حالىق اماناتىن ارقالاعان

(«اي مەن ايشا» سپەكتاكلىنەن كەيىنگى وي) جۋىردا ايگىلى جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ شىعارمالارى بويىنشا م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا «اي مەن ايشا» سپەكتاكلى قويىلدى. بىلىكتى دراماتۋرگ ەركىن جۋاسبەك قالامگەر ش.مۇرتازانىڭ ءوز تاعدىرىن تىكەلەي كوكتەپ وتەتىن نەگىزگى شىعارمالارىنان ونىڭ ەس ءبىلىپ, قادام باسقان شاعىنان بەرتىنگى بۇكىل قاسىرەتىن ءبىر عانا «اي مەن ايشا» ومىرباياندىق رومانىنا نەگىزدەپ الىپ, ەل تاعدىرىن تۇبەگەيلى توڭكەرىپ كەتكەن قىزىل يمپەريا – كەڭەس وكىمەتىنىڭ جويقىن ەزگىسىن ءبىر اۋلەت, ءبىر وتباسىنىڭ ج ۇلىن-جۇيكەسىنە جيناقتاپ, جازىپ شىققان. ەندى دراماتۋرگ ۇسىنعان وسى ەڭبەكتى قولعا الىپ, كۇللى وقيعالارعا ساي اكتەرلەردى تاڭداپ الىپ, تايعا تاڭبا باسقانداي كەڭ-قۇلاش پانوراماعا اينالدىرىپ, ءوز دۇنيەتانىمىنىڭ نەبىر تەرەڭ سۋرەتكەرلىگىن كورسەتۋ – قويۋشى-رەجيسسەردىڭ قۇزىرىندا تۇرعان. بۇل سپەكتاكلدىڭ اۋەلگى ءۇش تۇعىرى انىق ەدى. ول – اۋلەتىنىڭ كۇل-تالقان بولعان تاريحىن ءوز تاعدىرى ارقىلى قالىڭ وقىرمانعا ۇسىنعان جازۋشى – ءبىر جاعىنان, قالامگەردىڭ بۇكىل شىعارمالارى ارقىلى ونىڭ شىبىقتاي بولىپ قادالىپ وسكەن ءومىرىن كوك تەرەكتەي كوركەيتىپ ماۋەلەتكەن دراماتۋرگ – ەكىنشى جاعىنان, ال ەندى ءبىرىنىڭ ارناسىنا ءبىرى سارقىراي قوسىلعان وسى قوس داريانى تۇتاسىمەن قامتىپ الىپ, شىرقاۋ بيىككە ۇمتىلعان شىبىق پەن كوك تەرەكتىڭ ءاربىر تامىرشاعى مەن جاپىراقشاسىن تال-تال ەتىپ, تارامداي ءوسىرىپ, وزەگى نۇرلانعان, بۇتاقتارى گۇل جارعان الىپ بايتەرەكتى ونەردەگى ادىلدىكپەن, قاتالدىق جانە ەرەكشە قامقورلىقپەن ماۋەلەي ءوسىرىپ, حالىققا ۇسىناتىن رەجيسسەر – ءۇشىنشى جاعىنان. ساحناعا بەت العان سپەكتاكلدىڭ ءۇش تۇعىرى – وسى. ال, وسىنىڭ بارلىعىن كورەرمەننىڭ كوزىن تارتىپ, كوڭىلىنە بەينەلەر ارقىلى تەرەڭ ۇيالاتاتىن – ساحناداعى اكتەرلەر ەمەس پە؟! مىنە, بۇل – ءتورتىنشى تۇعىر. م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ساحناسىنا شىققان «اي مەن ايشا» سپەكتاكلىنەن وسى مىقتى ءتورت تۇعىردىڭ ءبىرتۇتاس تۇرعانىن كوردىك. كادىمگى كونە اۋىلدىڭ كۇندەلىكتى ارقىن-جارقىن تىرشىلىگىمەن باس­تالعان سپەكتاكلدەگى العاشقى ساحنا كوپ ۇزاماي قايعىدان قاق ايىرىلىپ, كەيىپكەرلەردىڭ ارقاي­سىسىنىڭ باسىنا قارا بۇلت تونەدى. ارپالىس سودان باستالادى. ءوز شاڭىراعىندا ولەڭدەتىپ, دومبىرا تارتىپ وتىرعان مۇرتازانى (اكتەر ج.تولعانباي) نكۆد-نىڭ شابارماندارى قولىن ارتىنا قايىرىپ, سۇيرەپ اكەتەدى. مۇرتازا: «ايشا, بالالارعا يە بول! وتىمدى وشىرمە!» دەدى. مىنە, ساحناداعى ايدالىپ بارا جاتقان مۇرتازانىڭ جارىنا امانات ەتىپ تاپسىرعان وسى ەكى اۋىز ءسوزى بۇكىل سپەكتاكلدى قاق جارىپ تۇرعان قۋاتتى ارنا-دا­ريا دەۋگە بولادى. ياعني, بۇل – قاسىرەتكە ۇشىراعان ءاربىر قازاق شاڭىراعىنىڭ اماناتى! حالقىمىز ەجەلگى زامانداردان دا, كەشەگى تاريحتان دا, ءدال بۇگىنگى جايناعان ومىردەن دە, مىنە, وسى اماناتتى ارقالاپ شىعىپ كەلە جاتىر. سپەكتاكل ءدال وسى بيىك رۋحقا قۇرىلعان. كەلەشەك ءۇشىن, ۇرپاق ءۇشىن ارپالىس «اي مەن ايشانىڭ» ساحنالىق اۋەلگى كورىنىستەردەن – ەڭ اقىرعى اككوردتارىنا دەيىن توقتاماي جالعاسقان. تاعدىرىنىڭ اسپانى قاق