باس باسىلىم بەتىندە 13 ناۋرىزدا جاريالانعان اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ «قۇندىلىقتار قۇلدىراۋى» اتتى ماقالاسى تۇسىنگەن جانعا ەل ىشىندە قوردالانعان تالاي ماسەلەنىڭ بەتىن اشىپ بەردى. سوڭعى ۋاقىتتا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە اتالعان جازبا جونىندە تۇشىمدى وي-پىكىرلەر لەگىنىڭ دە بىرنەشە مارتە باسىلعانىن بايقاپ ءجۇرمىز. گازەتتە جاريالانعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ءۋالى وي-پىكىرلەرىنىڭ ورتاق ارناسى – كەيبىر قولىندا قارجىسى نەمەسە قىزمەتى بار وتانداستارىمىزدىڭ شەكتەن شىققان ماقتانگەرشىلىك, داۋرىقپالىق, داڭعازالىققا سالىناتىنىن, «اتتىعا ەرىپ جاياۋدىڭ تاڭى ايىرىلىپتى» دەگەندەي, جاعىمسىز ءۇردىستىڭ قالىڭ بۇقاراعا دا دەندەي ەنىپ, ۋىتىن تاراتىپ جاتقانىنا سايادى. رەداكتسيا بۇل تاقىرىپتى الداعى كەزدە دە قوزعاي بەرەتىنىن ايتا كەلىپ: «ەلىم دەيتىن ازاماتتاردىڭ بارشاسىن حالىقتىق قالپىمىزعا, ۇلتتىق ءبىتىم-بولمىسىمىزعا, وركەنيەتكە ۇمتىلعان وسكەلەڭ ۇردىستەرىمىزگە ۇيلەسپەيتىن, جانىمىزعا جات مىنەز-ق ۇلىقتان ارىلۋدىڭ جولدارى جايىندا بىرلەسە اقىلداسۋعا شاقىرامىز», دەگەن ەكەن. وسى ورايدا قازاقستاندىق عىلىمعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تورەگەلدى شارمانوۆ سىندى ابىز اقساقالىمىز جازعانداي, وزىق داۋىردە سانا مەشەۋلىگىنە اكەلىپ وتىرعان كەي ءىس-قيمىلدارعا جانىمىز اۋىراتىنى, ءىشىمىز كۇيەتىنى جاسىرىن ەمەس. ءوزى عانا اداسپاي, قوعامدى دا شاتاستىراتىنىن, شىرعالاڭعا سالاتىنىن تۇسىنبەيتىن مانساپقورلىق پەن اتاققۇمارلىقتىڭ «شىڭىنا» شىعىپ العان جانداردى ساباسىنا ءتۇسىرىپ, كوپ قارجىنىڭ بۋىنان دا قاستەرلى, سالماقتى قۇندىلىقتار بار ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. سوندىقتان, وسىنداي وسپادارلىقتى تىيۋ جونىندە ەلباسىمىز تاپسىرما جۇكتەدى.
ەل گازەتى «ەگەمەننىڭ» ەگەۋلى نايزاسى وتكىر عوي. مەملەكەت باسشىسى ماڭىز بەرىپ وتىرعان ماسەلە اياسىندا قاراستىرىلۋى ءتيىس كەلەڭسىز وقيعانىڭ ءبىرى اياگوز وڭىرىندە ورىن العان بولاتىن. «قۇندىلىقتار قۇلدىراۋى» اتتى ماقالانى وقىعاندا ويىما ورالعان وسى جايتتى بايانداسام, بالكىم باسقالاردىڭ قاتەلىكتى قايتالاماۋىنا سەپ بولار. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اياگوز اۋدانىندا ۇلتىمىزدىڭ ماحاببات داستانىنا اينالعان قوس عاشىق قوزى مەن باياننىڭ كەسەنەسى بار ەكەنىن بارشا جۇرت بىلەدى. وسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قورعالاتىن عاشىقتار كەسەنەسىنىڭ جانىندا ايگىلى «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» ەپوسىندا اتالاتىن تاريحي اۋىل تاڭسىققا ءتيىپ تۇرعان تارلاۋلىعا جۇمان قوجاعاپانوۆ ەسىمدى اۋىلداسىمىزدىڭ اتىن بەرۋ جونىندەگى ۇسىنىس اياگوزدىكتەردى ابدەن مەزى ەتكەن-ءدى. بىلتىر 22 مامىردا تارلاۋلى اۋىلدىق وكرۋگىن قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ اۋىلدىق وكرۋگى, ال تارلاۋلى اۋىلىن قوجاعاپانوۆ اۋىلى دەپ اتاۋعا ۇسىنىس بىلدىرگەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ شاعىن «ءلابباي توبى» جينالىس وتكىزدى. ول باسقوسۋ ەلىمىزدىڭ «ونوماستيكا تۋرالى» زاڭىنا كەرەعار جاعدايدا قولدان ۇيىمداستىرىلدى. 