زەرگەرلىك – قازاقتىڭ وزىمەن بىرگە جاراتىلعان ج ۇلىن تۇتاسى ىسپەتتى. عاسىرلار بويى جەر ۇستىندە جيناعان رۋحاني ءنارىن بويىنا تىنباي سىڭىرۋمەن بۇگىنگە جەتكەن جاندى كلەتكاسى, جۇمباعىن اشا قويمايتىن گەنەتيكالىق كودى سياقتى. ۇساق جاسالىپ, جىڭىشكە بولىپ سوزىلسا دا شاشتاي بەرىك, نازىك تە نەرۆ تالشىقتارىنداي اسا سەزىمتال, ءوزىمىز دە وزگەلەر دە جالىقپاي كورەتىن, تۇيسىكپەن تانىلۋعا ءتيىس بەكزات تا قۇدىرەتتى ونەر.
ءبىز عۇمىر كەشكەن ەكى عاسىر توعىسىنىڭ ارى جاق-بەرى جاعىنداعى ونەر كەڭىستىگىنە كۇن سالىپ قاراعاندا زەرگەر-ۇستا اۋىلىنان اۋەلى داركەمباي شوقپاروۆ, قالقامان تىلەۋحانوۆ كورىنەر-ءدى. ارتىنشا سەرجان باشيروۆ, نادىربەك جيرەنشيەۆ, ۇسەن سەيداليەۆ, ەستاي داۋباەۆ بوي كورسەتىپ, زەرگەر بەرىك ءالىباي مەنمۇندالار ەندى. ولاردىڭ شىعارماشىلىعى عاسىرلار عانا ەمەس, ەكى زاماننىڭ الماسۋ كەزىنە ءدوپ كەلىپ, ناتيجەسىندە قات-قابات وزگەرىستەردى باستان كەشتى. قازاقتىڭ قولدانبالى ساندىك ونەرىنە جاڭا سيپات بەرىپ, سۋرەتشىلەر سەكىلدى زەرگەرلەر دە كورمە اشىپ, كوپشىلىكتىڭ الدىنا وزگە ءبىر قىرلارىمەن شىعاتىن بولدى.
ادەتتە, زەرگەردىڭ اشقان كورمەسىنە كەلگەن ەلدىڭ كوز الدىنان «ساۋكەلە, سىرعا, القا, وڭىرجيەك, بويتۇمار, بىلەزىك, جۇزىك, قاپسىرما, شولپى» اتالىپ, «كەزدىك, قانجار, قىلىش, گۇرزى, ايبالتا, قامشى» بولىپ, ءتىزىلىپ وتەتىن حالقىمىزدىڭ اشەكەي بۇيىمى مەن بەس قارۋىنىڭ جانىندا ساراڭ عانا «كۇمىس, اقىق, جاقۇت, سىركەلەۋ, قالىپتاۋ» دەيتىن جازۋلار بولادى. بۇيىمنىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراي «اگات, پەرۋزا, ءزۇبارجات, مارجان, حالتسەدون» دەپ جالعاسۋى مۇمكىن. «قۇيما, سوعۋ, ويمىش, شيراتپا, قارالاۋ» ءتارىزدى سيپات الۋى كادىك. كورەرمەن وقىپ تۇرۋعا ەرىنەتىن وسى ءبىر تىرناقشانىڭ ىشىنە قامالعان سوزدەردىڭ جاراتىلىسىن اشىپ-جارىپ, اقتارىپ كورسەڭىز – سۇراپىل ەڭبەك, كوز مايىن تاۋىسقان بەينەت, جانعان وت, گۇرىلدەي باسىلعان كورىك, جىپتىكتەي جالىنى اۋانى جارا جانعان گورەلكا جانارعى, توسكە سوعىلعان بالعا ءۇنى بۇيىعىپ جاتار ەدى.
