا تارتىپ وتىرمىن. ونىڭ ريزا ءۇنى قۇلاعىمنىڭ تۇبىنەن ءالى كۇنگە ەستىلىپ تۇرعانداي.
تەاتر زالىنان قوبىراسا تارقاپ, سىرتقا بەت الاعان قاۋىمعا قاراپ تۇرىپ, سول ءسات جۇرەك ءتورىن الدەبىر جانعا جايلى جىلى اعىس كەزىپ, الىستان – عارىش تورىنەن اباي ءانىنىڭ عاجايىپ سارىنى جەتكەندەي كۇي كەشىپ ەدىم... ءان قۇدىرەتى مەن جىر قۇدىرەتىنە ەلىتىپ تۇرىپ, ءوزىمنىڭ وسىناۋ ۇلى بايتاقتا تۋىپ-ءوسىپ, كوگەرىپ-كوكتەگەنىم ءۇشىن ۇلى جاراتۋشىعا ىشتەي العىس ايتىپ ەدىم...
مەنىڭ سانامدا «ەل», «جەر» دەيتىن ەجەلگى ۇعىمدارعا وزگەشە رەڭ ءبىتىپ, مىنا التاي مەن اتىراۋدىڭ, قىر مەن سىردىڭ, ءتاڭىرتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ اراسىندا جاتقان ۇلى دالانىڭ كومەيىنەن قازاق دەيتىن عاجايىپ حالىقتىڭ سۇلۋ ءۇنى ساۋلاپ, جۇرەگى سويلەپ جاتقانداي بولىپ ەدى.
ەكى عاسىرداي بۇرىن الاش جۇرتىنىڭ اسپانى مەن جەرىنە, اسقارى مەن بەلىنە سۇقتانا قاراپ تۇرىپ: «كۇللى قازاق دالاسى ءان سالىپ جاتقانداي كورىنەدى ماعان!..» دەپ, كوشپەلى جۇرتتىڭ شەشەندىگى مەن كوسەمدىگىنە تامسانا, تاڭداي قاعىپ ءسۇيسىنگەن ورىستىڭ اتاقتى عالىمىنىڭ جۇرەكجاردى ءسوزى دە جادى تورىندە قوسا جاڭعىرعان ەدى. الداعى ءسوزدى ايتقان رادلوۆ قانا ەمەس قازاقتىڭ ايدىندى ساحاراسىنا ارعى-بەرگى داۋىرلەردە ات ءىزىن سالعان قاي جاھانگەز, قاي تاريحشى, قاي عالىم, قاي اقىندى الماڭىز, وسىناۋ كەنەن جۇرتتىڭ كەسەك مىنەزى مەن كەمەل ويىنا سۇيسىنبەگەنى كەمدە-كەم. سولاردىڭ قاي-قايسىسى دا ەرتەگىگە بەرگىسىز عاجايىپ قازاق ونەرىنىڭ سۇلۋلىعىنا قالاي نازار اۋدارسا, وسىناۋ ۇلى كەڭىستىكتى جايلاعان حالىقتىڭ رۋحىنىڭ اسقاقتىعىنا, دۇنيەتانىمىنىڭ تەرەڭدىگىنە, رۋحاني الەمىنىڭ كەڭدىگىنە دە سولاي ىقىلاستارىن بۇرىپ وتىرعان.
مەنىڭ جادىمدا جاڭعىرعان الگى قايتالانباس ءسات-ساعاتتار, ەلباسىنىڭ تەبىرەنىسكە تولى ءسوزى – 62 تامىردى بويلاي كەزگەن ۇلت رۋحىنىڭ جالىنى, ىستىعى بولار دەپ ءتۇيدىم.
* * *
ەلباسى ءوزىنىڭ ەل بۇگىنىن سارالاپ, ەل ەرتەڭىن باعدارلايتىن «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق باعدارلاماسىنا ۇزاق دايىندىقپەن كەلدى.
ول بۇل جولدا جۇيەلى تۇردە كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەلدىڭ الەۋمەتتىك پروبلەمالارىن شەشۋگە قازاقستاننىڭ ايماقتىق, قۇرلىقارالىق كەڭىستىكتەردەگى ابىروي-بەدەلىن بەكىتۋگە جۇمىس جاساعان ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قالاي جۇزەگە اسىرسا, ۇلتتىڭ رۋحاني كەسكىنى مەن كەلبەتىن انىقتاپ, ايعاقتايتىن باستامالاردىڭ دا دۇنيەگە كەلۋىنە سولاي مۇرىندىق بولدى.
تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ العاشقى ەل تۇرمىسى تۇرالاپ جاتقان وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ وزىندە قازاق ەتنوسىنىڭ عاسىرلار بەدەرىندەگى قالاپتاسۋىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, ەلباسى قازاق حالقىنىڭ ەلى مەن جەرىنىڭ بىرتۇتاستىعىنا كۇمان تۋدىرۋشىلار مەن سولتۇستىكتەگى شۇرايلى ايماقتارعا كوز سالۋشىلارعا: «بارشا قازاقتى اتامەكەنىنەن كىندىك ۇزۋگە ماجبۇرلەيتىن كۇش دۇنيە ديدارىندا بولا قويماس. ونداي كۇش دەموگرافيالىق تا, ميگراتسيالىق تا, مادەني دە تۇرعىدا ەش ناتيجە بەرمەيدى.
ءبىزدىڭ كىندىگىمىز جەتى اتامىزبەن عانا جالعاسىپ جاتقان جوق. ودان دا ارعى ءۇندى مەن ءنىل, ەدىل مەن دون جاعالاۋلارىنا قازاق دالاسىنىڭ رۋحىن جەتكىزگەن بابالارىمىزبەن دە جالعاسىپ جاتىر», دەگەن ۇستىنى بولەك, ۇستانىمى بەرىك ۇلتتى ساقتاۋ مەن مەملەكەتتىگىمىزدى ورىستەتۋدەگى ۇلت رۋحانياتى مەن ۇلت رۋحىنا قاتىستى ءوز ويلارىن انىق, اشىق ايتىپ, كەسىمدى جاۋاپ بەرگەنى ەل ەسىندە...
ءيا...
تاۋەلسىزدىك اتتى كيەلى دە قاسيەتتى ۇعىمنىڭ ارماننان اقيقاتقا اينالعانىنا الداعى جىلى شيرەك عاسىر تولعالى وتىر!..
شيرەك عاسىر!..
شيرەك عاسىر ىشىندە ۇلى دۇنيەنىڭ ءوڭى دە, ءتۇسى دە, جانى دا, جۇرەگى دە وراسان وزگەرىستەرگە ءتۇستى.
ازيا دەيتىن ۇلى قۇرلىقتىڭ تورىندەگى ۇلى دالا مەن ۇلى تاۋلار اراسىندا جاتقانىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلە بەرمەيتىن كەشەگى سايىن ساحارا الەمىنىڭ ساياسي كارتاسىنا تاۋەلسىز ەل رەتىندە كىردى. ەلى دە, ەلىنىڭ كوشىن باستاعان ەرى دە الەم نازارىن وزىنە بۇردى. كوگىندە اسپان ءتۇستى جالاۋى جەلبىرەپ, ءدۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىمەن ەركىن بايلانىسقا شىقتى.
قازاقستان وركەندى, ءورىستى, دامىعان ەلدەر ساناتىندا «قۇبىلىس» رەتىندە اتالا باستادى...
شۇكىرشىلىك!
دامۋ مەن وركەنيەتتىڭ جاڭا ساتىسىنا بەت العان ۇلكەن الەمگە وق پەن وتتىڭ, قارۋ مەن كۇشتىڭ الدىن الىپ, بەتىن قايتارار اقىل مەن پاراساتتىڭ قۇدىرەتى اۋاداي كەرەك ەكەنى اڭعارىلىپ وتىر.
ادامزات بولاشاعىن – اقىل, تاريح تاعدىرىن تۇلعالار انىقتايتىن كەزەڭ كەلگەنى قالاي اقيقات بولسا, ەلباسى, ۇلت رۋحى دەيتىن ەگىز ۇعىمنىڭ دا الاش جۇرتىنا اۋاداي قاجەتتىلىگى قازىرگى تاڭدا سولاي اقيقات.
ويتكەنى... بۇل ەگىز ۇعىم – جاڭا ءداۋىر ورىندەگى حالقىمىزدىڭ ەندىگى ءورىسى مەن وركەنىن, تاريحى مەن تاعدىرىن انىقتار ۇلتتىڭ ۇلى تۇمارى.
نۇرلان ورازالين,
سەناتور, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
