كەشە استاناداعى «سارىارقا» ۆەلوترەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جۇلدەسى ءۇشىن قازاق كۇرەسىنەن ءداستۇرلى «قازاقستان بارىسى» رەسپۋبليكالىق ءتۋرنيرىنىڭ فينالدىق باسەكەسى مارەگە جەتتى. وندا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا, استانا جانە الماتى قالالارىندا ءۇش كەزەڭ بويىنشا وتكەن ىرىكتەۋ سىناقتارىندا وزىپ شىققان اتلەتتەر كۇش سىناستى. ءسويتىپ, ءاربىر ءوڭىردىڭ نامىسىن قورعاعان ەكى سپورتشى مەن بىلتىرعى جىلعى جەڭىمپازدى قوسقاندا, بارلىعى 33 بالۋان بەس ساعاتقا سوزىلعان اقتىق باسەكەدە جۇلدەلەردى ساراپقا سالدى.
بيىل بەسىنشى رەت جالاۋىن جەلبىرەتىپ وتىرعان جارىستىڭ كورەرمەندەرى اراسىندا ەلباسىنىڭ ءوزى دە بولدى. مەملەكەت باسشىسى سايىس سوڭىندا ءسوز سويلەپ, تۋرنيرگە قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتادى. ول ءوز سوزىندە حالقىمىزبەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان قازاق كۇرەسىنىڭ كەشەگىسى, بۇگىنگىسى جانە ەرتەڭگىسى جايلى ايتا كەلىپ, ونىڭ جاستارىمىزدى وتانسۇيگىشتىك, جاۋىنگەرلىك رۋحتا ءتاربيەلەۋگە قوساتىن ۇلەسى مول ەكەنىنە توقتالىپ ءوتتى.
– قازاق كۇرەسى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەلى بەرى دامۋدىڭ جاڭا داڭعىل جولىنا ءتۇستى. اتا-بابالارىمىزدىڭ كوزىندەي بولىپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتكەن بۇل كۇرەس – ءبىزدىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىمىز. ال ونى قايتا قولعا الىپ, جاڭاشا وركەندەتە باستاۋىمىز ءبىزدىڭ اتا-بابا داستۇرىنە بەرىكتىگىمىزدى تانىتادى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. – اۋىلداعى بالالار ەجەلدەن كۇرەسپەن شۇعىلدانىپ, ۇدايى ءوز شەبەرلىكتەرىن جەتىلدىرىپ وتىرعان. اكەلەر ءوز بالالارىنا ونىڭ ايلا-تاسىلدەرىن ۇيرەتكەن. ۇلتتىق كۇرەستى وسىلاي ايرىقشا قاستەرلەگەن حالقىمىز ونىڭ سايىستارىندا وزىپ شىققان بالۋاندارعا تايتۇياق التىن سىيلاعان. بىزدە حالقىمىزدىڭ داڭقىن ارتتىرا بىلگەن اتاقتى كۇرەس شەبەرلەرى دە جەتكىلىكتى بولدى. ولاردىڭ قاتارىنان ءبىز قاجىمۇقان, بالۋان شولاق سەكىلدى كوپتەگەن تۇلعالاردى كورەر ەدىك.
– قازىرگى كەزدە قازاق كۇرەسىنىڭ داڭقىن ارتتىرىپ, اتاعىن ايداي الەمگە تاراتۋ جولىندا كوپتەگەن شارالار جاسالىپ جاتىر, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇدان ءارى.