ايىرىلىپ, توبەسىنە قۇلاعان ايشانىڭ ءومىرى ەندى كۇن مەن ءتۇننىڭ, ساۋلە مەن تۇنەكتىڭ توقتاۋسىز ارپالىسىنا اينالادى. ساناسىنا ىشتەي كەپ تيگەن اۋىر سوققىدان ەسەڭگىرەگەن ايشا, اۋەلى, نە ىستەرىن بىلمەي, ابىرجىعان ساحنالىق كورىنىستىڭ ەندى قالاي بەت الاتىنىن بىلە الماي, زالداعى كورەرمەننىڭ ءوزى دە ءسال داعدارىپ قالادى. بىراق جۇرەككە جارا سالعان «جىلاننىڭ ۋى» بىرتە-بىرتە بويعا تاراپ, سپەكتاكلدەگى اكتەرلەردىڭ دە, زالداعى كورەرمەندەردىڭ دە تۇلا بويىنا سىڭگەن سوڭ, جارىق دۇنيەنىڭ ەڭ ۇلكەن سىيى – ءومىر ءۇشىن كۇرەس ساحنانى دا, تەاتر زالىنداعى كورەرمەندەردىڭ كوكەيىن دە تىكە قاق جارىپ, بىرىكتىرىپ ءجى­بەرەدى. ايشا ەڭسەسىن كوتەرىپ, ەلمەن بىرگە جانتالاسا قارمانادى. نەگىزىنەن, بۇكىل سپەكتاكلدىڭ ءدىڭ­گەگىنە اينالاتىن ايشانىڭ (اك­تريسا ءداريا ءجۇسىپ) ەندى ادام­دىق, انالىق جانە ازاماتتىق تۇلعاسىنىڭ قالىپتاسۋ قادامدارى وسىلاي باستالادى. ايشا رولىندەگى اكتريسانىڭ ساحنالىق وبرازدا قالىپتاسۋى ءبىر­دەن شىعانداپ شىعىپ, بيىككە ۇمتىلمايدى. كەرىسىنشە, ءباز-بايا­عى قازاق اۋى­لىنىڭ قاراپايىم ايشاسى بولىپ باستالعان ساحنالىق كورىنىس – كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ قۇلدىعىنان شىعىپ, مىڭدار مەن ميلليونداردىڭ تاعدىرىن تاپتاپ ءوتىپ جاتقان – قىزىل يمپەريا تاريحىنىڭ اۋىزدىعىمەن ءوز تاعدىرى ارقىلى ارپالىسادى. جەر بەتىندە اللانىڭ قۇدىرەتىمەن جاراتىلعان ءاربىر ادام بالاسى بولمىسىنىڭ نەبىر تەرەڭىندە جاتقان تىلسىم قۇپيا سەزىمدەردى وبراز بەينەسىنە مولدىرەتە تامشىلاي جيناقتاپ, ولاردان ايدىن شالقار كول قالىپتاستىرا وتىرىپ, ساحناداعى ءاربىر وبرازدىڭ باسىندا ءدال سولاي «ۇيرەك ۇشىپ, قاز قونىپ جاتقان» نەشەمە قىلت ەتكەن مىنەز, جىلت ەتكەن ءسوز ارقىلى ونى بىردەن-بىرگە ۇشتاستىرا, شارىقتاۋ شەگىنە جەتكىزە كەلىپ, ءار تاعدىردى – ساحناداعى بار تاعدىرمەن قوسا, سپەكتاكلدىڭ لوگيكالىق شەگىنە شارىقتاتا ۇمتىلعاندا (!!!) – ءار بەينە ءوزىنىڭ پسيحولوگيالىق كەنەرەسىنەن اسىپ ءتۇسىپ – بۇكىل ساحنانى الىپ كەرەمەت ءبىر تاعدىر كوشى – ءومىر-دارياسى جوسىلادى. رەجيسسەر ونەرىنىڭ حان-تاڭىرىندەي بيىك مارتەبەلى شىڭى – وسىندا تۇر! تۇڭعىشباي ءال-تارازي بۇل – سپەكتاكلدى وسىنداي ءبىرتۇتاس ادام تاعدىرىنىڭ عالامدىق ولشەمدەگى عۇمىر-دارياسىنا اينالدىرعان. ارينە, سپەكتاكل ءبىر عانا ايشا وبرازىنىڭ قام-قارەكەتىمەن شەكتەلىپ تۇرعان جوق. «حالىق جاۋى» ەتىپ جازىقسىز مۇرتازانى سۇيرەپ الىپ بارا جاتقان نكۆد شابارمانى تاسبەتتەن (اكتەر جانداربەك سادىرباەۆ) باس­تاپ, قارا تۇنەك سوعىس اپاتى ءتون­گەندە بارىسحانمەن (ەلجان تۇرىس) بىرگە ايشا-انانىڭ باۋىرىن پانالاعان قوس ءسابي – كىپ-كىشكەنتاي اكتەرلەر­گە دەيىن اسا اۋقىمدى پانوراما – ءومىر-داريا وبرازدىڭ ىشكى ىزدەنىس – دامۋىمەن, سىرتقى مىنەز-بولمىسىمەن بىرگە تۇر. بۇل ورايدا ساحنادا تەلەگەي-تەڭىز ىشكى پسيحولوگيالىق, سىرتقى-پوشىمدىق تولاسسىز قوزعالىس – دامۋدا تۇرعان ءاربىر اكتەر ارقالاپ تۇرعان وبرازدى ايتۋ كەرەك. سونىڭ بىرەۋى جانە بىرەگەيى – ايشانىڭ قايناعاسى – ماماي مەن جەڭگەسى قامقا وتباسىنىڭ تاعدىر تاۋقىمەتى. ءسوز جوق, سپەك­تاكلدەگى ايشا وبرازىنىڭ ساتىلاي كوتەرىلىپ, بيىك تۇعىرعا مىقتاپ قونۋى مەن سىرەسكەن كۇزگى بۇلتتاي ساحنانى