2010 جىلى اياگوز اۋداندىق ءماسليحاتى سەسسياسىنىڭ اۋىل اتىن ج.قوجاعاپانوۆقا بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن وبلىستىق ونوماستيكالىق كوميسسيا: «ءبىر ادامعا كورسەتىلگەن قۇرمەت جەتكىلىكتى» دەگەن دايەكپەن قۇپتاماعان ەدى. الايدا كەيىن ول كوميسسيانىڭ شەشىمى وزگەرىپ كەتتى. ەرىكسىز كىمنىڭ تىزە قيمىلىنا شىدامادى دەگەن ساۋال بوي كوتەردى. بۇل – كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ اكىمشىلىك باعىنىشتىلىق پەن تاۋەلدىلىك جاعدايىندا قارالاتىنىن كورسەتەدى... جالپى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرگە, ەلدى مەكەندەرگە, مەملەكەت مەنشىگىندەگى وبەكتىلەرگە ات بەرۋ, قايتا اتاۋ, اتاۋلاردىڭ ترانسكريپتسياسىن ناقتىلاۋ مەن وزگەرتۋ, جەكە ادامنىڭ ەسىمىن بەرۋ جونىندە ونوماستيكا جۇمىسىنىڭ كريتەريلەرى انىقتالعانى بەلگىلى. اتالعان وبەكتىلەردىڭ اتىن وزگەرتۋ مەملەكەت دەڭگەيىندەگى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە تيەسىلى. نىساندارعا بەرىلەتىن اتاۋلاردى زاڭ تالابىمەن رەتتەۋدە وسى قۇجات نەگىزگى تەتىك بولۋى كەرەك ەدى. الايدا, «ونوماستيكا تۋرالى» زاڭ بەلگىلەگەن باستى كريتەري – جەكە تۇلعانىڭ ساپالىق قاسيەتى ادەيى نازاردان تىس قالدىرىلدى. كريتەريلەر بويىنشا ءبىر اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتىڭ شەگىندەگى ەلدى مەكەندەرگە, ونىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنە ءبىر اتاۋدى ءبىر مارتە بەرۋ ەسكەرىلگەن. ءتىپتى, اسا كورنەكتى مەملەكەت, قوعام, مادەنيەت, عىلىم قايراتكەرلەرىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الدىندا سىڭىرگەن ەڭبەگى اۋىلدىق وكرۋگكە, اۋىلعا, كەنتكە جەكە ادامنىڭ اتىن بەرۋگە نەگىز بولا المايتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق تۇجىرىمدالعان. بۇعان قوسا ولاردىڭ ەڭبەگى حالىقارالىق قاۋىمداستىق الدىندا قاي سالادا ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ, تانىلعان بولسا, سول سالا ارقىلى باعالانادى. سوندا جاڭاعى اۋىلعا اتى ۇسىنىلعان ادام كورنەكتى مەملەكەت, قوعام, عىلىم, مادەنيەت قايراتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى عانا ەمەس, حالىقارالىق قاۋىمداستىق الدىندا دا لايىقتى باعاسىن العان اقتاڭگەر تۇلعا ما؟ جوق! سوندىقتان, اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ ماقالاسىنا وزەك بولعانداي, بۇل دا الدەكىمدەردىڭ قولدان ۇيىمداستىرعان ءوتىنىشى, استامشىل بۇيىمتايى, جالعان ات شىعارۋشىلىعى بولىپ شىعادى. سونداي-اق, تارلاۋلى اۋىلدىق وكرۋگىندە قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ اتتى تاعى ءبىر اۋىلدىڭ بار ەكەنى, «ءبىر اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتىڭ شەگىندەگى ەلدى مەكەندەرگە ءبىر اتاۋدى ءبىر مارتە بەرۋ كەرەك» دەگەن زاڭ تالابى ەسكەرىلمەدى. تارلاۋلى اۋىلى