زەيىنىمىزدى سالا تۇسسەك, بايىرعى ءتاسىل تۇكپىرلەي تانىلا ما؟ ىسمەر شىركىن قولىنداعىسىن قالاي باسپالادى, قالاي قالىپتادى؟ مەتالل مەن تاستى قانداي جاعدايدا تۋىستىرىپتى, الماس پەن اقىقتى قايتىپ تابىستىرىپتى؟ بىلعارىسىن بولاتىنا, سۇيەگىن سۇڭگىسىنە سىڭىستىرگەن ەكەن. جەز بەن جاقۇت, مىس پەن مارجان, ءمۇيىز بەن مەلحيور ءبىر عانا بۇيىمنىڭ ماڭدايىنا توپتاستىرىلىپتى. قانداي جاعدايدا؟ «توتىقتادى», «التىندادى» دەپ جازعان ەكەن, «جونۋ», «بۇرشىكتەۋ», «لاجىلاۋ», «باعدارلاۋ» دەگەن ەكەن, ءمانىسى نە؟ زامان وزگەردى. الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس ۇلعايعان ەكەن, وزگە جۇرتپەن تاجىريبە الماسىپ جاتقان تۇستا كوركەم كەلىسىمنىڭ ءمانى نەدە؟ ەگەۋى جەتكەن, وڭدەلىپ بىتكەن, قىلىش پەن قىنداي بىرىگىپ-كىرىگىپ كەتكەن ءبۇتىن ءبىر الەمنىڭ قالاي دۇنيەگە كەلگەنى پارۋايىمىزعا كەلمەيتىنى نەسى؟ ايتپەسە, سۋرەتشى-زەرگەر بەرىك ءالىبايدىڭ بولمىسى – ەڭ اۋەلى وسى ءبىر بىلگەنىن ىشىنە بۇگىپ جاتقان سوزدەردىڭ ماعىناسىمەن, سۇراقتاردىڭ جاۋابىمەن, زەرگەردىڭ ۇستا-دۇكەنىندە جابۋلى قالعان قارەكەتپەن اشىلۋى كەرەك ەدى عوي؟ بۇل كۇندەرى جالپىنىڭ سويلەۋ مانەرىندە جوق, جالقى ۇستا-زەرگەرلەردىڭ عانا ءتىل-كومەيىندەگى قازاقى اتاۋلار مەن تەڭەۋلەر, ءىس-قيمىلدىڭ ءمان-ماعىناسىن تولىق تا ءشۇباسىز اشاتىن ورالىمداردىڭ ساقتالىپ قالعانىمەن, قاسيەتتى ءسوز ونەرىمەن اجىراعاسىز شىرمالىپ جاتقانىمەن باعالانسا كەرەك. كۇردەلى زەرگەر بولمىسىنىڭ ءاربىر كەزەڭى, كەزەكتى ءبىر كۇمىس بۇيىمىنىڭ جاسالىپ ءبىتۋى, اشقان كورمەسىنىڭ ناتيجەسى – اتاق-داڭق, اقشا-مانساپ, التىننىڭ بۋىنان بۇرىن رۋحاني قۋانىش, ءون بويدى جايلاپ-بۋناپ قالاتىن ءتاڭىر دارىتقان دارىن, شىعارماشىلىق شاتتىعى ەكەنى انىق.
كۇمىس دەمەكشى, قازاق – كۇمىستىڭ نارقى التىننان ارزان بولا تۇرا تىرشىلىگىنە اينىماس سەرىك ەتىپ, قاستەر تۇتقان حالىق. ءۇيدەگى قىز بالاسىنىڭ ءونبويىن كۇمىستەلگەن اشەكەيمەن ادىپتەگەنى ءوز الدىنا, تۇزدەگى جىلقى بالاسىنىڭ باسىنداعى جۇگەننەن تارتىپ, قۇيىسقانعا دەيىنگى ەر-تۇرمانىنداعى قايىس بىتكەندى كۇمىسپەن كومكەرىپ-اق باقتى.
«قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى» دەپ عازالىنا قوسىپ, سۇيگەنىنە ءان قىلىپ ارنادى. كۇمىستىڭ تازالىق قاسيەتى, ەمدىك سيپاتىنا قاراپ ءسابيىن كۇمىس تەڭگەلى سۋعا شومىلدىردى. ساۋساعىندا جۇزىگى, بىلەگىندە بىلەزىگى باردان قىمىز ىشكەندى قوش كوردى. كوزىنىڭ كورۋى ناشارلاي باستاعان قاريالار ۇستا-زەرگەردىڭ دۇكەنىنە بارىپ قايناعان كۇمىستىڭ جارقىلىمەن, سان الۋان ساۋلەسىمەن جانارىن ەمدەدى. ءتىپتى, كۇلكىسىن دە سول ءبىر اق ءتۇستى مەتالعا اپارىپ شەنەدى ەمەس پە؟
كۇمىس – مىڭ گرادۋسقا تاياۋ قىزۋدا بالقىپ, ەكى مىڭ گرادۋستان وتە قاينار ەدى. قايناعان سوڭ الدىن الا دايىندالعان قالىپقا قۇيىلا, قايتا سۋيتىن. سودان, قالىپتالىپ, تيەسىلى قالىڭدىققا جەتكىزىلە تاپتالىپ, يىلە-بۇكتەلىپ, سوزىلا دوڭەستەپ, ءھام شۇڭعىلدانىپ, سىمسۋىردەن سىم بولىپ سۋىرىلىپ, بىرەسە وڭ شيراتىلىپ, بىرەسە قارسى شيراتىلىپ, «قۇستاڭداي» ورنەككە اينالىپ, كەرەگىنە, بۇيىمنىڭ سيپاتىنا قاراي, بولاشاق اشەكەيدىڭ بەيىمىنە وراي شىعارماشىلىق سيقىرىنا ەنىپ, ءتۇرلى كولەم تاباتىن. ودان سوڭ, بەتىنە كەشەدەن جەتكەن ىسكەنجە, قايشى, تۇرتپە, تىستەۋىك, ارا, باستىرعى, بەزەۋىش, قىسقاش, شىمشۋىر, جونعى, قۋىستۇمسىق, ەگەۋ, قالىپ, شار قالىپ دەپ كەلەتىن سايماندارمەن ءھام بۇگىنگى ەلەكتر قۋاتىمەن جۇمىس ىستەيتىن الۋان ءتۇرلى قۇرالدارمەن سىزۋ, سىعىمداۋ, بەدەر ءتۇسىرۋ, جونۋ, سۋ جۇرگىزۋ, ناقىش سالۋ, جاپسىرۋ, كەسۋ, (كۇمىستى شاپقاندا, ەگەلگەندە تۇسكەن ۇنتاعىنا دەيىن جاراتىپ, جانارعىمەن بالقىتىپ, ۇلكەندى كىشىلى, دومالاق-تۇيىرشىك, ۇساق بۇرشىكتەرگە اينالدىرىپ كەيدە ءوز تۋىسى, كەيدە وزگە مەتالل پلاستيناعا «سىركەلەپ-بۇرشىكتەپ») دانەكەرلەۋ ۇدەرىسى جۇرەر ەدى. قىشقىلمەن ويمىشتالىپ, مايدا قىشىرلى ەگەۋمەن ەگەلىپ, ناۋىسقىمەن ىسقىلانىپ, كيىزبەن تازالانىپ, شۇبەرەكپەن ءسۇرتىلىپ, كەرەگىنشە جالتىراپ, شەبەردىڭ قولىنان ۇزاپ شىعار-دى.
بەرىك زەرگەردىڭ دە ۇستا دۇكەنىنەن ورگەن بۇيىمدارى دا كىلەڭ كۇمىسپەن تۇتاسىپ, استاسىپ جاتىر. ونىڭ كۇمىستەن جىلداپ وتىرىپ, سارىلىپ ءجۇرىپ جاساعان, ازاپتان ساۋىلعان اسا كۇردەلى, بىرىڭعاي ناقىشتا جاسالعان شىعارماسىنىڭ ءبىرى – «قۋانىش» اتتى توپتاما. ءبىتىمى بولەك كومپوزيتسيانى قۇرايتىن بۇل ەڭبەك – وڭىرجيەك, قوس سىرعا جانە ەكى بىلەزىكتەن تۇرار ەدى. بىلەزىكتىڭ ءبىرى – بەس بىلەزىك دەپ اتالادى. ياعني, بىلەزىكتەن ەكى شىنجىر ارقىلى بايلانىسقان ورتاڭعى جۇزىك, سول جۇزىكتەن ءۇش شىنجىرمەن جالعاسا بارىپ ساۋساقتارعا كيىلەتىن جۇزىكتەر. ءبىرى قۇس تۇمسىق, ەكىنشىسى دوڭگەلەك, سوڭعىسى سوپاقشا. بىلەزىكتىڭ جۇزىندەگىدەي, ەرنەۋلى ۇيالارعا دا تومپاق-رەلەف ەتىپ, قىزىل قوڭىر اقىق تاس قوندىرىلىپ, بەتىنە سىركەلەنىپ اشەكەي ءۇشبۇرىشتار كومكەرىلەدى. سىرعالاردىڭ بەتىندەگى ورنەكتەر دە وسى جۇزىكتىڭ بىرىمەن ۇيلەس. سالپىنشاعى دا كىشى بولعانىمەن وڭىرجيەكتىڭ ەتەگىندەگى سالپىنشاقپەن تۋىس. وڭىرجيەك – ءوزارا ءبىر-بىرىنە ۇزبەلەپ بەكىتىلگەن بىرنەشە ۇلكەندى-كىشىلى ورنەكتى تاسپا-پلاستينالاردان قۇرالعان. تومەنگى تاسپانىڭ كولەمى بەسبۇرىشتى. ءبىرىن-ءبىر قايتالايتىن جۇپ, ءتورتبۇرىشتى قوسارىنان بولەك. تومەن قاراي ءسال سوزىلا ءتۇسىپ, دۋلىعانىڭ ۇشىنداي بولىپ, سۇيىرلەنە بىتكەن. ودان بەس شىعىرمەن تيىسىنشە بەس سالپىنشاق تارايدى. ولار اۋەلى دوڭگەلەك ءجۇزدى, ارتىنشا رومب تەكتى بولەك-بولەك دەتالداردان قۇرالعان.
جىڭىشكە جىپتەي قىلىپ سوزىلعان زەردى شيراتىپ, تاستىڭ توڭىرەگىن وراي مەتالدىڭ ەكى بولىگىن جاپسارلاپ, ءبىرى بىرىنە تيىستىرە قيۋلاستىرىپ, بالقۋ تەمپەراتۋراسىن ۇيلەستىرە بەكىتىپ, بىرىكتىرە دانەكەرلەپتى. پلاستينالاردىڭ جيەگىنە دە جاعالاي بىتپەس ويۋ سەكىلدەنىپ, وسى سىمنان اسەم ورنەك تە ءتۇسىپتى.
اجەپتاۋىر سالماعى بار سالتاناتتى وڭىرجيەكتى قالىڭدىق مويىنعا اسقانىندا ءۇزىلىپ شاشىلىپ كەتپەسى ءۇشىن نازىك شىنجىردىڭ دا اتقارىپ تۇرعان قىزمەتى ەرەكشە. قازاق زەرگەرلەرى – «شىدەر», «سىرعا», «شىعىرشىق», «بۇراما», «شۇبىرتپا», «كەرىتولعاۋ» اتتى شىنجىردى ىستەۋ ادىستەرىن, جاسالۋ جولدارىن مەيلىنشە مەڭگەرە بىلگەن. (بەرىكتىڭ تاجىريبە قورىندا بۇدان بولەك شىنجىر ازىرلەۋ ادىستەرىنىڭ بارىنا دا ءشۇبا جوق).
