ەل ەرتەڭىن ويلايتىن ءتول گازەتىمىز «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان ايگىلى عالىم تورەگەلدى شارمانوۆ اعامىزدىڭ «قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى», وعان ءۇن قوسقان ارىپتەس اعام قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ «ۇيات تۋرالى ايتۋ ۇيات بولىپ بارادى» ماقالاسىن قاتار قويىپ وقىپ, تەرەڭ ويعا باتتىم. اعا گازەتتىڭ كوتەرگەن تاقىرىبى قاشاندا سالماقتى, سىنى وتكىر عوي. سونىڭ ءبىرى عالامدىق جاھاندانۋ پروتسەسىندە قازاقى ورتانىڭ اراسىندا كەزدەسەتىن, كوپشىلىكتى تولعاندىراتىن ماسەلەنى قاجەت ۋاقىتىندا كوتەرىپ, قوعامىمىزدىڭ قۇلدىراپ بارا جاتقان تۇستارىن ءدال تاپقانى.
شىندىعىندا ەلىمىزدە «زامانىنا قاراي ادامى» دەپ ايتپاقشى قانىش ساتباەۆتىڭ قولتاڭباسى قالعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ دا قادىرىنىڭ كەتە باستاعانى سول, بۇگىندە اتاق جارىسىنان عىلىم دوكتورى مەن كانديداتتارىنىڭ ەسەبىنەن جاڭىلاتىن حالگە جەتتىك. سول عىلىم سالاسىنداعى اتاقتارى ولارعا نە ءۇشىن كەرەك بولدى ەكەن دەگەن ۇلكەن سۇراق تۋىندايدى. كۇندىز-ءتۇنى كىتاپحاناعا بارىپ, كوز مايىن تاۋىسقان جاس عالىمنىڭ قورعاعان ەڭبەگى قازاقستاندىق عىلىمعا ءوز ۇلەسىن قوسپاسا, ءوز جەمىسىن بەرمەسە, ساتىپ العان جالعان اتاق كىم ءۇشىن قاجەت؟ ءوزىن-ءوزى جارنامالاۋ بيزنەسىنە اينالعان مىنا زاماندا قالتاڭدا قوماقتى قارجىڭ بولسا, الدىڭا قويعان اسىل ارماندارىڭا ويلانباي قول جەتكىزەتىن كۇيگە جەتتىك. تەڭگەنىڭ ق ۇلى بولۋعا اينالدىق. بۇل ءومىردىڭ اششى شىندىعى, بۇگىنگى كۇننىڭ باستى ماسەلەسى دەسەك تە بولادى. ەسەپسىز عالىمدار كوبەيىپ, ولاردان ءبىلىم العان ءشاكىرتتەردىڭ دە عىلىمعا ءتۇرلى قيتۇرقىلىق ادىستەرمەن كەلۋى كەڭىنەن ەتەك الدى. كەيدە ويلايسىڭ, ەلىمىزدە نەگە ءبىلىم ساپاسى تومەن دەپ. قازاقشا ايتقان قاراپايىم ءسوزىڭدى پلەنارلىق جينالىسقا كەلگەن اتى دارداي مينيسترلىكتىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان ازاماتتاردىڭ ءتۇسىنىپ دۇرىس جاۋاپ بەرە الماۋى مەنى قاتتى ويلاندىرادى. عىلىمي اتاعى دارداي, بىراق بىلەتىنى بەرەتىن پانىنەن ارى ۇزاپ بارمايتىن عالىمداردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ستۋدەنتتەردى شالا وقىتىپ, سەسسيا كەزىندە پارا الادى دەگەندى ەستىپ, قۇلاعىمىز ۇيرەنگەلى قاشان. ودان ءبىلىم العان ستۋدەنتتىڭ ەرتەڭى نە بولماق؟ جالپى قوعام بولىپ ويلاناتىن دۇنيە بۇل. ءيا, دانا اباي اتامىزدىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاققا اماناتتاپ كەتكەن ار, ۇيات, قاناعات, راقىم دەگەن اسىل قاسيەتتەردى بويىنا جاستايىنان ءسىڭىرىپ ءوسكەن قانداستارىمىزدىڭ بۇگىن قايدا بارا جاتقانى مەنى قاتتى تولعاندىرادى. قالا بالاسىنىڭ قوعامعا جات ىستەرگە بارىپ تۋعان اكە-شەشەسىن قارتتار ۇيىنە وتكىزۋى, زەينەتاقىسىن الاتىن كەزدە قىمبات شەتەلدىك كولىكتەرمەن بارىپ وعان ورتاقتاسۋى, ودان قالدى اۋىل اراسىنا تانىمال, ءتىرى كەزىندە ەشكىمنەن دارالانباعان قاراپايىم ادامنىڭ دۇنيەدەن وزعان تۇسىندا ارتىندا قالعان بايشىكەش بالاسى وزگە بەيىتتەردەن