باسىپ تۇراتىن تولاسسىز جان كۇيزەلىسى وسى وبرازدار ارقىلى شەڭبىرەك اتىپ, سپەكتاكلدەگى ءومىر-داريانىڭ وتكەنى مەن كەلەشەگىن جالعاستىرا كەلىپ, تىكەلەي بەل ومىرتقاسىنا اينالىپ, زالداعى كورەرمەننىڭ جان دۇنيەسىنە شولىركەگەن سۋداي ءسىڭىپ كەتەدى. بۇل جەردە رەجيسسەر ەكى وتباسىنىڭ ەكەۋىن دە – كوگەندەۋلى ەگىز قوزىداي ەتىپ ساحنانىڭ ەكى بۇرى­شىنا قويىپ, قاتار ۇستاپ, ەكى ۇيدە باستان ءوتىپ جاتقان قاسىرەت-قايعىنى قاتار شەكتىرە وتىرىپ, كورەرمەننىڭ ءوز قولىنا ومىرلىك شەشىمدەردىڭ تىزگىنىن تىكەلەي ۇستا­تىپ وتىرادى. ساحناعا ماماي بوپ كوتەرىلگەن اكتەر ايدوس بەكتەمىردى كورگەندە, زالداعى كورەرمەندەردىڭ – كونە دۇنيەدەن كەلىپ, بۇگىنگى زاماننىڭ دىڭگەگىن نىق ۇستاپ تۇرعان ابىز-قاريانى ءدال تاپقانىن سەزىپ, جۇرەگىن شاتتىق كەرنەيدى. ماماي – ايدالىپ كەتكەن مۇرتازانىڭ دا, سوعىسقا كەتىپ وپات بولعان ءوز ۇلى – وراعىنىڭ دا, ءتىپتى, كوزى سۋقاراڭعى كەمپىرى قامقا مەن قولىنداعى نارەستەسىمەن جايناعان شاعىندا جەسىر بوپ قالعان كەلىنى توتيانىڭ جانە بارىسحان, نۇرپەرزەنت, ايداي سەكىلدى قاپتاي ءوسىپ كەلە جاتقان ورتتەي جاستاردىڭ دا شايقالماس مىقتى تۇعىرى بولىپ شىققان. كوزى كورمەي, تەمسەلەپ جۇرسە دە, قۇلاعى اشىق, جۇرەگى تىڭ قامقا (گۇلنار جاقىپوۆا) ەكەۋى ساحناداعى قاسىرەتتى ءارى قۋاتتى ايشا تاعدىرىنىڭ ارناسىن اسىرا تولتىرىپ تۇر. ماماي قاريا: «... وراق ەندى كەلمەيدى. كەلىن كەتپەككە وي قىلىپ ءجۇر. ول كەتسە, بىزگە اسكەربەك جوق. وراقتىڭ وتى وشەدى. ءتۇسىندىڭ بە, ەي مىلقاۋ! وراقتىڭ وتى مۇلدە وشەدى» دەپ كىشى ۇلى – نۇرپەرزەنتتى نىعارلاپ الىپ, «...وراعىمدى قايتارا گور!», «وراقتان قالعان – اسكەربەك ...» دەپ قايتالاعان سايىن ساحنادان لىقسي سوققان وكىنىش وتى كورەرمەننىڭ جان-جۇرەگىن كۇزگى جاپىراقتاي قالتىراتا تۇسەدى. ماماي قاريا (بۇل ءرولدى اتقارۋشىنىڭ ءبىرى – اك­تەر تۇڭعىشباي ءال-تارازي) مەن قامقا اپا وسىلاي – كوز الدىندا ۇزدىكسىز جان قينالىسىندا جۇرگەن ايشاعا بۇكىل كومەگىن كورسەتە ءجۇرىپ, وپات بوپ سوعىستان قايتپاي قالعان ۇلدارى – وراقتىڭ شاڭىراعىن قۇتقارۋعا جان-تانىمەن بەرىلە كىرىسەدى. كەلىنى – توتيا كۇننەن-كۇنگە زار يلەپ, زارىعىپ, شوگىپ بارادى. توتيا (اكتريسا اراي ءومىروۆا): «تىنىسىم تارىلىپ بارادى» دەسە, مۇنى ەستىپ تۇرعان ايشا وعان ءوز تاعدىرىن قوساقتاي ءتۇسىپ: «جەسىر ايەلدىڭ ءتۇنى دە, كۇنى دە – تۇنەك قوي» دەپ اۋىر كۇرسىنەدى. جازۋشى قالامىنان قالىڭ جۇرتقا تاراعان شىعارماداعى ايەل كەيىپ­كەرلەردىڭ تاعدىرىن ەندى رەجيسسەر سپەكتاكلدىڭ ونە بويىنا ءبىر دەممەن بايقاتپاي عانا بىلىكتى ەتىپ ورنالاستىرا وتىرىپ, قاي زاماندا, قاي عاسىردا بولسىن قىز – ايەل – انا تاعدىرىنا تەرەڭ ىلتيپاتپەن قاراعاندا عانا – جالپى حالىق بولىپ كوكتەپ وسەتىندىگىن تەرەڭ ءبىر يشارامەن نۇسقايدى. مىنە, ولار: كوزى سۋقاراڭعى بولسا دا, وراعىنىڭ وتباسىنان ايىرىلماي ءجۇرىپ, اسكەربەگىنىڭ بەسىگىن تەربەتكەن, ايشا مەن توتيا كەلىندەرىن تۇسىنىكپەن ايالاپ وتىراتىن قامقا, ءوزىنىڭ زىلدەي اۋىر تاعدىرىنا بويبەرمەستەن ەكى ءۇيدىڭ بالالارىن باۋىرىنا باسقان ايشا, مايداندا قازا بولعان وراعىنىڭ شاڭىراعىن شايقاماي, ەكى وتتىڭ اراسىندا شارق ۇرعان توتيا جانە ... ءالى ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماسا دا, قازاق ايەلىنىڭ وسىنشالىقتى قيىن تاعدىر جولىن بەتكە الىپ, نۇرپەرزەنتتى جانىنداي جاقسى كورە, بالا قيالمەن ساحنادا جۇگىرىپ جۇرگەن ايداي... مايشامى جىلتىراي جانعان وسى قوس شاڭىراقتى دراماتۋرگ تە, رەجيسسەر دە وتە بيىك شىعارماشىلىق كورەگەندىكپەن بىرىكتىرىپ جىبەر­سە دە – اكتەرلەردىڭ ويىنى جالپى­حالىقتىق, بۇكىلاۋلەتتىك بيىك ءمۇد­دەنى كورەرمەن الدىندا جوعارى كاسىپتىك دەڭگەيدە ناقتى ورىنداي وتىرىپ, ءتۇپ-تامىرىنا كەلگەندە, ارقايسىسى دارا-دارا بەينەلەر رەتىندە كومكەرىلگەن تۇنگى اس­پانداعى باداناداي-باداناداي جۇل­دىزدار سەكىلدى وقشاۋ كورىنەدى. بۇل دا – شىعارماشىلىق توپتىڭ قۇ­رىش­تاي بەرىك ۇستىنىن دالەلدەپ تۇر. ماماي مەن قامقادا ءوز ءومىر­لەرىنەن بيىك تۇرعان ءبىر ماقسات بار. ول – وپات بولعان وراقتىڭ جەسىرى –توتيانى, ونىڭ قاينىسى, وزدەرىنىڭ كەنجە ۇلدارى – نۇرپەرزەنتكە قوسۋ, ءسويتىپ, بەسىكتە جاتقان كىشكەنتاي نەمەرەسى – اسكەربەكتەن ايىرىل­ماۋ. سول ءۇشىن ءبىر كورىنىستىڭ ءوزىن­دە ءرولىن وتە تۇشىمدى ورىنداپ شىق­قان قالپەنى (اكتەر ءۇسىپحان سەيتىمبەت) نەكە قيۋعا شاقىرادى. ءسويتىپ, سپەكتاكلدىڭ ورتاسىنا جا­قىنداعاندا, وندا ءبىرىن-ءبىرى جالعاستىرىپ, ءبىرىن-ءبىرى تو­لىق­تىرىپ, دامىتا ءتۇسىپ, جاڭا ارنالارعا باستايتىن بىرنەشە باعىتتار كوزگە ايقىن كورىنەدى. ولار: ەڭ اۋەلى, قاسىرەت شەككەن ايشا مەن ونىڭ وتباسىنىڭ كۇرەسكەرلىك رۋحى, ۇلكەنى – بارىسحاننىڭ اقيقات جولىنا شىعىپ, كەلەشەك ءۇشىن ءوزىنىڭ كۇرەس جولىن تاڭداۋى, تاسبەت باستاعان تاسبەتتى كەڭەس وكىمەتى ۇردا-جىق بەلسەندىلەرىنىڭ تىلداعى ەلدى باسقىنشىلىقپەن قاسقىرشا تالاۋى, ماماي مەن قامقانىڭ ءوز جاندارىن ساقتاي وتىرىپ, كەلەشەكتەگى ۇرپاعى ءۇشىن جان اياماي قامدانۋى, توتيا مەن ايشانىڭ «جەل قىبىرىن جەتكىزبەي ءجۇرىپ» ءوز باستارىنداعى جەسىرلىك تاعدىرمەن تايتالاسۋى جانە.., بارىسحانداي جان باۋىرىنا سۇيەنە ءجۇرىپ نۇرپەرزەنتتەي پەرزەنتتىڭ ايداي – قىزعا, قىزدىڭ – وعان جان-جۇرەگىمەن عاشىق بولۋى. ءبىر قاراعاندا, بارلىعى دا – بىردەي, ءارى قىم-قيعاش. بىراق, اكتەرلەردىڭ سەزىم دۇنيەسى مەن وي سەرپىنى ءرولدى اتقارعان كەزدەگى ىشكى-سىرتقى ءبىتىم-بولمىستارىنان تولىق كورىنىس تاپقانىنا كورەرمەندەر قاتتى ريزا بولدى. «اي مەن ايشا» قان توگىلىپ جاتقان مايدان مەن تىلداعى اۋىل ادامدارىنىڭ قاسىرەتىنە شومعان سپەكتاكل ەمەس. وسىنشاما زارلى ءومىردىڭ تۇڭلىگىن جامىلىپ جاتقان قيىرداعى اۋىلدىڭ ءدال توبەسىنەن سپەكتاكلدىڭ ورتا تۇسىنا ويىسا بەرە ءبىر شوعىر جۇلدىزداي جارىق ساۋلە اۋەلى جاي عانا سەبەزگى بەرىپ, بىرتە-بىرتە شوعىرلانا جارقىراپ, تۇتاس ءبىر اسپانداعى ايتاباقتاي نۇرعا اينالادى, كەلە-كەلە قالعان ەلدىڭ وزەگىن قاق جارا ەمەن-جويقىن اق داريا – وزەن بولىپ اعاتىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ كەلەشەك جولىن اپ-ايقىن مەڭزەپ تۇر. سپەكتاكلدىڭ رەجيسسەرى باسىندا بۇلاق بولىپ باستالاتىن بۇل داريانى ءاۋ باستا – سپەكتاكلدىڭ باس كەزىندە-اق ادەمى قامداپ قويعان ەكەن. ول, ءسويتىپ, ساحناداعى ايشا, مۇرتازا, ماماي, قامقا, قالپە, تاسبەتتەردەن ءومىر­دىڭ اۋىر جۇگىن بىرتە-بىرتە سىدىرىپ الىپ, ەندى بۇكىل تىرشىلىكتەگى كۇللى ىزگىلىك پەن يگىلىك جولىن – وقيعالار قانسىراتا جانشىپ ءوتىپ جاتسا دا – ەشبىر