– ول قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا كەڭىنەن دامىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ كۇرەسىمىز بۇگىندە ەلىمىزدىڭ اۋماعىنان شىعىپ, الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە الۋان ءتۇرلى جارىستار سيپاتىندا دا كورىنە باستادى. مەن بۇل جارىستى تولىق قولدايمىن. بولاشاقتا ونىڭ وليمپيادا, ازيا ويىندارى سياقتى جاھانداعى ەڭ بەدەلدى جارىستار باعدارلامالارىنان ورىن الاتىنىنا سەنەمىن. ال «قازاقستان بارىسى» ءتۋرنيرى فينالدىق دوداسىنىڭ استانا كۇنىنىڭ قارساڭىندا وتكىزىلۋى مەرەكەنىڭ باعىن اسىرىپ, شىرايىن كەلتىرە تۇسەدى. استانا تويى – ءبارىمىزدىڭ ورتاق تويىمىز. بۇل – حالىق ءۇشىن ۇلكەن مەرەكە. ءبىزدىڭ جاستارىمىز سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا تىرىسىپ, دەنساۋلىعىن جەتىلدىرۋگە ءتيىس. سونىڭ ارقاسىندا مەملەكەتىمىز بەن قوعامىمىزدىڭ نەگىزى مىقتى بولادى.
مەملەكەت باسشىسى وسىدان كەيىن «قازاقستان بارىسىنىڭ» بيىلعى جەڭىمپازى بەلبەۋىنە قول جەتكىزىپ, ونىڭ تاريحىندا ەكى دۇركىن چەمپيون بولعان ءبىرىنشى اتلەت اتانعان جامبىلدىق بەيبىت ىستىباەۆقا «تايتۇياق» جۇلدەسىن تاپسىردى. ۇيىمداستىرۋشىلار تۋرنيردىڭ باس جۇلدەگەرىنە سونىمەن قاتار, 150 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندەگى اقشالاي سىيلىقتىڭ سەرتيفيكاتىن تابىس ەتتى. ال ونىڭ جاتتىقتىرۋشىسى ەلدوس دالاباي 20 مىڭ دوللاردىڭ سىيىن الدى. جارىستىڭ ەكىنشى ءجۇلدەگەرى اتانىپ, كۇمىس كەمەر تاققان قىزىلوردالىق رۋسلان ابدىرازاقوۆ 30 مىڭ دوللاردىڭ سياپاتىنا قول جەتكىزسە, باپكەرى بولاتبەك كەنەەۆكە 10 مىڭ دوللار مولشەرىندە قارجى قۇجاتى بەرىلدى. سول سياقتى قولا جۇلدەگە قول سوزعان استانالىق عاني سەيدىلداەۆ – 10 مىڭ, ونىڭ ۇستازى ەرلان ەستەك 5 مىڭ دوللاردىڭ تارتۋلارىن ەنشىلەدى. بۇلاردان بولەك, ۇيىمداستىرۋشىلار ارنايى بەلگىلەگەن «جەڭىسكە دەگەن جىگەرى ءۇشىن» جۇلدەسى – جەڭىل اۆتوكولىكتىڭ كىلتى قىزىلوردالىق 20 جاسار كۇرەس شەبەرى نۇرىم سالىمگەرەەۆتىڭ قانجىعاسىنا بايلاندى.
بۇل جۇلدەلەردىڭ ءبارى ءتۋرنيردىڭ باس دەمەۋشىسى – «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورىنان ءبولىندى. جارىسقا سونداي-اق «نۇر وتان» پارتياسى, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورى, «استانا» پرەزيدەنتتىك كاسىبي سپورت كلۋبى سەرىكتەس ۇيىمداستىرۋشى بولدى. ال «Kaspi Bank» اكتسيونەرلىك قوعامى مەن «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى رەسمي دەمەۋشى, «قازتەلەكوم» اكتسيونەرلىك قوعامى دەمەۋشى رەتىندە قىزمەت ەتتى. مۇنىڭ سىرتىندا كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتتى.
