الەۋمەتتىك جاعداي جاسالسا اۋىلدىڭ اجارى اشىلادى

التىنسارين اۋدانى تابيعات­تىڭ تامىلجىعان ورتاسىندا تۇر. اينالا اق قايىڭ مەن قاراعاي, كۇرە جولدىڭ بويىنان وتكەن جولاۋ­شىنى «شىركىن وسىنداي ءجاننات جەردە تۇرعان ادامدا ار­مان بار ما؟» دەگىزەدى. بىراق اۋىلدا تىرشىلىككە ەڭ قاجەتتى اۋىز سۋ مەن جول بولماسا, ادامدار تا­بيعاتتىڭ سونداي كوركىن دە بايقامايتىنداي قالىپقا كەلەدى ەكەن. اتاقتى «سوسنوۆىي بور» سا­ناتوريى ورنالاسقان بۇل وڭىردە جەر استىندا مينەرالدى سۋ قورى مول بولعاندىقتان, ول كادىمگى اۋىز سۋعا جارامدى ەمەس, تۇششى قۇدىق جوق. سوندىقتان اۋىز سۋدى سىرتتان تارتۋى ءتيىس. باتىربەك احمەتوۆ وسى اۋدانعا 2010 جىلى اكىم بولىپ كەلگەندە الدىمەن اۋىز سۋ ماسەلەسىنە كوڭىل ءبولدى. – اۋىلدا دا, قالادا دا الدىمەن ادام تىرشىلىگىنە قاجەت اۋىز سۋ بولىپ تابىلادى. ساپالى اۋىز سۋ بولماي, ادامداردىڭ دەن­­­­ساۋ­لىعى تۋرالى دا ءسوز قوز­­عاۋ ارتىقتاۋ. سوندىقتان مەم­­­لە­كەتىمىزدىڭ اۋىلعا زور قامقور­لىقپەن جۇرگىزىپ وتىرعان «اق بۇلاق» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا تالپىنىس جاسادىق. بۇل زور مۇمكىندىك, – دەيدى باتىربەك مىقانسالىق ۇلى. راسىندا, وسى اۋدانداعى قاي ەلدى مەكەن بولسا دا اۋىز سۋدان قاڭسىپ وتىراتىن. بولشوي چۋراكوۆ دەگەن ۇلكەن اۋىلعا اۋىز سۋ ەكى جىلدا جەتكىزىلدى. اۋىل­داعىلاردىڭ بالاشا قۋانعانىن كورسەڭ. اۋىلداردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, اۋدان ورتالىعى وباعان سەلوسىندا دا اۋىز سۋ بولمايتىن. قازىر بۇل جەردە دە تاۋلىك بويى سۋ شۇمەكتەن اعىپ تۇر. مالىي چۋراكوۆ مەن سيلانتەۆ ەلدى مەكەندەرىنە اۋىز سۋدىڭ جەتكىزىلگەنى اۋىلدان كەتۋگە جي­نالىپ, قوپاڭداپ وتىرعان جۇرت­تى قايتا ويلاندىردى. «اق بۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا بۇرىنعى سۋ قۇبىرلارىن جاڭ­عىرتۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلۋ­دە. وسىنداي جۇمىستار ارقا­سىندا ششەرباكوۆ سەلوسىنا جاقىندا اۋىز سۋ جەتكىزىلمەك. – بۇرىن, سوناۋ قيىن جىلدا­رى اۋىلدىڭ جۇگى نەگە اۋدى؟ الەۋ­­­مەتتىك جاعداي جاسالسا اۋىل­داعىلار تۋعان جەردەن قايدا كەتپەك؟ قازىر اۋدانداعى اۋىز سۋ مەن گاز جەتكىزىلگەن اۋىلداردا تۇر­عىندار قالاداعىداي تۇرا باستادى. وت جاقپايدى, سۋ تاسىمايدى, ءۇيدىڭ ءىشى تاپ-تازا, بارلىعى ءۇيدىڭ ىشىندە. ادامعا قالادا دا, دا­لا­دا دا وسىدان ارتىق نە كەرەك؟ – دەيدى اۋدان اكىمى باتىربەك اح­مەتوۆ. التىنسارين وبلىس ورتالى­عىنا جاقىن اۋداننىڭ ءبىرى بول­عانىمەن, مۇندا نە اۋىز سۋ, نە گاز جوق, جولدار دا توزىپ بىتكەن بولاتىن. باكەڭ وسى اۋدانعا كەل­گەلى ششەرباكوۆ, كراسنىي كاردون جانە مالىي چۋراكوۆ دەگەن ءىرى سەلولارىنا كوگىلدىر وتىن جەت­كىزىلدى. بيىل قاڭتار ايىندا كراس­­نىي­كاردوندىقتار العاش رەت كوگىلدىر وتىندى پايدالانا باس­تادى. – جىل سايىن 15 تەكشە مەتر وتىن الاتىن ەدىك. تۇننەن تۇرىپ وت جاعۋ, كۇل الۋ دەگەن ايەلدى ءجۇن­­جىتەتىنى راس. ەندى, مىنە, ءبىر كۇننىڭ ىشىندە ءۇيىمىز حان سارا­يىنداي وزگەرىپ سالا بەردى, 25 جىل وت جاققان بەينەتىمدى ءبىر كۇندە ۇمىتقاندايمىن. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى دا ەلباسىمىزدىڭ سايا­ساتىنىڭ ارقاسى ەكەنىن ءتۇسى­نەمىز. ال سونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كوپ جۇمىستار اتقارىپ وتىر­عان اۋدان اكىمى باتىربەك مىقانسالق ۇلىنا راحمەتىمدى ايتامىن, – دەپ اعىنان جارىلعان ەدى ۇيىنە گاز جەتكەن كۇنى كراسنىي كاردون اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مۋسفيرا پيمەنوۆا. جاسىراتىنى جوق, وبلىستىڭ وزگە اۋداندارىندا اۋىل, اۋدان ىشىندەگى جولداردىڭ جوندەلىپ جات­قانى شامالى, ايتارلىقتاي جۇمىستاردى ەشكىم كورىپ وتىر­عان جوق. التىنسارين اۋدانىن­دا ۇلكەن داڭعىل جولدان ماياكوۆ­س­كي, الەكسەەۆ اۋىلدارىنا دەيىن باراتىن جولدار ورتا ءجون­دەۋدەن وتكىزىلدى. اۋدانداعى «زۋەۆ – تاناباي – ۆوروبەۆ» جولىنا تاس توسەلىپ, اعىمداعى جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. سو­نى­مەن قاتار, اۋداندا ءبىرىنشى رەت سيلانتەۆ جانە بولشوي چۋراكوۆ ەلدى مەكەندەرى ىشىندەگى كوشەلەرگە تاس توسەلىپ, جوندەلدى. اۋىل ءۇشىن الەۋمەتتىك ماسەلە ىلعي دا الدىڭعى ورىندا تۇرادى. باتىربەك مىقانسالىق ۇلى ەلى­مىزدىڭ ەكونوميكاسى ىلكىم­دىلىك­­پەن دامىپ وتىرعان بۇگىن­دە اۋىلعا وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشتىرۋگە بولمايتىنىن جانە ونىڭ جاعدايىن بارىنشا قالا­عا جاقىنداتۋدى ويلايدى. الەۋ­مەتتىك جاعداي سايراعان ءتىل­مەن كەلمەيدى, وعان مول قارجى, جۇمىس كەرەك. مەملەكەت ونداي قارجىنى بەرىپ تە وتىر, ءتۇرلى باعدارلاما جۇمىس ىستەپ جاتىر. ال ءىستىڭ ورا­يىن كەلتىرۋ اكىمدەرگە كوپ بايلانىستى. باكەڭنىڭ بۇل ورايدا تاجىريبەسى جەتەدى. مىسالى, قازىر اۋىلدىق جەردە مەكتەپ پەن بالاباقشا نەگىزگى تىرەك دە­سە بولادى. شۇكىرشىلىك, اۋىلدا بالا تۋ كورسەتكىشى جوعارى­­لاپ, باقشالارعا سۇرانىس دا ارت­قان. سوڭعى بەس جىلدا اۋدان­دا ءۇش بالاباقشا اشىلدى. ەكى مەك­­تەپ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىس­تارىنان ءوتتى. – وزگە مەكتەپتەردىڭ اعىمداعى جوندەۋ جۇمىسىنا بيۋدجەتتەن قارجى كۇتىپ وتىرا بەرسەك, ولار جىل سايىن توزا بەرەدى عوي. بالالارعا ءبىلىم بەرەتىن قا­سيەت­تى ورىنعا ءجۇردىم-باردىم قارا­ساق, بولاشاققا نە ايتامىز. اۋدانداعى كاسىپكەرلەر مەن شا­رۋا­شىلىق جەتەكشىلەرىنىڭ باسىن قوسىپ جىبەرىپ, وسى ماسەلەنى تۇسىندىرگەنمىن. ولاردىڭ قول­داۋىمەن جينالعان قارجىعا پريوزەرنىي, لەرمونتوۆ, ششەر­باكوۆ, زۋەۆ اۋىلدارىنداعى مەكتەپتەرگە كۇردەلى جوندەۋدەن ەش كەم تۇسپەيتىن اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك, – دەيدى ب. احمەتوۆ. باكەڭ مۇنان بۇرىن جانگەلدين اۋدانىن باسقارعان كەزدە دە اتقار­عان الەۋمەتتىك جۇمىستاردىڭ راح­اتىن شالعايداعى اۋىلدار ءالى كورىپ وتىر. «باتىربەكتىڭ جا­ساپ كەتكەنى» دەيدى. احمەت باي­تۇرسىنوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان اقكول اۋىلى وبلىس ورتا­لىعىنان 700 شاقىرىمداي جەردە جاتىر. قوستانايدان شىققان جولاۋشى 10 ساعات ءجۇرىپ جەتەدى. سول شالعايداعى قاتار جاتقان اقكول مەن قاراسۋ اۋىلىنا ەكى مەكتەپ, سول اۋىلداردىڭ ماڭايىنداعى ميلىسايعا تاعى ءبىر مەكتەپ سالىپ بەرگەن ەدى. بۇگىندە بالالاردىڭ راحاتىنا قىزمەت ەتىپ تۇر. اقكول مەن قاراسۋعا اۋىز سۋ تارتىپ بەرگەن دە باكەڭ بولاتىن. – قالا حالقىنىڭ كوبەيىپ, اۋىل­داردىڭ وبلىس كارتاسىنان سىزىلۋى, تۇرعىندارىنىڭ ازايۋ ۇدەرىسى ءالى توقتاماي وتىر. ال ءسىزدىڭ اۋىلدا بارىنشا الەۋمەتتىك جاعدايدى وڭالتۋ كەرەك دەپ شىرىلدايتىن كوزقاراسىڭىز ۋاقىت تالابىنا ساي ما؟ – دەپ اكىمدى شامىرقاندىرىپ الدىق. – اۋىل تۋرالى وسىنداي كوز­قاراستى مەن ءاۋ باستان قول­دا­مايمىن. ءوزىمىز اۋىلدان شىقتىق. قازاق اۋىلى ءومىر ءسۇرۋى ءتيىس! ءبىز اتا كاسىبىمىزدى تاستاماي, قايتا ونى جاڭعىرتا دامىتۋىمىز قا­جەت. ءبىز سوندا عانا ءداستۇرىمىزدى, ءتىلىمىزدى بەرىك ساقتاپ, ۇلت رەتىندە كۇشەيە تۇسەمىز. قازىر اۋىلدا مال باعىپ وتىرعان جىگىتتەر ەشكىمنەن كەم ەمەس. مەملەكەتتىڭ ءوزى سوعان جاعداي جاساپ وتىر. تەك قيمىلدا, ەرىنبە. مىسالى, ءبىزدىڭ اۋداندا ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋ اياسىندا «سىباعا» باع­دار­لاماسىمەن 5 كىسىگە نەسيە بە­رىلىپ, ولار 165 باس ءىرى قارا مال الدى. شارۋا قوجالىقتارىنا, سەرىك­تەستىكتەرگە دە مال الۋعا قول­قابىس كورسەتىپ وتىرمىز. «ال­تىن اسىق» باعدارلاماسى بويىن­شا «حاميت م.م.» شارۋا قوجالىعى 232 قوي-ەشكى الدى. «قۇلان» باعدارلاماسى بويىنشا 6 ادام 108 جىلقى الىپ وسىرە باستادى. مۇنىڭ بارلىعى دا باع­دارلاما بويىنشا جاساعان جوس­پارىمىزدان الدەقايدا كوپ. ەشتەڭە جاسالماي سۋداعى قالت­قىداي جۇرە بەرسەك, ارينە جۇرت اۋىلدان كەتەدى, – دەيدى باكەڭ. اۋداندا بيۋدجەت قارجىسىن يگەرۋ, بيۋدجەت تابىسپەن تولىق­تى­رىلماسا, الەۋمەتتىك ماسەلە قايدان شەشىمىن تاپسىن؟ سول ءۇشىن اۋدان شارۋاشىلىعىن اقساتپاۋعا تىرىسادى. سوڭعى جىلدارى اۋدان وڭىرىندە ورنالاسقان «سوس­نوۆىي بور» ءساناتوريىنىڭ جانىنان «MVS» اتتى سەرىكتەستىك «ARTEZA» دەگەن ماركامەن شولمەككە اۋىز سۋ قۇياتىن تسەح اشتى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «اگروبيزنەس-2020», «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلامالارى بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى بەلسەنە جۇزەگە اسىرادى. ءوڭىردىڭ يندۋستريالىق كارتاسى شەڭبەرىندە 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان ءىرى ەكى جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. 500 انالىق ءىرى قارا مال جانە 1000 ءىرى قاراعا ار­نالعان بورداقىلاۋ الاڭى ىسكە قوسىلدى. قازىر «وباعان قۇس» شارۋاشىلىعىنىڭ, ياعني سيلانتەۆ سەلوسىندا تاۋلىگىنە 1 ميلليون جۇمىرتقا بەرەتىن قۇس فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر, ونىڭ ءبىر بولىگى دايىن تۇر. يندۋستريا كارتاسىنان تىس ينۆەستيتسيالىق جوبالار دا جۇزەگە اسىرىلۋدا. 500 جىل­قىعا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭى ىسكە قوسىلدى. سونىمەن قاتار, وسيپوۆ سەلوسىندا 200 باسقا ارنالعان ساۋىندى ءسۇت فەرماسى, وباعان سەلوسىندا تاۋلىگىنە 3000 ليتر ءسۇت وڭدەيتىن تسەح قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. 9 اي ىشىندە ينۆەستيتسيالىق نەگىزگى قارجى 2 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق­تاعان, بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 194 ميلليون تەڭگەگە كوپ ەكەن. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا دا جاعداي جاساپ وتىر. اۋداندا جۇ­مىسسىزدىقتىڭ – 0,4, ال كە­دەيلىك شەگىنىڭ 0,1 پا­يىز بولىپ تومەندەگەنى دە وسىنداي جۇمىستاردىڭ ارقاسى ەكەنى ءسوزسىز. ايتپاقشى, التىنسارين اۋدانىندا ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا تالپىنىس بار. بۇل ءوڭىر ۇلى اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين مەن قازاق اقىن قىزدارىنىڭ كو­شىن باستاعان ءماريام حاكىم­جا­نوۆانىڭ كىندىك قانى تامعان جەر. ولار تۋعان جەردەگى قۇدىقتىڭ ما­كەتىن جاساپ, ول جەردە بالعوجا ءجاڭبىرشيننىڭ اۋىلى بولعانىن ەسكە سالاتىن پليتا قويىلدى. ششەر­­با­كوۆ اۋىلىنىڭ كىرە­بەرى­سىنە التىنسارين ساياباعى سالىنۋ­دا, بالالاردى وقىتىپ تۇرعان ۇلى ۇستازدىڭ ەسكەرتكىشى دە بوي كوتەر­دى. – ءبىزدىڭ حالقىمىز تاريحىنىڭ ءار كەزەڭى ىشكى, سىرتقى تۋريزمگە ماتەريال رەتىندە سۇرانىپ تۇر. ىبىراي اتامىزدىڭ تۋعان جەرىن, كەسەنەسىن كورۋگە ىنتىعىپ كەلەتىندەر از با؟ تامىلجىعان تابيعات مىناۋ. مۇنىڭ ءوزى جاس ۇرپاققا رۋحاني ازىق جانە پاتريوتيزمگە تاربيەلەيتىنىن ەس­كەرۋىمىز  قاجەت, – دەيدى اۋدان اكىمى باتىربەك احمەتوۆ. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي وبلىسى, التىنسارين اۋدانى.