«كەز كەلگەن سوعىس... بەيبىتشىلىكپەن بىتەدى».
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
جاقىندا ەكى تىلدە جارىق كورگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سىرتقى ساياساتىنا باعىتتالعان «بىتىمگەر» («ميروتۆورەتس») اتتى كىتاپ – جەكە تۇلعانىڭ تاريحي كونتەكستەگى, اتاپ ايتقاندا, ەگەمەندىك جىلداردا قازاقستاننىڭ ءجۇرىپ وتكەن سىرتقى ساياسات جولىنداعى ءرولىن سومداۋدى كوزدەيتىن تۋىندى. نۇرلان وڭجانوۆتىڭ كىتابى ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى جانجالدىڭ ءبىتىم جاساسۋمەن اياقتالۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتكەن ەلباسىنىڭ بەلسەندى جۇرگىزگەن ءىس-شارالارىنىڭ باسى-قاسىندا وزىمەن بىرگە بولعان تاجىريبەلى ديپلوماتتىڭ كورگەن-بىلگەندەرى مەن وي-ەلەگىنەن وتكىزىپ, تۇيسىنە زەردەلەگەندەرىنىڭ نەگىزىندە جازىلعان. ديپلومات جازباسىنىڭ نەگىزگى نىساناسى ۋكراينانىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى قارۋلى قاقتىعىستىڭ بەلسەندى فازاسىن توقتاتقان «مينسك-2» اتانىپ كەتكەن بەلارۋس استاناسىندا 2015 جىلى 11-12 اقپاندا ءوتكەن «نورماند تورتتىگىنە» ەنگەن رەسەي, گەرمانيا, فرانتسيا جانە ۋكراينا پرەزيدەنتتەرىنىڭ تاريحي كەزدەسۋىنەن الدەقايدا بۇرىن, ءتىپتى, مينسك-1 كەزدەسۋىنە دەيىن-اق, ۋكرايناداعى قانتوگىستى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ ۇدەرىسىنە بەل شەشە كىرىسكەن قازاقستان ليدەرىنىڭ ءرولىن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىنا جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى. ۋكراينادا قالىپتاسىپ وتىرعان اۋىر جاعدايدى رەتتەۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە, اۆتور تەك كورگەن-بىلگەندەرىن قاعازعا تۇسىرۋمەن عانا شەكتەلگەن ستاتيست-حرونيكەر ەمەس. سەبەبى, حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندەگى كومەكشىسى بولا ءجۇرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تەك سىرتقى ساياسات ەمەس, ىشكى ساياساتقا دا قاتىسى بار تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى وڭتايلى تاسىلدەرى مەن جۇمىس ىستەۋ ادىستەرىنىڭ قىر-سىرىن دا, الەمدىك اۋقىمداعى ساياساتكەر تۇلعانىڭ ىشكى دۇنيەسىنىڭ تەرەڭدىگىن دە, مامىلەگەرلىك-بىتىمگەرلىك قىرلارىن دا وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ, نەگىزگى تاقىرىپقا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەبەر سارالاعان. اۆتور ورتالىق ازيا ايماعىنان سوناۋ يت ارقاسى قياندا ورنالاسقان ءارى قازاقستانمەن ورتاق شەكاراسى جوق ۋكرايناداعى قاندى قاقتىعىستاردى رەتتەۋگە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىلەك سىبانا كىرىسۋىنە نەگىز بولعان سەبەپتەردى دە اشىپ كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, وقىرمان نازارىنا الگى داعدارىستىڭ شىعىس ەۋروپانىڭ شەشىلمەگەن تۇيتكىلدەرى باستان اساتىن ءبىر ەلىنىڭ اۋماعىندا عانا ورىن الىپ وتىرعان شاعىن جانجال ەمەستىگىن دە, دەر كەزىندە ءتيىستى شارا قولدانباسا, ونىڭ سالدارىنىڭ الدەقايدا اۋقىمدى قانتوگىستەر مەن اپاتتى شيەلەنىستەرگە اپارىپ سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن دە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءدال بولجاپ قانا قويماي, مۇنداي جاعدايدا جايباراقاتتىق تانىتىپ, ات-توندى اۋلاققا سالۋعا بولمايتىندىعىن دا تەرەڭ تۇيسىنگەندىگىن اۆتور ءدوپ باسقان. سودان سوڭ, ديپلومات جازباسىندا اتاپ وتىلگەندەي, ۋكراينا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇشىن مۇلدە بوتەن ەل ەمەس ەكەندىگىن دە نازاردان تىس قالدىرماعان. ەلباسى بۇل ەلدە ءوزىنىڭ جاستىق شاعىن وتكىزىپ, ازامات بولىپ ەسەيىپ, ابىرويلى كاسىپ يەسى بولىپ قالىپتاسقانىن ءاردايىم ءوز قالامىنان شىققان ەڭبەكتەرىندە دە, بىلاي دا اشىق ايتىپ جۇرەتىنىن ءدۇيىم جۇرتتىڭ وتە جاقسى بىلەتىنىن العا تارتادى. اۆتور, سونىمەن قاتار, ۋكراينا داعدارىسىنىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتكە عانا ەمەس, بۇكىل الەمگە دە ۇلكەن ساباق بولعانىن ەسكە سالادى. ماسەلەن, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق ەلباسىنىڭ كورەگەندىكپەن جاساعان تاڭداۋلارىنىڭ ومىرشەڭدىگى ءوزىن ءوزى اقتاعانىن دا ورىندى اتاپ وتەدى. ويتكەنى, ەلباسى سول كەزدىڭ وزىندە-اق نەگىزگى باسىمدىقتى, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى مەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا جانە ەل ءبىرلىگىن, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن دىنارالىق ءتۇسىنىستىككە ەكپىن بەرىپ, تەك سول ماقسات-ءمۇددەلەرگە قول جەتكىزىپ العاننان كەيىن عانا ساياسي رەفورمالارعا جول بەرۋدى قولعا العانىن وتە وبەكتيۆتى ءتۇيىندەيدى. ايتسا, ايتقانداي-اق بۇل شەشىمنىڭ ناعىز كوسەمدىك شەشىم بولعانىن بۇل كۇندە ءوز حالقىمىز عانا ەمەس, وزگەلەر دە مويىنداپ وتىر. ماسەلەن, كەيىنگى كەزدەردە باتىس الەمىنەن ءبىزدىڭ ەلگە ءاتىزىن سالۋشىلاردىڭ اۋزىنان: «قازاقستان بۇگىن ۇيرەنۋشى ەلدەن ۇيرەتۋشى ەلگە اينالدى», دەگەن پىكىردىڭ ءجيى ايتىلا باستاعانى جوعارىداعى ءۋاجدىڭ بۇلتارتپاس دالەلى دەۋگە بولادى. ءويتكەنى, ەلباسى ىسكە اسىرىپ وتىرعان قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ ورتالىقتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسى «ۋكراينا سيندرومىنا» ۇرىندىرماي, بۇگىنگى تاڭدا ەل ءىشىندەگى ەتنوسارالىق بىرلىك پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ, ساياسي, الەۋمەتتىك, مادەني جانە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ مىزعىماس ىرگەتاسىنا اينالىپ وتىر. ال ەلىمىز باسقا جولدى تاڭداعاندا نە بولار ەدى؟ ولاي بولعان جاعدايدا اتالعان سيندرومنىڭ قارا قۇيىن داۋىلى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدى دە اينالىپ وتپەس ەدى. ال ونىڭ سالدارى جاس مەملەكەتىمىزدى مۇحيتتاعى باسقارۋ تەتىگىنەن ايىرىلعان كەمە سەكىلدى سوققان داۋىلدىڭ وتىنە توتەپ بەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەي, ءبىر جاعاداعى جارتاسقا سوعىپ, قيراتىپ تاستاۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. جاڭا تۋىندىدا قازاقستاننىڭ بۇگىنگى تاڭدا ۇستانعان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى دا ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىرعانى اۆتور نازارىنان تىس قالماعان جانە ەلىمىزدىڭ رەسەيمەن, ەۋروپا وداعىمەن, اقش, قىتاي, تمد نەمەسە الىس-جاقىن وزگە ەلدەرمەن جۇرگىزىپ وتىرعان ەكونوميكالىق ساياساتى ەشكىمنىڭ دە مۇددەسىنە قايشى كەلمەيتىنى, كەرىسىنشە, مۇنداي بايلانىستاردان بارلىق مەملەكەتتەردىڭ دە ۇتىپ وتىرعانى ءدال سيپاتتالادى. ديپلومات جازباسىندا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان سىندارلى ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر قىرىنا جەتە ءمان بەرىلگەن. اڭگىمە مۇندا ەلباسىنىڭ كۇنىبۇرىن كورەگەندىكپەن قابىلداعان شەشىمدەرى مەن ولاردىڭ ساتىلاپ ىسكە اسىرىلۋىنىڭ ءاردايىم اشىقتىق جاعدايدا, حالىق پەن قوعامنىڭ پىكىرىنەن شەت قالماي, قاي كەزدە دە اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارىنان ءتۇسىپ كورمەگەنى جايىندا بولىپ وتىر. مۇنىڭ ايقىن مىسالدارى رەتىندە قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا نەمەسە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولىپ كىرۋگە بايلانىستى جيىرما جىل بويى ۇلكەن تاباندىلىقپەن جۇرگىزگەن دايىندىق جۇمىستارىنىڭ ءساتتى اياقتالعانى جان-جاقتى باياندالادى. «بىتىمگەردە» كەلتىرىلگەن مىنا ءبىر دەرەكتىڭ دە ءجونى بولەك. ماسەلە, ۋكراينانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ۆ.يانۋكوۆيچتىڭ دۇرىس, بىراق تىم كەش ءارى وقىس قابىلداپ, جويقىن سالدارى ەل تاعدىرىن قايعىلى جاعدايعا ۇشىراتقان شەشىمى تۋرالى بولىپ وتىر. شىندىعىندا دا, ۋكراينانىڭ ەۋروپالىق وداققا ەنۋى تۋرالى شارت اقپارات قۇرالدارىندا ۇزاق ۋاقىت بويى تالقىلانىپ, ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويىلاتىن كۇن دە تاقالىپ قالعان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, الگى شارتتىڭ ۋكرايناعا ءتيىمسىز ەكەنىن تىم كەش تۇسىنگەن ەكس-پرەزيدەنت ۆ.يانۋكوۆيچ بەلگىلەنگەن ساتكە ءبىر-اق كۇن قالعاندا قۇجاتقا قول قويۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتىپ, قاس-قاعىم ۋاقىتتا كۇللى ەۋروپالىق وداقتىڭ الدىندا دا, ءوز حالقىنىڭ الدىندا دا «وتىرىكشى» اتانىپ شىعا كەلگەن بولاتىن. وسىنىڭ سالدارىنان ۋكراينا مەملەكەتىنىڭ بۇرىنعى كوشباسشىسى ءوزى جىبەرگەن الگى تاكتيكالىق-تەحنيكالىق قاتەنىڭ سالدارىنان «اڭداماي سويلەگەن, اۋىرماي ولەدى» دەمەكشى, بۇكىل الەمنىڭ كوز الدىندا ۋلى تراگەديانىڭ باستى سەبەپشىسىنە اينالىپ شىعا كەلگەنىن اڭعارماي دا قالدى. ەسەسىنە ەلدەگى ساياسي احۋال ۋشىعىپ, تىم اسقىنىپ كەتتى. كىتاپتىڭ اۆتورى ن.