ءبىز جوعارىدا بيىلعى جىلى «قازاقستان بارىسى» ءتۋرنيرىنىڭ بەسىنشى مارتە ءوتىپ مارەگە جەتكەنىن اتاپ كەتتىك. ول ءوزىنىڭ باستاۋىن 2011 جىلدان الادى. سول جىلى كۇزدە استانا قالاسىنداعى «داۋلەت» سپورت كەشەنىندە كەرۋەن كەرگەن ءبىرىنشى باسىرەلى باسەكەگە ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنان, الماتى جانە استانا قالالارىنان 4 بالۋاننان, بارلىعى 64 اتلەت جينالىپ, ۇلتتىق كۇرەسىمىزدىڭ العاشقى سالتاناتتى كوشىن باستاپ بەردى. وسى قاناتقاقتى تۋرنيردە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ وكىلى ۇلان رىسقۇل بارلىق قارسىلاسىن جەڭىپ, ونىڭ ءبىرىنشى جەڭىمپازى اتاندى. ال 2012 جىلى جەر-جەردەگى كۇرەس شەبەرلەرى بۇل الامانعا جەتۋ ءۇشىن ءۇش ساتىلى سىناقتان ءوتىپ كەلۋگە ءتيىستى بولدى. ءسويتىپ, ءبىرىنشى رەت كۇرەستىڭ باسەكەسى اۋىل-ايماقتاردان باستاۋ الدى. ودان وزىپ شىققاندار اۋدان ورتالىعىندا بوز كىلەمنىڭ ۇستىندە باق سىناستى. بۇدان ءارى ءۇشىنشى كەزەڭدەگى بەلدەسۋگە كەزەك كەلىپ, ول وبلىس ورتالىعىندا سايىس قىزدىردى. مىنە, وسى سوڭعى ساتىدا وزا شاپقان ەكى سپورتشى رەسپۋبليكالىق فينالعا جولداما الدى. تاپ وسى ەكىنشى تۋرنيردەن باستاپ مۇنىڭ الدىنداعى جىلعى جەڭىمپازدى كەلەسى فينالعا ەلەكتىك سىناقتارسىز جىبەرۋ ءداستۇرى قالىپتاستى. اقتىق باسەكە ەلورداداعى 10 مىڭ ورىندىق «سارىارقا» ۆەلوترەگىندە قانات جازدى. قاپتالىندا ينە شانشارلىق ورىن بولماعان سپورت ارەناسىنداعى جان الىپ, جان بەرىسكەن بۇل تارتىستا جامبىلدىق بەيبىت ىستىباەۆتىڭ باعى جاندى.
«قازاقستان بارىسى» ءتۋرنيرى جىلدان-جىلعا اۋقىمىن ۇلعايتىپ, الەم جۇرتىنا كەڭ تانىلا باستادى. بۇعان 2013 جىلعى فينالدىق ءتۋرنيردىڭ تمد ايماعىنا تارايتىن «بوەتس» جانە گرۋزيانىڭ كابەلدى GMG ارنالارى ارقىلى تىكەلەي ەفيردەن كورسەتىلگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. وسىنىڭ نەگىزىندە قازاق كۇرەسىنىڭ باستى جارىسىن ءبىر مەزگىلدە رەسەيدە 1,5 ملن., تمد مەملەكەتتەرىندە 1,5 ملن. كورەرمەن تاماشالاي الدى. بۇدان بولەك, «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسى مەن كتك تەلەارناسى بويىنشا تاعى 6 ملن. ادام فينالدىق باسەكەنى ءجىتى قاداعالاپ وتىردى. ال «سارىارقا» ۆەلوترەگىنە 10 مىڭعا جۋىق جانكۇيەر جينالدى. بۇل جىلى جەڭىمپاز تۇعىرىنا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇكىلى ءۇمىتى ايبەك نۇعىماروۆ اياق باستى. ايتا كەتەتىن جايت, كەلەسى, 2014 جىلعى جەڭىمپاز دا وسى التاي تاۋلارى اياسىنداعى ايماقتان شىقتى. مۇنى بۇعان دەيىن قولا جۇلدەگەر بولىپ ۇلگەرگەن مۇحيت تۇرسىنوۆ مۇمكىن ەتتى.