ەرەكشەلەپ, قىزىل كىرپىشتەن كۇمبەز سالىپ, ونى باسەكەگە اينالدىرۋى, ءسويتىپ اتشاپتىرىم جەرگە تەمىرمەن قورشاۋ قۇرۋى, وعان قوي دەيتىن ازاماتتىڭ بولماۋى ەل باسقارىپ وتىرعان ازاماتتارعا ۇلكەن سىن. ال قايتىس بولعان ادامنىڭ اسىنا سول كىسىگە نەمەسە وتباسىنا ودان قالدى, رۋ مەن ءجۇزدىڭ اسىلدارىن دارىپتەيتىن ارزانقول كىتاپتار شىعارۋ دا كەڭ ەتەك الىپ بارادى. وسىندايدا وسى استانا قالاسىندا وتكەن جانازا ەرىكسىز ەسىمە تۇسەدى. ۇلكەن قىزمەت اتقاراتىن تانىس ادامنىڭ اكەسى قايتىس بولىپ, مارقۇمدى سوڭعى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋعا جينالعان حالىقتىڭ سانىندا ەسەپ جوق. دالادا 40 گرادۋستىق سارىشۇناق اياز. وسىنداي كەزدە ولىكتىڭ ءتورت جاعىنان ءتورت مولدا وتىرىپ الىپ, بىلگەن قۇران سۇرەلەرىن وزدەرىنشە 40 مينۋتقا سوزىپ وقىپ, باستىققا جاعىنۋدىڭ بار امالىن قاراستىردى. كوبىرەك وقىسام ءۇي يەسىنە قايتسەم دە جاعامىن دەگەن پيعىلدارى دالاداعى ايازدا توڭعان حالىقتى ەلەۋگە مۇرشا بەرمەدى. جانازادا تۇرعان ەل ءابىرجي باستاپ, ءىشىنارا كۇڭكىلگە باستى. سوندا دەيمىن-اۋ: «حالىق – اللانىڭ ءبىر اتاۋى» دەگەن ءسوزدى ەسكە الماعان مولداسىماقتاردى تياتىن مەشىت ادامدارى قايدا؟ مىنە, داراقىلىق دەگەنىمىز. وسى جايدان كەيىن ەلىمىزدە ءدىن سالاسىن باسقارىپ جۇرگەن ازاماتتاردان كوپشىلىك جينالعان جەرلەردە نەمەسە جۇمىس كۇندەرى ءتۇس مەزگىلىندە قايتىس بولعان ازاماتتىڭ اتىنان بەرىلەتىن اس, جانازانى ءوتكىزۋدىڭ جالپىعا ورتاق ءتارتىبىن جاساپ بەكىتىپ بەرۋلەرىن سۇرايمىز. ءسوز اراسىندا 42 جىل اسكەري سالادا ءجۇرىپ, بىردەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ تىزىمىمەن ءماجىلىس دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان مەنىڭ ارتتا قالعان ءوز ومىرىمدەگى جايتتارعا توقتالسام دەيمىن. حالىق قالاۋلىسى بولسام دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىندا تىڭداۋشىلارعا ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن حالىقارالىق ىستەردەگى جەتكەن جەتىستىكتەرى, اسكەري وفيتسەردىڭ ار-وجدانىن قالىپتاستىراتىن ەتيكا نورمالارىنان دارىستەر وقىپ, وي ءبولىسۋدى ۇدايى داعدىعا الدىم. اپپاق قارداي تازا اق قولعاپ كيگەن اسكەري وفيتسەردىڭ ەتيكا نورمالارى دەگەننەن ەسىمە ءبىر قىزىق جايتتار ورالادى. جاقىندا ەلىمىزگە تانىمال تۇلعا تۋرالى «ۆرەميا» گازەتىندە ءبىر ماقالا شىقتى. ءجۋرناليستىڭ تاقىرىپتى بارىنشا اشقانى سونشا ۇلكەن شەندە جۇرگەن ازاماتتىڭ قىزمەت ورنىنان بوساپ, شەتەلدەگى ەلشىلىكتەردىڭ بىرىنە قىزمەت اۋىستىرۋ جونىندەگى باسشىلىق ۇسىنىسىن سوزبۇيداعا سالىپ, ايەلىنىڭ تروپيكالىق كليماتقا بەيىمدەلە المايتىنىن العا تارتىپ قىزمەت تاڭداۋى, انا جۇمىس ەمەس, مىنا جۇمىستى بەر دەپ تابانداپ تۇرىپ تاكاپپارلىق كورسەتۋى وتانداستارىمدى تاڭعالدىردى. وعان ينتەرنەتتەگى كوپ ازاماتتار بەلسەندىلىك تانىتىپ ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, قوعامدا ءبىرشاما وي قوزعالدى. ەندى قازاقتىڭ توي وتكىزۋىنە قاتىستى ويلارمەن بولىسسەم دەيمىن. كەڭەس كەزىندە مەرەيتويلىق جاس 60 جاستان باستالاتىن. ءبۇگىن