نازارباەۆتى الەمدىك اۋقىمداعى بىتىمگەر دەپ ءادىلەتتى باعا بەرگەن. ويتكەنى, ءبىتىمگەرلىك پەن مامىلەگەرلىك سيپات ەلباسىنىڭ قاي ىسىنەن دە ايقىن كورىنىپ تۇرادى. مىسالى, پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ كانتسلەرى انگەلا مەركەلدىڭ: «مۇددەلى تاراپتاردىڭ ەكىنشى كەزدەسۋىنىڭ استانادا ءوتۋى ءمىندەتتى مە؟» – دەگەن توتەسىنەن قويعان ساۋالىنا ەش ىركىلمەستەن «جوق, ءمىندەتتى ەمەس» دەگەن نىق جاۋابى دالەل بولا الادى. ارينە, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلى تۇرعىسىنان كەلگەندە, «استانا-1» «مينسك-2»-دەن گورى, ءسوز جوق, ۇتىمدىراق بولار ەدى. الايدا, قازاقستان ليدەرى ۋكراينانىڭ بولاشاق تاعدىرىنا قاتىستى شەشىلۋگە ءتيىستى ماسەلەنىڭ كوكەيكەستىلىگى مەن جاھاندىق ءمانىن بىردەن تارازىلاپ, ىرىلىك تانىتىپ, سول ساتتە اۋاداي قاجەت مامىلەگەرلىك شەشىم قابىلدادى. جالپى, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلىپ جاتقان مەگاجوبالاردىڭ قاي-قايسىسىن الماساق تا, مەيلى ول ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس بولسىن, مەيلى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى بولسىن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق بولسىن, جاڭا جىبەك جولى جوباسى بولسىن, حالىقارالىق ارەناداعى بىتىمگەرلىك اكتسيالار بولسىن نەمەسە ەل ىشىندەگى وتە ءساتتى شىققان ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق سىيلاسىمدىق بولسىن, ولاردىڭ بارلىعىنا دا ءتان ءارى كورەر كوزگە بىردەن شالىناتىن ەكى مۇددەنى كىتاپ اۆتورى اتاپ كورسەتكەن: – بىرىنشىدەن, بۇكىل الەمدە نەمەسە جەكە ايماقتاردا ورىن الىپ وتىرعان كۇللى ۇدەرىستەردى قالت جىبەرمەي, قالىپتاسىپ وتىرعان وزگەرىستەردىڭ مانىنە تەرەڭ بويلاۋعا ۇنەمى ۇمتىلۋى جانە ولاردان ءوز ەلىنە تونەتىن سىن-قاتەرلەردى ەلباسىنىڭ الدىن الا باعامداۋعا تىرىسۋى; – ەكىنشىدەن, جەر بايلىعى وراسان ءارى ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ءدال ورتاسىنداعى جاھاندىق مۇددەلەردىڭ توعىسقان نۇكتەسىندە ورنالاسقان قازاقستان سىندى مەملەكەت ءۇشىن ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ ارقاشان ۇيلەسىمدى ءارى سىندارلى بولۋىنىڭ ءمانى زور ەكەنىن پرەزيدەنتتىڭ تەرەڭ ءتۇيسىنۋى. سونىمەن قاتار, اۆتور قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەلسەندى ارەكەتىنىڭ تەك سول مۇددەلەردەن عانا تۋىنداپ, تەك سول مۇددەلەرمەن عانا ايقىندالاتىنىن ادىلەتتى تۇردە اتاپ وتكەن. ءويتكەنى, قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن تىنىشتىعى ءوز اۋماعىمەن عانا شەكتەلمەيدى. سەبەبى, ەل تىنىشتىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە اينالا قورشاي ورنالاسقان الىس-جاقىن مەملەكەتتەردەگى احۋالدىڭ دا ماڭىزى زور ەكەنىنە ەلباسى ءاردايىم ەكپىن بەرەتىنى جاسىرىن ەمەس. كىتاپتا اتاپ وتىلگەندەي, ەلباسىنىڭ جەكە قولتاڭباسى دەۋگە لايىق جانە ءبىر قىرى دا نازارعا الىنعان. بۇل – ەلباسىنىڭ ستراتەگيالىق مەگا يدەيالار مەن باستامالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە ولاردىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جەتە نازار اۋدارا الاتىن قابىلەتتىلىگى. كىتاپ اۆتورى مۇنداي قابىلەتتىڭ جەتىمسىزدىگىنىڭ سالدارى دونباستا ءوزىن ءوزى جاريالاعان رەسپۋبليكالاردا وتكىزىلگەن جەرگىلىكتى سايلاۋدا قاتەلىكتەرگە