قايمىقپاستان, قايتپاستان بولاشاقتىڭ نۇرلى بەلەستەرىن تەك قانا جاستاردىڭ ەنشىسىنە بۇيىرتادى. جازۋشى-دراماتۋرگ, رەجيسسەردىڭ مۇنداي بيىك گۋمانيستىك مۇراتقا بىرىككەن ۇمتىلىسى – سپەكتاكلدى تولاسسىز پافوسقا تولتىرىپ تۇر. جاستار دەمەكشى, اۋەلگى ساحنادا بەيتاراپتاۋ كورىنىس بەرەتىن بارىسحان (اكتەر ەلجان تۇرىس), نۇرپەرزەنت (اكتەر ەرمەك بەكتاسوۆ) پەن ايداي قىز (اكتريسا ساياجان ق ۇلىمبەتوۆا) جانە توتيا كەلىننىڭ (اكتريسا اراي ءومىروۆا) ارقايسىسى ساحناداعى وقيعا قويۋلانىپ, كۇشەيە بەرە جەكە-جەكە انداعايلاپ, وبرازدارى بىرتە-بىرتە نىعايىپ, بەرتىن كەلە دارا سيپاتتارىن انىق تانىتادى. اسىرەسە, اكەسىن «حالىق جاۋى» قىلىپ جالماعان قىزىل وكىمەتكە بارىسحان جان-تانىمەن قارسى. ايشا – اناسىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, كورمەگەندى – كورگەن, بىلمەگەندى – ءتۇ­سىنگەن بارىسحان ەندى الدىنا كەلسە, كولدەنەڭ تۇرعان جاۋ اتاۋلىنى القىمنان الۋعا دايار. جاس اكتەردىڭ ىزدەنىسى مەن جارقىلداعان سيپاتى نەبىر قيىن ساتتەردىڭ وزىندە دە (ماسەلەن, ايشا ەكەۋىنىڭ «زينگەر» تىگىن ماشيناسىن الىپ, ايشا ءبيبى مازارىنا تۇنەۋى ت. ب.) مايىرىلماس, سۋارىلعان ناركەسكەندەي جاس تۇلعانىڭ ءوسىپ كەلە جاتقاندىعىن دالەلدەپ تۇر. ايشا ءبيبى مازارىندا اناسىمەن بىرگە تۇنەپ جاتقان بارىسحان اناسىنا: «تاسبەت – جاۋ عوي. جەرىڭە, اناڭا, باۋىرىڭا, قارىنداسىڭا جاۋ تيسە, قولىندا ولمەيمىن بە...» دەپ قايتپاس شەشىمىن ايتادى. ال, ونىڭ نەمەرە باۋىرى – نۇرپەرزەنتتىڭ بەينەسىنە رەجيسسەر مەن اكتەرلىك ورتا سارقىلماس كەرەمەت پوەتيكانى تاماشا جيناقتاعان. ول – اۋەلدە سپەكتاكلدىڭ باسىندا كوكتەمگى تاڭنىڭ جاي عانا سەبەزگى نۇرىنداي بايقاۋسىز باستالىپ, كەلە-كەلە ءبىر ارناعا توعىسىپ الىپ, اقىرىندا قاسىرەتتى كورىنىستەردى قاق جارا جوسىلىپ جاراتقان يەمىز بەرىپ تۇرعان كەلەشەك ءومىر­گە قۇلاشتاي ۇمتىلاتىن – نۇر­پەرزەنت پەن ايدايدىڭ اق ساۋلەلى سۇيىسپەنشىلىك لينياسى. اۋىلدىڭ ءبىر قيىرىنداعى ديىرمەنگە ءبىر دوربا بيدايدى ۇن ەتىپ تارتۋعا بارعانداعى بارىسحان – نۇرپەرزەنت – ايداي اراسىنداعى پاك بالالىق سۇيكىمدىلىك ەندى ساحنانىڭ سوڭىنا قاراي بويجەتكەن مەن بوزبالانىڭ اراسىنداعى تاپ-تازا نۇرلى سەزىم دارياسىنا اينالعان ساتتەرىن جاپ-جاس اكتەرلەر اسپاندا ۇشىپ جۇرگەن اپپاق قۇس بالاپاندارىنىڭ جۇپ-جۇمساق لەبىندەي دالمە-ءدال سەزىم كورىنىستەرىمەن بەينەلەگەندە – زالداعى كورەرمەن ورىندارىنان ۇشىپ كەتە جازدايدى! مىنە, رەجيسسەرلىك تەرەڭ سۋرەتكەرلىك پەن اكتەرلىك سەزىمتال دارالىقتىڭ بىرىگىپ ۇمتىلعان بيىك ونەرپازدىق شىڭى! سپەكتاكلدەگى قۇلاش-قۇلاش بوپ تۇرعان مۇنداي بەينە­كورىنىستەردى, ءتىپتى, ءدال ءبىرتۇتاس كينولەنتالاردىڭ ۇزىندىسىندەي اسەرمەن قابىلدايسىڭ. وسىمەن بىرگە سول اۋىلدان ءوسىپ كەلە جات­قان جاس تولقىننىڭ بۇعاناسى قاتايىپ, بەلىن بەكەم بۋعان سايىن ءوز ومىرلەرىنە نالا بولىپ كەتكەندە زىعىردانى قايناپ تۇرىپ ايتاتىن ءوز ۇكىمدەرى بار. ول – اكەسىنەن تىرىدەي ايىرىلعان بارىسحاننىڭ ارەدىك ايتاتىن: «اتاڭا لاعنەت, ستالين!» جانە جانى قينالىپ تۇرعان نۇرپەرزەنتتىڭ اۋزىنان ەكپىنمەن شىعاتىن: «اتاڭا ءنا­لەت, گيتلەر!» دەيتۇعىن قارعىس­تارى. راسىندا دا, ءوزىنىڭ تاريحي سويقانىمەن قانشاما ەل-جۇرتتى جالماپ, جوق ەتكەن