ول جاسارىپ 30-40-50-دەن باستاپ تويلانىپ ءجۇر. بۇعان قوسا مەكتەپ بىتىرگەندەرىنە 10, 20, 30, 40 جىلدىقتاردى اتاپ ءوتۋ دە كەڭىنەن سانگە اينالدى. ءبىر جىلدارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جازىلعان ماقالا ويىما كەلىپ وتىر. مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشىنە 2000 تەڭگە بەرە الماي سۋيتسيدكە بوي الدىرىپ اسىلىپ ولگەن جەتكىنشەكتىڭ ولىمىنە وسى داراقىلىعىمىزدىڭ سەبەبى بولدى دەپ ويلايمىن. دەگەنمەن دە جىل سايىن مينيسترلىك تاراپىنان وقۋشىلاردان اقشا جينالماسىن دەگەن تاپسىرما بولسا دا وتكەن جىلدارى وسى ءوزىمىزدىڭ استانا قالاسىنداعى №64 مەكتەپ-ليتسەيىندە مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشىنە جيناعان وقۋشىلاردىڭ 3 ملن. تەڭگەسىن ءبىر الاياقتىڭ ۇرلاپ, بۋرابايعا كازينوعا سالعانىنا كۋا بولدىق. سول مەكتەپ ديرەكتورىنا دا ەشقانداي شارا قولدانىلعان جوق, بۇگىنگى كۇندەرى ءوز جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا. كەيبىر مەكتەپ باسشىلارى مەكتەپ بىتىرگەندەرىنە 20,30,40 جىل تولعان تۇلەكتەردەن ءبىر نارسە دامەتىپ, مەكتەپكە زات سىيلاسا ەكەن دەپ تۇراتىن قۇلقىننىڭ ق ۇلى دەرلىك حالگە جەتتى. بىتىرۋشىلەردەن سىيلانعان تەلەديدار, تىگىن ماشيناسى, ورىندىقتارى مەكتەپتىڭ جالپىعا ورتاق مۇلكىنىڭ قاتارىنا كىرىسكە كىرگىزبەۋىنەن, تەگىن كەلگەن دۇنيەنىڭ ەش قادىرى بولماي وقۋشى مەن ۇستازعا قىزمەت كورسەتپەي جاتىپ, ءبىر جىل وتپەي مەكتەپ ديرەكتورى مەن سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ ۇيلەرىنە اكەتىپ جاتقانىنا دا كۋا بولۋدامىز. مىنە, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا ءبىلىم ءنارىن بەرەتىن اقىلشى ۇستازدىڭ شىنايى بەت بەينەسى. بۇگىندە جۇمىس كۇنىنە قاراماي, ۋاقىتپەن ساناسپاي توي جاساي بەرەتىن حالگە جەتتىك. داڭعىراعان مۋزىكا, ارزان سوزگە مالدانىپ ءوزىن كورسەتەمىن دەپ تىراشتانعان تامادا تويدى ءتۇن ورتاسىنا دەيىن سوزىپ, جۇرتتى مەزى ەتەتىن بولدى. مۇنداي جەرگە قالتالى ازامات كەلسە, ونى بارىنشا ماقتاپ, ءتورت شۋماق ولەڭىن ارناپ قالتاسىن قاعىپ الۋ كەڭ ۇردىسكە اينالدى. سول تويعا كەلگەن كەيبىر قاراپايىم قوناق ازاماتتار تويعا اكەلگەنىن, ازىن-اۋلاق سىيلىعىن توي يەسىنە بەرىپ, قالتاسىن قاعىپ وتىرعاندا, قايتا-قايتا جۇرت كوزىنشە بەتاشارعا شاقىرىپ قولايسىز جاعداي جاسايتىنىنا دا كوزىمىز ۇيرەندى. ونىڭ ۇستىنە اتاقتى انشىلەردى, بيشىلەردى ورتاعا شىعارىپ اقشا لاقتىرۋ داستۇرگە اينالدى. ءبىر تانىسىم جالعىز بالاسىنىڭ ۇيلەنۋ تويىندا تىكۇشاقپەن دوللار شاشقانىن جىر عىپ ايتىپ, وعان اۋىلدىڭ جاس-كارىسى قاتتى قىرىلىسقانىنا ءماز بولعانى بار. نەمەسە ينتەرنەتتە جۇرگەن قىزىلوردا وبلىسىندا وتكەن تويداعى پارىقسىز تامادانىڭ ويلاپ تاپقان ويىنىن الايىق. ول بارشا حالىقتىڭ كوزىنشە ۇستەلدە وتىرعان ەركەككە تىرداي جالاڭاش شەشىنىپ بەيادەپ قيمىلدار كورسەتكەن قازاق قىزىنىڭ قىلىمسىعانىن ۇيىمداستىرعان. بولماسا قالىڭدىقتىڭ گ ۇلىنە تالاسىپ ەل كوزىنشە جاعا جىرتىسقان قاراكوز قارىنداستارىمىزدىڭ قىلىعىن ەشقانداي تاربيەگە جاتقىزا المايسىڭ. بۇگىندە