بەرىك بۇگىننىڭ زاماناۋي مۇمكىنشىلىكتەرىن شىعارماشىلىعىنا مولىنان پايدالانا وتىرىپ, زەرگەرلىكتىڭ ايدىنىن مەيلىنشە تەرەڭدەتىپ, جاعاسىن ەرەسەن كەڭىتكەن مەحناتكەش. ول – ونەر تابيعاتىن كەرمەلەپ قازىپ, تاپقانىن جۇقارتپاي, سۇيىلتپاي جانىنا ءسىڭىردى. تىنىس-ىرعاق, بوياۋ-ءار دارىتتى. ونىڭ شەبەرحاناسىنان شىعاتىننىڭ ءبارى تاڭسىق. پلاكەتكا دەيسىز بە, اسىل تاستارمەن استاسقان, مەتالمەن جىمداسقان كادەسىي دەيسىز بە, القانىڭ نەبىر تۇرلەرى دەيسىز بە, ايتەۋىر, جاڭاسى جاسالعان سايىن سۇقتاندىرىپ بىتەدى. ولاردىڭ تيراجداپ كوبەيتىلمەي, دارا, ءبىر عانا دانا بولىپ جاسالاتىنى دا زەرگەر تۇلعاسىن بيىكتەتە, ايبىنداتا تۇسەدى.
پلاكەتكا جاساۋ بەرىكتىڭ جاڭا داۋىردە زەرگەرلىك الەمگە قوسقان جاڭالىعى, جاڭا تارماعى. پلاكەتكا – ادەتتە كارتينا ىسپەتتى قابىرعاعا ىلىنەدى. ول – كولەمى شاعىن, شارشى پلاستينانى بىلعارى تەكتەس, ءتۇسى قويۋ قاراكوك, قاراقوڭىر, قىمبات ماتەريالمەن قاپتاپ, زەرلى, قالىڭ باگەتپەن كومكەرگەن سوڭ تاپ ورتاسىنا ورنالاستىرىلاتىن, ايتاتىن وي شوعىرلاناتىن ايشىق, اشىق كومپوزيتسيا. كەنەپكە بوياۋمەن جازىلعان ەمەس, جەزدەن سوعىپ, كۇمىستەن سوزىپ, ويۋلاستىرىپ, كەرىكتىرىپ, تەرمەلەپ, ءورىپ, بۇراپ, توقىمالاپ, قاقتاپ, اشەكەيلەپ, قۇلپىرما تاس, لاعىل تاس قوندىرىپ, بىردە ءتورتبۇرىش, بىردە دوڭگەلەك قالىپتا جاساعان, ءھام بەرىكتىڭ قولتاڭباسىنا عانا باعىنعان, بولەك تۇرپاتتى «سۋرەت». «عارىش», «اجەلەر», «ءومىر اعاشى», «باقىت قۇسى», «سامعاۋ», «ناۋرىز», «وتاۋ» دەپ كەلەتىن پلاكەتكا-اشەكەي بۇيىمدار ابستراكت كارتينا سىندى, سىرىن ءا دەگەندە اشا قويمايدى.تەك تاقىرىبى عانا شيىر لابيرينتتەن كورەرمەندى جىپتىك ساۋلەمەن ءجون سىلتەپ, جەتەلەپ, الىپ شىعاتىنداي.