وسى تاريحي جاۋىز تۇلعالار ءالى كۇنگە دەيىن بۇكىل ادامزاتتىڭ قارعىس تولقىندارىنىڭ استىندا قالعانى انىق ەمەس پە؟! رەجيسسەر بۇل تۇستا دا ءوز تانىمىنىڭ تەمىر قازىعىن ءدال ورنىنا اپارىپ قاققان. بۇل – ساحناداعى جاي عانا ەكى جەت­كىنشەكتىڭ اۋزىنان ارەدىك كەزەكپە-كەزەك شىعا سالعان نالالىق ۇكىم سەكىلدى ەستىلىپ تۇرعانىمەن, وسى قانتوگىس سوعىس تاقىرىبىنا قالام تارتقان سول كەزەڭدەگى جانە كەيىندەگى قازاق قالامگەرلەرى جانە ورىس ادەبيەتى مەن شەتەلدىك جازۋ­شىلاردىڭ جازىپ قالدىرعان شىعار­مالارىن تەرەڭ زەردەلەي وقىپ, تۇيگەن رەجيسسەر شەشىمى. بالاسى بارىسحان مەن نۇرپەر­زەنتتىڭ, كەلىنى توتيانىڭ تاعدىرىن الاقانىنداعىداي كورىپ وتىرعان ايشانىڭ: «جاراتقان قايىرىمدى بولسا, پەندەلەرىن نەگە مۇنشا زارىقتىرادى؟ قايدا ونىڭ قايى­رىمى؟ جاراتقانعا مىنا مەن نە جازدىم؟ مىنا توتيا نە جازدى؟ مىنا بالالار نە جازدى؟ ... جەر جۇزىندە جەتىم قالعاندار مەن جەسىر قالعاندار جابىلا قول كوتەرسە, اسپان استىندا بوس ورىن از قالار ەدى. نە جازىپتى سونىڭ ءبارى جاساعانعا؟!» دەگەن نالا جۇرەگىنەن شىققان مۇڭ-دا­رياسى ساحنادان – زالعا, تەاتر زالىنان تىك كوتەرىلىپ, بۇكىل الەمگە تولقىندانا تاراپ بارا جاتقانداي بولادى. بۇكىلادامزاتتىق وسى ۇعىم بۇل قويىلىمنىڭ رۋحىن بيىككە سامعاتىپ, ونى سپەكتاكل-ەپوپەياعا اينالدىرىپ تۇر. سپەكتاكلدىڭ سوڭعى بولىگىندە ساحنا قىم-قيعاش وقيعالارعا تولىپ كەتتى. قان مايداننان كەلىپ جاتقان سوعىس حابارى جەڭىلدەسە دە – اۋىلداعى قاراشا ۇيدەگى ارپالىس – ادامدار تاعدىرىنىڭ الاساپىرانىنا اينالادى. وسىنداي الماعايىپ ءساتتى رەجيسسەر ەندى قاراپايىم ءارى اسا تەرەڭ ماعىنالى كوركەم ساحنامەن اياقتايدى. ول ءار كەيىپكەر, ءاربىر وتباسى, بۇكىل حالىققا وسى تىعىرىقتان شىعار جولدى نۇسقاۋ. ول – ءۇمىت شىراعىن ءوشىرىپ الماۋ, ءۇمىت قۇستارىن سامعاتا ۇشىرۋ! وسى ساتتە – ساحناعا, ساحنانىڭ سىرتىنداعى كوك اسپانعا دا – قالىقتاپ ۇشقان قۇستار تولىپ كەتتى. قۇستار – ادامدار, ادامدار – قۇستار ... بۇكىل سپەكتاكلدىڭ رۋحى ءدال وسى كەزدە ايشانىڭ اۋزىمەن ايتىلادى: «ۇشىڭدار! سەندەر قانات قاعىپ ۇشىڭدار! ...» بۇعان جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ: «...انام­نىڭ اتى ايشا ەدى. تۇسىمدە ىلعي بالالىق شاعىمدى كورەمىن. تۇسىمدە ىلعي تۋعان ءۇيىمدى كورەمىن. تۇسىمە ىلعي ايشا كىرەدى ...» دەيتىن اۆتورلىق تولعامى تەرەڭ تىنىسپەن ساحناداعى اكتەرلەردى دە, زالداعى كورەرمەندەردى دە قايتادان ءدال سپەكتاكلدىڭ باسىنداعىداي ءوز ورىندارىنا قويادى. ادام تەرەڭ ءبىر تىنىستاپ تۇرىپ, وزىنەن-ءوزى قايتادان تاريح قويناۋىنا, ءسويتىپ, ءسىڭىپ كەتەدى. سپەكتاكلدىڭ ۇزىنا بويىن تاماشا كومكەرىپ تۇرعان ايرىقشا ارنالى ساحنالىق-مۋزىكالىق بەي­نەلەۋ پانوراماسىن بولەكشە اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. سۋرەتشىلىك, كومپوزيتورلىق مۇنداي شەشىمدەر سپەكتاكلدى كورىپ وتىرعان كو­رەرمەننىڭ جان-جۇيەسىنە ساحنا كەيىپكەرلەرىنىڭ درامالىق-پسي­حولوگيالىق قاسىرەتتى ويىنىمەن بىرگە سۋداي ءسىڭىرىپ بارىپ, ەندى ونىڭ ءوزىنىڭ جەكە تاعدىرىنا اينالىپ كەتەدى. ماسەلەن: ايشانىڭ ەرتەگىسىندەگى مىڭبۇلاقتاعى قا­لىڭ ەلىككە شاپقان كوكبورىنىڭ اي استىنداعى ۇلۋى.., ساحناداعى كورىنىس پەن كورىنىستىڭ اراسىن