تويدىڭ كوپتىگى جاقسى دەيسىڭ, بىراق بەرەكەسىز بولعانىنا قارنىڭ اشادى. سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى سول تويلاردا 15000-20000 ادام التىن ۋاقىتتارىن وتكىزىپ توي تويلاپ جۇرەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ارقىلى ەلىمىزدىڭ وزىق ويلى ماعىنالى توي وتكىزۋدىڭ دە رەگلامەنتىن جاساۋدىڭ كەزى كەلگەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. ءاربىر وبلىستاردا وتكەن جاقسى تويلاردىڭ ستسەناريىنە بايگە جاريالاپ, وزىق ويلى, شەشەن ءتىلدى تامادالاردىڭ ەڭبەگىن تەلەارنالاردان كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, توي يەلەرىن قارجىلاي ىنتالاندىرسا دەگەن وي بار. بارشا حالىقتىڭ نازارى جاقسى وتكەن تويمەن وعان مەملەكەت تاراپىنان بەرىلگەن سىياقىنى الۋعا تالپىنىس بىلدىرگەن بولار ەدى. ىسساپارمەن اسپاناستى ەلىندە بولعان ساپارىمدا ءبىر عانا ءۇرىمجى قالاسىندا 162 تەلەارنا حالىققا قىزمەت كورسەتىپ, ونىڭ ىشىندە 5-ءى 24 ساعات قازاق تىلىندە اقپارات بەرگەنىنە كۋا بولدىم. سوندا كەشكى ارنالاردان وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ارتتىرۋعا باعىتتالعان باعدارلامادا 105 جاسقا كەلگەن قازاق اجەسىنە كەلىندىك پارىزىن كورسەتكەن قازاق وتباسىنا قارجىلاي 7 مىڭ دوللار سىياقى بەرىپ, قازاق دەگەن ۇلتتا ۇلكەنگە قۇرمەت كورسەتۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان, سونى بارشا قىتاي ەلى ومىرلىك ءداستۇرىمىزگە اينالدىرۋىمىز شارت دەپ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ساياسات جاساپ وزگە ۇلتقا ونەگە ەتتى. قازىرگى دامىعان قازاق ەلىندە قارت ەنەسىنە قۇرمەت كورسەتپەيتىن كەلىندەر جوق ەمەس, كوپتەپ كەزدەسەدى. سولاردى كورسەتەتىن قوعامدا كوزى اشىق, كوڭىلى وياۋ جاندار از. ادام دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرىپ, اتا-بابادان بىزگە جەتكەن وسيەتىنە بەرىك بولىپ, ءداستۇردى بىلگەن, قولدانعان ادام اتا-بابالارىمىز سياقتى ماعىنالى ءومىر سۇرە الادى. ادام تۋمىسىنان اقيقاتتى ءسۇيىپ, ومىردەن ءمان-ماعىنا ىزدەگەن سايىن ونىڭ ءجۇرەگىنە كيە قونا بەرەدى. شىندىقتى ومىرىنە سەرىك ەتكەن ادام كيە مەن قۇدىرەت دارىعان زيالى كىسىگە اينالادى. سالت-ءداستۇردى تەرەڭ مەڭگەرگەن تۇلعانىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى بار. ونىڭ بويىندا كەز كەلگەن مادەني ەكسپانسياعا قارسى تۇراتىن رۋحاني يممۋنيتەت قالىپتاسادى. ەگەمەن ەلىمىزدە ءارتۇرلى وركەنيەت وكىلدەرى باس قوسقان جەرلەردە كىمنىڭ مادەني قۇندىلىعى كۇشتى بولسا, سونىڭ ىقپالى مىقتى بولاتىنىن ەلباسىمىزدىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن حالىقارالىق ءىس-شارالاردا بارشامىز كۋا بولىپ ءجۇرمىز. ماقالامدى قورىتىندىلاي كەلە, تورەگەلدى اعا, قۋانىش اعا ايتقان قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋىنا قارسى تۇرۋ كەرەكتىگىن, ال وسكەلەڭ ۇرپاقتى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتامىز ءتاربيەلەيتىنىن ەسكە سالعىم كەلەدى.
اباي تاسبولاتوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ مۇشەسى.