زەرگەرگە بىتەر شەبەرلىك پەن سۋرەتشىگە تيەسىلى تالعام شىركىن بەرىكتىڭ بويىنان جىمداسا ءورىلىپ شىعىپ, مايىسقاق ەپتى-يكەمدىلىكپەن بارىپ شيكىزات تابيعاتىمەن تاندەمگە تۇسەدى. وي تەرەڭدىگى اسەمدىك پرينتسيپىمەن استاسا, بىرىگە تۇتاسىپ كەتەدى. بىردە دوڭگەلەك ءجۇزدى, بىردە شارشى بەتتى جۇزىكتەرىنە دە كوسمولوگيالىق سارىن دارىتىپ, جۇگىرگەن اڭ, جاق تارتقان اڭشى, سوزىلا قارعىعان ءىلبىسىن سيلۋەتىن مولىنان كەلتىرىپ, بىردە سوپاق, بىردە دوڭگەلەكتەي قىرناپ-جونا, تازالاي وڭدەلگەن قىمبات تاستارمەن ادىپتەگەنىن كەزدەستىرەسىز. كلاسسيكالىق ۇلگىدەگىدەي, مۇندا دا شيراتپا, سىركەلەۋ ادىستەرى بۇيىمنىڭ ءون بويىنان ءوزىنىڭ اسا نازىك قالپىن, دالدىگىن ءبىر مىسقال دا جوعالتپاعان كۇيى تابىلادى دا وتىرادى. جاڭا تۋىندىلارىنا كوز سالساق – تامعالى تاستارىنداعى سۋرەتتەردى ويمىشتاپ ءتۇسىرىپ, پەرۋزا مەن مارجان, حيروپرازدى قوندىرىپ, ىستىق ەمالدى كەرەگىنشە قۇيا وتىرىپ, ونىڭ دا بەتىن ورنەكتەپ, جۇقالاپ سوققان كۇمىس بىلەزىكتەرىن كورۋگە بولادى. ءتىپتى بىلەزىكتىڭ ادامنىڭ قارىمەن بەتتەسەتىن جاعىنا ويمىشتاپ, بەدەرلەپ سالعان سۋرەتتەرىن دە بايقادىق. كەزدىك, پىشاق, قانجارلارى دا جاسالۋى جاعىنان قولتىقتاس-قويىنداس, تەحنيكالىق ورىندالۋى جاعىنان ءمىنسىز. رەڭدەرىن ءجۇز قۇبىلتىپ, قاجەتىن جاپسىرىپ, جۇمىرلاپ قاپىسىز بەزەندىرىپ باعادى. ىرقىنا-ىرعاعىنا, تارتىلىس كۇشىنە باعىنىپ, ەلىتىپ قاراي بەرگىڭ كەلەدى. سىزىلتا-سوزىلتا سالعان اسەرلى, حالىق ءانىنىڭ زەرگەرلىك الەمىندەگى سىڭارى سەكىلدى مە؟ ۇيلەستى جاراستىق وسىنداي-اق بولار, ءا؟
* * *
بەرىكتىڭ قولىنان شىققان بۇيىمدار – انشەيىن اشەكەي ەمەس, حالقىنىڭ اۋماي-توكپەي بەرىلىپ, بۇگىنگە جەتكەن اماناتى, كەلەشەككە بارار التىن جىلعاسى. بەرىك زەرگەر – جاراتقان يە سول التىن جىلعاعا اكەلىپ سالعان كەشەگى ۇستا-زەرگەرلەردىڭ ۇلى جالعاسى. كەيدە ونەر تارماعىنا ءبۇر شىعىپ گۇلدەمەي قوياتىنى بار. كەيدە گۇل شىعىپ, ماۋە بەرمەي قوياتىنى جانە بار. قۇدايعا شۇكىر, تالانتتىڭ تۇماسىن تۋمىسىنان قانىپ ىشكەن بەرىك ءالىبايدىڭ بيلىك پەن بۇقارانىڭ كوز شولاسىنا تەز ءتۇستى. ونەر بيىگىنە ءسان-سالتاناتىمەن شىقتى. انە, تىنىم تاپپاپ ەدى, تىنىشتىق ىزدەمەگەن ەدى باي, باعلان قاتارىندا تۇر. داۋلەتتىلەر ساناتىندا ءجۇر. «حالىقارالىق كارل فابەرجە وردەنىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بەلگىلى سۋرەتشى-زەرگەر بەرىك ءالىباي» دەسە, ول – حالقىنىڭ شەبەرگە بەرگەن باعاسى.