ءبولىپ, اشىلىپ-جابىلاتىن قاسىرەت قاقپاسى.., قياندا ءجۇرىپ جاتقان قىرعىن سوعىستىڭ سۋرەتتەرىن ءدال الدىڭا اكەپ كورسەتەتىن پان­توميميكالىق وبرازدار.., جاستار ماحابباتىنىڭ پاكتىگىندەي كوكتەمدە گۇلگە ورانىپ تۇرعان اۋىلداعى تاۋلى جوتا مەن ساحنا فينالىندا ساحنادا قاپتاي ۇشىپ جۇرەتىن قۇستار بەينەسى.., جانە ... سپەكتاكل بويىنا بىرەسە تولىپ, بىرەسە سولىپ, كەيىپكەرلەرىمەن بىرگە قۋانىپ, بىرگە مۇڭايىپ تۇراتىن اسپانداعى ايدىڭ وبرازى... وسى تۇستا ايشانىڭ اۋزىنان شىققان: «... ايدىڭ كوز جاسىن كورەمىسىڭ؟ ءبىز – پاقىرلاردى كورىپ, ايانىشتان جىلاپ جىبەرسە كەرەك. ءبىز سياقتى جەتىم-جەسىرلەردى اي جارىقتىق ايايدى. ال, ادامدار بايقامايدى. ادامدار دا اي سياقتى مەيىرىمدى بولسا عوي...» دەگەن ءۇنىن ەستىگەندە ءدال بۇگىنگى – اساۋ ءححى عاسىرداعى تاكاپپار كورەرمەننىڭ ءوزى بورداي ەزىلىپ, اق جاڭبىرداي ەگىلىپ كەتە جازدايدى. بۇل رەتتە سپەكتاكلدىڭ رەجيسسەرى تۇڭعىشباي ءال-تارازيمەن تىزە قوسا جۇمىس ىستەگەن تالانتتى شىعارماشىلىق توپتى ايرىقشا اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. ولار – قويۋشى-سۋرەتشى م.ساپاروۆ, كومپوزيتور ش.با­زارقۇلوۆا, كيىمنىڭ سۋرەتشىسى ب.ءابدىماناپوۆا, سپەكتاكلدەگى ءبيدى جانە پلاستيكالىق كومپوزيتسيانى قويۋشىلار – گ.مۇ­حامەدجانوۆا, گ.باحاروۆا ت.ب. مىنە, وسىنداي قۇرىشتاي قۇيىلعان شىعارماشىلىق توپ قىرداعى اۋىلدىڭ سوعىس جىلدارىنداعى قاسىرەتىن بيىلعى – جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي – قان مايدانداعى ادامزاتتىڭ تاعدىرىن شەشكەن ءولىم مەن ءومىر ءۇشىن ارپالىستىڭ ءدال الدىڭعى شەبىندەگى جانسەبىل كۇرەس دارەجەسىنە جەتكىزە كور­سەتكەن. سوندىقتان دا, «اي مەن ايشانىڭ» بۇل قويىلىمى – كەشەگى تاريحىمىزداعى بۇكىلحالىقتىق جەڭىستىڭ قازىرگى – ءححى عاسىرداعى قازاقستان ساحناسىنا اسا تەرەڭ ماعى­نالىقپەن, بيىك دانالىقپەن, شىرقاۋ شەبەرلىكپەن, ءوز حالقىمەن زامانالار قويناۋىنان سامعاپ شىعىپ, ەركىن قاۋىشقان ونەر ۇلگىسى. ...قازىر كوز الدىڭا ەلەستەتىپ قاراساڭ – سوعىس باياعىدا ءبىتىپ كەتكەن سياقتى. تىم-تىرىس. ءوز اۋلاڭا, ءوز باقشاڭا, ءوز ۇيىڭە كىرسەڭ – كوك-جاسىل جايناپ تۇر, قۇس بىتكەن تۇگەل سايراپ تۇر, ۇيىڭدە قازانىڭ قايناپ تۇر! ساعان بۇدان ارتىق نە كەرەك ەندى؟! سوعىس جوق, بىراق ارقايسىمىزدىڭ تاعدىرىمىزدا قاي سوعىستىڭ دا قانسوقتا ارناسى جوسىلىپ جاتىر. ءتىپتى, سوعىستا نەمەسە سوعىستان كەيىن جارىق دۇنيەگە كەلگەن ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ عانا ەمەس; مىنە, شىرىلداپ دۇنيە ەسىگىن ەندى اشىپ جاتقان ءدال قازىرگى سابيلەردىڭ تاعدىرىنىڭ وزىندە سول ادام تاع­دىرىن جالماعان الاپاتتىڭ ىزعارلى دەمى ءبىلىنىپ تۇر. ويتكەنى, ولاردىڭ اتاسىنىڭ, باباسى مەن اجەسىنىڭ, تۋىس-تۋعانىنىڭ عۇمىر-تاعدىرىن «سوعىس» اتتى سويقان-قورقاۋ قان جوسا قىلىپ تالاعان... سوڭعى سوعىس وسىدان 70 جىل بۇرىن ءوتتى. كۇن استىنداعى كۇنەكەي – جارىق دۇنيەدەگى تىرشىلىكتە تاق ءۇشىن تالاسقان قورقاۋ يمپەريالار: گەرمان ءفاشيزمى دە, كەڭەستەر وداعى دا جوق – جىم-جىلاس تاراپ كەتتى. جەر بەتىندە 50 ميلليوننان استام ادامنىڭ تاعدىرى ويران بولدى. 