مىنە, سوڭعى كەزدەرى ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالا باستاعان «قازاقستان بارىسى» ءتۋرنيرىنىڭ ومىرگە كەلگەنىنە بيىل بەس جىل تولىپ وتىر. وسى از عانا ۋاقىتتىڭ اياسىندا بۇل جارىس قازاق كۇرەسىنىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنە ايتارلىقتاي سالماقتى ۇلەس قوسا ءبىلدى. وسىنىڭ نەگىزىندە «ەۋرازيا بارىسى» دەپ اتالاتىن كەلەسى تۋرنير دە ءوزىنىڭ ىرگەسىن قالادى. بۇعان قوسا, قازاق كۇرەسىنەن الەم جانە قۇرلىق چەمپيوناتتارى وتە باستادى. ولار جانە الەمنىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىندە ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. ەلىمىزدە قازاق كۇرەسىمەن تۇپكىلىكتى اينالىسۋشىلار سانى دا جىل وزعان سايىن ارتا تۇسۋدە. ايتالىق, 2010 جىلى بىزدە ونىڭ شەبەرلەرى سانى 30 مىڭعا جۋىق بولسا, قازىرگى تاڭدا 102 مىڭ اتلەتتى قۇرايدى. كۇرەستىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ بۇلايشا ەرەكشە قارقىنمەن دامۋىنا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 2020 جىلعا دەيىن ەل حالقىنىڭ 30 پايىزى بۇقارالىق سپورت تۇرلەرىمەن شۇعىلدانۋىنا قول جەتكىزۋ تۋرالى تاپسىرماسى دا ەرەكشە سەرپىن بەردى. «قازاقستان بارىسى» جوباسى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى بارشا مىندەتتەرگە دە قالتقىسىز قىزمەت ەتەدى. ول ءوز كەزەگىندە بولاشاققا دەنى ساۋ ۇرپاقتىڭ بارۋى تالابىن ورىنداۋدىڭ ءبىر تەتىگى بولا الادى. مۇنداي ويلاردى ءتۋرنيردىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىندە ءسوز العان «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك, «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورىنىڭ باسقارما توراعاسى ومىرزاق شوكەەۆ جانە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ ءبىرشاما ايتىپ ءوتتى.
وسىدان كەيىن جارىستىڭ دا تيەگى اعىتىلىپ جۇرە بەردى. ول بوز كىلەم شەبەرلەرىنىڭ جەرەبە تارتۋلارىنان باستالدى. مۇنىڭ ناتيجەسىندە ءبىرىنشى بولىپ پاۆلودارلىق ارمان ماحامبەتوۆ پەن اقتوبەلىك باقتىباي قيسىقوۆ بەتتەستى. بەلدەسۋدىڭ باسىندا بۇعان دەيىن اتالمىش تۋرنيرگە ەكى رەت قاتىسىپ ۇلگەرگەن, سونداي-اق, الەمنىڭ جانە قۇرلىقتىڭ ەكى دۇركىننەن چەمپيونى بولىپ قايتقان اقتوبەلىك بالۋاننىڭ دەسى باسىم بولىپ كەلە جاتتى. اقىر سوڭىندا سونىڭ جەڭىمپاز بولىپ شىعاتىنىنا دا ەشكىم كوپ كۇماندانا قويماعان. كەنەت پاۆلودارلىق ساڭلاق شالت قيمىل كورسەتتى دە, تاجىريبەلى قارسىلاسىن الىپ ۇرىپ, جاۋىرىنىمەن جەر سيپاتتى. تازا جەڭىس! وسىلايشا, تۋرنيرگە تۇڭعىش رەت قاتىسىپ وتىرعان جاس اتلەت مىقتىلىق تانىتىپ كەتتى. جالپى, بۇل جولى فينالعا بۇرىن بۇل جارىسقا قاتىسپاعان 17 جاس بالۋان كەلگەن ەكەن. بۇل – بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورسەتكىش. مۇنىڭ ءوزى رەسپۋبليكادا قازاق كۇرەسىنىڭ قاۋىرت دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتسە كەرەك. ايتا كەتۋ كەرەك, جەرەبەگە سايكەس, ارمانعا وسى ءبىرىنشى اينالىمدا بۇدان كەيىن تاعى ءبىر رەت كىلەمگە شىعۋعا تۋرا كەلدى. ەرتىس بويىنان كەلگەن ەر جىگىت وندا دا ەڭسەسىن باستىرماي كەتتى. ول ەكىنشى ايقاسىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تارلانى ەرلان مۇساعاليەۆتەن باسىم ءتۇستى.