جول بەرىلىپ, بىتىمگە بايلانىستى قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتى ىسكە اسىرماي تاستاۋعا از-اق قالعانىن ءدوپ باسادى. ديپلومات جازبالارىندا قازاقستان ليدەرىنىڭ بىتىمگەرلىككە قاتىستى اۋقىمدى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ءادىس-تاسىلدەرىنە دە جەتە نازار اۋدارىلعان. سونىمەن قاتار, اۆتور ەلباسىنىڭ مامىلەگەرلىك قىرىنىڭ تەك ۋكرايناداعى شيەلەنىسپەن عانا شەكتەلمەيتىنىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, 1991-1992 جىلدارى رەسەي پرەزي- دەنتى ب.ەلتسينمەن بىرگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا باعىتتالعان شارالارعا قاتىسقانىن دا, 2005-2010 جىلدارى كورشى قىرعىزستانداعى ىشكى ساياسي داعدارىستاردى رەتتەۋدە دە بەلسەندى اتسالىسقانىن وقىرمان نازارىنا قوسا ۇسىنادى. سايىپ كەلگەندە, ديپلومات جازبالارىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەن وقىرمان ەلباسىنىڭ ۋكرايناداعى داعدارىستى بەيبىت جولمەن شەشۋگە باعىتتالعان بەلسەندى ءىس-شارالارى تەك ەلباسىنىڭ ءوز بەدەلىنە عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ابىرويىنا دا ابىروي قوسىپ, باتىس الەمىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا بايلانىستى و باستا قالىپتاسقان تەرىس پىكىردىڭ سەڭىن بۇزۋعا دا ۇلكەن ۇلەس قوسقانىن انىق بايقايدى. حالىقارالىق اۋقىمداعى ءتاجىريبەلى بىتىمگەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «كەز كەلگەن سوعىس ەرتە مە, كەش پە, بەيبىتشىلىكپەن اياقتالادى» دەگەن پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن سوزىندە بەيبىتشىلىككە بالاما جوق دەگەن ۇعىمدى مەڭزەيتىن شىندىق جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا الگى شىندىققا قۇلاق اسپايتىن ساياساتكەر تابىلا قويماس, ءسىرا. مۇنىڭ دالەلىن الىستان ىزدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق. ماسەلەن, 2014 جىلى قازاقستانعا رەسمي جانە جۇمىس بابىنداعى ساپارلارى شەڭبەرىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ گفر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ف.-ۆ.شتاينمايەرمەن, شۆەيتساريا پرەزيدەنتى جانە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى د.بۋركحالتەرمەن, چەحيا پرەزيدەنتى م.زەمانمەن, فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاندپەن وتە ماڭىزدى كەلىسسوزدەر وتكىزگەنى بەلگىلى جانە سول كەزدەسۋلەردىڭ بارىندە دە ۋكرايناداعى داعدارىستى تەك قانا بەيبىت جولمەن رەتتەۋ كەرەك دەگەن تەزيستىڭ اڭگىمەنىڭ باس ارقاۋى بولعانى جاسىرىن ەمەس. ءسوز سوڭىندا جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ ءبارى دە ءبىر نۇكتەگە كەلىپ توعىساتىنىن ايتۋ پارىز. ول نۇكتە مىناۋ: الەم كوشباسشىلارى قازاقستان ليدەرىنە ۇلكەن سەنىم ارتادى جانە ونىڭ ءومىر تاجىريبەسىن قۇرمەتتەيدى, دايەكتى دە دالەلدى سوزىنە قۇلاق اسادى, دەمەك, قازاقستان پىكىرىمەن ەسەپتەسەدى. ءادىل احمەتوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. استانا.