27 ميلليون ادام قىرىلدى. ەجەلدەن بابالارى مەن اجەلەرى سوناۋ تىنىق مۇحيتتاعى سارى تەڭىز بەن ەۋروپاداعى بالقان تاۋلارىنىڭ اراسىندا دۇشپاندارىنا قارسى ارعىماق ءمىنىپ, اتويلاپ شىققان كونە تۇركى – التى الاشتىڭ ءتول ۇر­پاعى – قازاق حالقى دا وسى سوڭعى سوعىستا 1 ميلليوننان استام بوزداق-ۇرپاقتارىنان ايىرىلدى. قۇدىرەتتى اللاھ تاۋەلسىزدىك ارقىلى قازاقستاننىڭ كۇمبەزىندە كوك تۋىن جەلبىرەتىپ بەرىپ تۇرعان بۇگىنگى جانە كەلەشەكتەگى ۇرپاق وسىدان 70 جىل بۇرىنعى سوعىستى دا, ونان بۇرىنعى نەبىر قىرعىن-سۇرگىندەردى دە ەشبىر ۇمىتپاستان, الداعى تاريحىمىزدىڭ قانداي ءبىر جوتا-جوندارىندا بابالار مەن انالار رۋحىنان ايرىلماي كۇش-قۋات تاۋىپ, ادامزات تاريحىنان كەلەشەكتە ءوز ورىندارىن الۋعا ءتيىس. سول ءۇشىن ءاربىر قازاقتىڭ جۇرەگى «تۋعان ەلىم! تۋعان جەرىم! وتانىم!» دەپ سوعۋى – پارىز. جاراتۋشى اللاھ الدىندا, بابالاردىڭ تاريحي رۋحى الدىندا دا سونداي بيىك پارىزعا قول جەتكىزەتىن ءتورت تاعان: تاربيە, ءبىلىم, يمان, ۇرپاق. م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ ساحناسىن وسى كوكتەمدە كوكتەن تۇسكەن نايزاعايداي جارق ەتكىزگەن كورەرمەننىڭ كوزىن نۇرلاندىرىپ, جان-جۇرەگىن تەرەڭدىگىمەن تەبى­رەنتكەن – قويۋشى-رەجيسسەر, قا­زاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تۇڭعىشباي ءال-ءتارازيدىڭ سۋرەتكەرلىك قولتاڭباسى ەرەكشە! بۇل – الاساپىران تىرشىلىكتىڭ تارتىسىن كورسەتەتىن پسيحولوگيالىق دراما عانا ەمەس, «اي مەن ايشا» – ادام بالاسىنىڭ ءوز باسىنا تۇسكەن سۇراپىل تاعدىرىن بۇكىلالەمدىك, بۇكىلادامزاتتىق دەڭگەيگە اسا بيىك سۋرەتكەرلىكپەن جەتكىزگەن – ءبىرتۇتاس سپەكتاكل-ەپوپەيا! رەجيسسەر – ايگىلى قالامگەر, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى شەرحان مۇرتازانىڭ «اي مەن ايشا» رومانى مەن «مىلتىقسىز مايدان» پوۆەسى نەگىزىندە شەگەندەپ شىققان دراماتۋرگ ەركىن جۋاسبەكتىڭ درامالىق شىعارماسىن كەيىپكەرلىك-الەۋمەتتىك-تاريحي ءما­­نىندە يگەرىپ قانا قويماي – ءبىر عانا ايشا-انانىڭ, ءبىر عانا اۋىل مەن اۋلەتتىڭ قاۋساي كۇي­رەپ, قايتا تۇرىپ جاتقان تاع­دىرىن كۇللى ادامزاتتىڭ باسىن­داعى قاسىرەتكە اينالدىرا بىلگەن. تۇڭعىشباي ءال-تارازي ءوزى­نىڭ وسى رەجيسسەرلىك شىعار­ما­سىمەن تاريحي-پسيحولوگيالىق سپەك­تاكلدىڭ الەمدىك ۇلگىدەگى ەپي­كالىق, كلاسسيكالىق نۇسقاسىن جاساپ شىقتى. بۇل جەتىستىكتە, ءسوز جوق, اۆتوردىڭ, دراماتۋرگتىڭ, ساح­ناداعى اكتەرلەردىڭ ۇلەسى وتە زور. سونىمەن, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ ساحناسىنا جارقىراعان جاڭا سپەكتاكل كەلدى. ول – «اي مەن ايشا». كورگەن ادام ودان ءوز تاعدىرىن تابادى, ءومىرىنىڭ ولشەمى كەڭەيەدى. ويتكەنى, بۇل – ايرىقشا تاريحي تۋىندى, بۇكىل حالقىمىزدىڭ قاسىرەتتى كەشەگى تاعدىرىن ونىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىنا ۇلاعات ەتۋ, كۇللى ادامزاتتىق جا­ھاندانۋعا بەت العان مىنا عا­سىردا ءوز ۇلتتىق نۇسقامىز بەن ءوز تاريحىمىزدىڭ تۇعىرىنا سان عاسىرلىق دانا ءداستۇر مەن دارا سيپاتتى مەملەكەتىمىزدىڭ مىقتى تۇعىرىنا اينالدىرۋ, ۇرپاقتارىن ۇرپاقتارعا امانات ەتۋدەن وزگە بيىك ماقسات بولار ما ەكەن بۇكىل ادام بالاسىندا؟! ەندەشە, «اي مەن ايشا» ءوز ەلىنىڭ اماناتىن ارقالاپ حالىق ساحناسىنا شىقتى. قادامى قۇتتى بولسىن!   اشىربەك كوپىش, جازۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى. الماتى.