جالپى, ءبىرىنشى اينالىمدا, ياعني جارىستىڭ 1/16 فينالىندا 17 بەلدەسۋ بولدى. وسى ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ وزىندە-اق اقمولا, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى مەن الماتى قالاسىنىڭ وكىلدەرى تۇگەلدەي ات جالىنان سىپىرىلىپ ءتۇسىپ قالدى. مۇنىڭ ەسەسىنە, جامبىل, قاراعاندى, قىزىلوردا جانە قوستاناي وبلىستارىنىڭ بالۋاندارى كەلەسى كەزەڭگە مۇرتتارى بۇزىلماعان قالىپتارىندا ءوتتى. ال تۋرنيرگە ءۇش بىردەي وكىلى اتسالىسقان شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وسى ساپتان تابىلۋىنا «سوقىر» جەرەبەنىڭ بىردەن-ءبىر كەرى اسەرى بولدى. سونىڭ ارقاسىندا كەزەڭنىڭ ەڭ سوڭعى بەلدەسۋىندە وسى ءوڭىردىڭ ەكى سپورتشىسى, اتالمىش ءتۋرنيردىڭ ۇدايى قاتىسۋشىلارى, ەكى بىردەي بۇرىنعى جەڭىمپاز مۇحيت تۇرسىنوۆ پەن ايبەك نۇعىماروۆ ءبىر-بىرىنە قارسىلاس بولىپ شىعا كەلدى. ءبىر-بىرلەرىنىڭ سىرلارىن وتە جاقسى بىلەتىن سىرالعى باسەكەلەستەر اراسىنداعى ايقاس اسا تارتىستى ءوتتى. تەك ونىڭ سوڭىندا عانا ءسال ابجىلدىك كورسەتە بىلگەن مۇحيت جەڭىستىڭ جالاۋىن تارتىپ اكەتكەن. ەسەسىنە, ول بۇدان كەيىنگى 1/8 فينالدا بەيبىت ىستىباەۆقا تاپ كەلىپ, تاعى دا كەسكىلەسكەن شايقاس ۇستىندە جەڭىس تىزگىنىن بەرىپ قويۋعا ءماجبۇر بولعان.
ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, بالۋاندار ءاربىر جەڭىسى سايىن قارسىلاسىنىڭ قاسقىر تەرىلەرىمەن قوسا, ۇيىمداستىرۋشىلار تاراپىنان بولىنگەن 100 مىڭ تەڭگە سىياقىنى الىپ تۇردى. مۇنداي سىيدى كوبىرەك العاندار قاتارىندا قىزىلوردالىق نۇرىم سالىمگەرەەۆ تە بولدى. ول 1/4 فينالدا ءتۋرنيردىڭ بولاشاق جەڭىمپازىنا نەگىزگى ۋاقىتتان كەيىنگى قويان-قولتىق بەلدەسۋ كەزىندە عانا ەسە جىبەرىپ الدى. تۋرنيردەگى ەڭ جاسى ۇلكەن سپورتشى بولىپ تابىلاتىن عاني سەيدىلداەۆ تا سونداي سىناقتاردىڭ ءبىرازىنان ابىرويمەن ءوتىپ, ءۇشىنشى ورىن ءۇشىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ وكىلى جۇمانازار ەرسۇلتانوۆپەن بەلدەسۋدە سوڭعى ساتىندە ات وزدىرىپ كەتتى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تۋرنير وتە تارتىستى ءوتتى. ونداعى بارلىق جەكپە-جەكتەردى تالداپ شىعۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز بولعان جوق. ايتكەنمەن, جارىس جەلكىلدەپ جەتىلىپ كەلە جاتقان جاس بۋىننىڭ وتە كوپ ەكەنىن انىق اڭعارتتى. بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق كۇرەسىمىزدىڭ دە كەلەشەگى كەمەل بولا تۇسەتىنىن بىلدىرسە كەرەك.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