مەملەكەت مەنشىگىندەگى نىسان جانە ونىڭ اتاۋى مەملەكەت دەڭگەيىندە شەشىلەدى. جينالىستا اۋىلعا جانە اۋىلدىق وكرۋگكە جاڭادان اتاۋلار بەرۋ تۋرالى ەكى ماسەلە تالقىلانىپ, بىرىكتىرىلە داۋىسقا قويىلۋى – حالىقتى الداپ, شاتاستىرۋدىڭ امالى. زاڭ تالابىن قاناعاتتاندىرمايتىن تۇلعانى الدەقانداي قيسىنسىز سەبەپپەن تاڭداعان شەشىم سۇتتەي ۇيىعان اۋىل مەن اۋدان تۇرعىندارىنىڭ اراسىنا جىك سالۋ ەمەس پە؟! وسىلايشا, اياگوزدە زاڭ تالابىنا قارسى قايشىلىققا تولى شەشىممەن قوسا رۋحاني جەتەسىزدىككە دە جول بەرىلدى. بۇعان الىپ كەلگەن ءجايت – داڭعويلىق, استامشىلىق. ويتكەنى... اۋىلدا توقتارحان قوجاعاپانوۆتىڭ اكەسى جۇمان قوجاعاپانوۆتىڭ اتىندا مادەنيەت ءۇيى بار. كوشە بار. اناسى كوشجاننىڭ اتىندا مەشىت بار. توقتارحاننىڭ ءوزى اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانعان. بۇل قۇرمەتتەر ولقى بولعانداي تارلاۋلىعا اكەسىنىڭ اتىن اپەرۋ جونىندەگى بۇيىمتايى, ونىڭ جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان قۇپتالۋى كوڭىلدى سارسىلتار كوپ ويعا جەتەلەيدى. جانتانۋ عىلىمىندا: «ادامدىق قاسيەتكە كولەڭكە تۇسىرەتىن ناداندىق بىلىمسىزدىكتەن, قاراڭعىلىقتان ءنار الادى. ناداندىق بىلىمسىزدىكپەن عانا انىقتالمايدى. ولاردىڭ ىشىندە جوعارى ءبىلىمدى, ءتىپتى, ارنايى عىلىمي دارەجەلى ادام دا بار. ناداندىق – ادامدىق قاسيەتتىڭ كەمەل فورماسى كىسىلىكتىڭ انتيپودى» دەگەن انىقتاما بار. شىنىندا, ناداندىق كۇنى وتكەن قۇبىلىس ەمەس, قازىرگى زاماننىڭ قاۋىپتى دەرتى بولىپ تۇر. ءبىر دوسىم: «تالدىقورعان قالاسىنىڭ جانىنداعى مۇقىر اۋىلىندا ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان نۇرمولدا الدابەرگەنوۆتىڭ ۇرپاقتارى اۋىل اتىنا تالاسىپ ناداندىق كورسەتپەدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە سەمەي وبلىسى, شۇبارتاۋ اۋدانىندا ۇلى عالىم ش.ءۋاليحانوۆتىڭ اتى بەرىلگەن اۋىلعا ەجەلگى «قوساعاش» اتاۋى قايتارىلدى. سوندا تارلاۋلىنى وزگەرتۋگە ۇمتىلىپ جۇرگەن جاننىڭ اكەسى شوقان مەن نۇرمولدادان اسىپ تۋعان با؟» دەگەن جاندى ساۋالىمەن توسىلدىرعانى ەسىمنەن كەتپەيدى. مەن بۇل جونىندە قۇزىرلى مەكەمەلەرگە ءبىر توپ ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ اتىنان حات تا جازدىم. حاتىمدا اياگوز اۋدانىندا «ونوماستيكا تۋرالى» زاڭ تالابى ورەسكەل بۇزىلىپ, اتاققۇمارلىقتىڭ, داراقىلىقتىڭ, كەنەۋسىز ماقتاننىڭ اتى وزىپ, ەسەسىنە ەلىمىزگە ەلەۋلى ەڭبەگىمەن كورىنگەن تۇلعالار نازاردان تىس قالىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتىم. مىسالى, تارلاۋلى اۋىلىندا 3 مينيستر, 10-عا جۋىق عىلىم دوكتورى دۇنيەگە كەلگەن. مەديتسينا سالاسى بويىنشا دۇنيە جۇزىنە ءماشھۇر ەكى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان وسى تارلاۋلى اۋىلىنىڭ پەرزەنتتەرى. ال اۋىلدا ولاردىڭ ەسىمى بەرىلگەن بىردە-ءبىر كوشە جوق. مەملەكەت باسشىسى بىلتىر ونوماستيكا قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭعا قول قويدى. زاڭ ونوماستيكا سالاسى ءۇشىن ناقتى باعىت-باعدار بەرە وتىرىپ, ونى قولدانۋ مەحانيزمىن رەتتەۋى ءتيىس بولاتىن. ەلباسى جەر-سۋ اتاۋلارى مەن نىساندارعا ات بەرۋ جاعدايىنا تاريحي تانىم تۇرعىسىندا كوڭىل ءبولىنۋ قاجەتتىلىگىنە جانە جالپاق ەلگە بەلگىسىز ادام اتتارى ءجيى بەرىلىپ كەتكەندىگىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ ەدى. جاڭا قۇجات جەر-سۋ اتاۋلارىن وزگەرتۋدەگى بىلىقتارعا توسقاۋىل بولۋى ءتيىس-ءتىن. اياگوز اۋدانىندا ورىن العان ەرسى جاعدايعا قاراپ, پرەزيدەنتتىڭ ونوماستيكا سالاسىنداعى كەلەڭسىزدىكتەرگە الاڭداۋى ابدەن ورىندى ەكەنىن بايقادىق. تارلاۋلى – قوزى كورپەش پەن بايان سۇلۋدىڭ مۇردەلەرى جاتقان, تۇركى الەمىنە تانىمال كيەلى مەكەن. قوس مۇڭلىقتىڭ ەسىمدەرىمەن اتالعان جەرگە جۇمان دەگەن بەيماعلۇم اتاۋ ءتىپتى دە ساي كەلمەيدى. ول بار بولعانى كەڭشارداعى متس-تا باسشى, فەرما مەڭگەرۋشىسى بولعان ادام. ەگەر ونداي ادامداردىڭ بارىنە جەر-سۋ اتاۋلارىن بەرەر بولساق, ۇلتتىق رۋحىمىز, تاريحي تانىم-تۇسىنىگىمىز قايدا قالماق؟ ومىردەن قاتارداعى قاراپايىم عانا ادام بولىپ وتكەن اكەلەرىنە قالتاسى قالىڭ بالالارى اتاۋ بەرە بەرەر بولسا, تۇيسىگى تەرەڭ ەل بولعانىمىز قايسى؟.. قىپشاق اقىنى, التىن وردا ءداۋىرى ادەبيەتىنىڭ وكىلى سايف ساراي: «وتىرىك – جاراقات سياقتى, جازىلسا دا ورنى قالادى», دەپ جالعانشىلدىقتىڭ ادام مىنەزىنىڭ مەرەز قاسيەتى, زياندى قۇبىلىس ەكەنىن ايتقان. پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, وتىرىك رەتسيپيەنتتەردى شاتاستىرۋ ماقساتىمەن ناقتى ءبىر جاعدايدا جەكەلەي نەمەسە الەۋمەتتىك ارتىقشىلىققا يە بولۋ نيەتىنەن تۋىندايدى. بۇل ساناتتاعىلار ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن ءوزىن-ءوزى ماداقتاپ, شىندىقتى سانالى تۇردە بۇرمالايدى. ءسويتىپ, وتىرىكشىلىك سول تۇلعانىڭ ساپالىق كورسەتكىشىنە اينالادى. الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق تۇرعىدا وتىرىك – وتىرىكشىنىڭ ءادىسى بولسا, پسيحوپاتولوگيادا ول ادامداردى الداپ شاتاستىرۋ پروتسەسىنەن قاناعاتتانارلىق سەزىمگە بولەنىپ, كوڭىلى تولاتىن ميفومان-پسيحوپاتتىڭ ماقساتى بولىپ كورىنىس بەرەدى. وسى ءبىر مەرەز ادەتتەن ساقتاندىرۋدى ازاماتتىق پارىزىم دەپ بىلەمىن. ارينە, قازاق قوعامىندا اكەنىڭ الەۋمەتتىك ورنىنا ەرەكشە باسىمدىلىق بەرىلەدى. اكەنى سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ – وتباسى ەتيكاسىنىڭ يمپەراتيۆتى الەۋمەتتىك نورمالارى. كەز كەلگەن جان ءوز اكەسىن جاقسى كورەدى. بىراق, بۇل – ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىنان اتتاپ كەتۋدى بىلدىرمەسە كەرەك. سوندىقتان, اكە اتىن قۇرمەتتەۋدىڭ ءجون-جوسىعىن بەزبەندەي الماي, كەرىسىنشە ارۋاقتىڭ مازاسىن كەتىرىپ ءجۇرۋدى ولاردىڭ جوعارىداعىداي جاعدايلارعا ۇمتىلعان ۇرپاقتارى ءتۇسىنۋى ءتيىس. عاسىردان عاسىرعا وزعان تاريحي اتاۋدى بارىمتالاۋ بەيباستاقتىق, وعان ەل مەن جۇرت باردا جول بەرىلمەيدى. قۇندىلىقتاردى قۇلدىراتپاۋ – قولىمىزدا!
امانگەلدى كەرىمتاەۆ, ەڭبەك ارداگەرى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى, اياگوز اۋدانى.