قازاق زەرگەرلىك الەمىنىڭ كەشەسى مەن ەرتەڭىن جالعاپ تۇرعان بۇگىننىڭ ءبىر بولشەگى بولعان – بەرىك الىبايعا تەك ساتتىلىك تىلەيمىز. بولاشاقتىڭ دا تاپ بىزدەردەي, قات تەرەڭنەن قاينار بولىپ لەكىپ شىققان زەرگەرلىك الەمنىڭ قادىرىنە, قاسيەتىنە جەتسە دەيمىز.
جەڭىس كاكەن ۇلى,
سۋرەتشى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
سەرگەي استرەلين.
كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس.
زەرگەرلىك – قازاقتىڭ وزىمەن بىرگە جاراتىلعان ج ۇلىن تۇتاسى ىسپەتتى. عاسىرلار بويى جەر ۇستىندە جيناعان رۋحاني ءنارىن بويىنا تىنباي سىڭىرۋمەن بۇگىنگە جەتكەن جاندى كلەتكاسى, جۇمباعىن اشا قويمايتىن گەنەتيكالىق كودى سياقتى. ۇساق جاسالىپ, جىڭىشكە بولىپ سوزىلسا دا شاشتاي بەرىك, نازىك تە نەرۆ تالشىقتارىنداي اسا سەزىمتال, ءوزىمىز دە وزگەلەر دە جالىقپاي كورەتىن, تۇيسىكپەن تانىلۋعا ءتيىس بەكزات تا قۇدىرەتتى ونەر.
ءبىز عۇمىر كەشكەن ەكى عاسىر توعىسىنىڭ ارى جاق-بەرى جاعىنداعى ونەر كەڭىستىگىنە كۇن سالىپ قاراعاندا زەرگەر-ۇستا اۋىلىنان اۋەلى داركەمباي شوقپاروۆ, قالقامان تىلەۋحانوۆ كورىنەر-ءدى. ارتىنشا سەرجان باشيروۆ, نادىربەك جيرەنشيەۆ, ۇسەن سەيداليەۆ, ەستاي داۋباەۆ بوي كورسەتىپ, زەرگەر بەرىك ءالىباي مەنمۇندالار ەندى. ولاردىڭ شىعارماشىلىعى عاسىرلار عانا ەمەس, ەكى زاماننىڭ الماسۋ كەزىنە ءدوپ كەلىپ, ناتيجەسىندە قات-قابات وزگەرىستەردى باستان كەشتى. قازاقتىڭ قولدانبالى ساندىك ونەرىنە جاڭا سيپات بەرىپ, سۋرەتشىلەر سەكىلدى زەرگەرلەر دە كورمە اشىپ, كوپشىلىكتىڭ الدىنا وزگە ءبىر قىرلارىمەن شىعاتىن بولدى.
ادەتتە, زەرگەردىڭ اشقان كورمەسىنە كەلگەن ەلدىڭ كوز الدىنان «ساۋكەلە, سىرعا, القا, وڭىرجيەك, بويتۇمار, بىلەزىك, جۇزىك, قاپسىرما, شولپى» اتالىپ, «كەزدىك, قانجار, قىلىش, گۇرزى, ايبالتا, قامشى» بولىپ, ءتىزىلىپ وتەتىن حالقىمىزدىڭ اشەكەي بۇيىمى مەن بەس قارۋىنىڭ جانىندا ساراڭ عانا «كۇمىس, اقىق, جاقۇت, سىركەلەۋ, قالىپتاۋ» دەيتىن جازۋلار بولادى. بۇيىمنىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراي «اگات, پەرۋزا, ءزۇبارجات, مارجان, حالتسەدون» دەپ جالعاسۋى مۇمكىن. «قۇيما, سوعۋ, ويمىش, شيراتپا, قارالاۋ» ءتارىزدى سيپات الۋى كادىك. كورەرمەن وقىپ تۇرۋعا ەرىنەتىن وسى ءبىر تىرناقشانىڭ ىشىنە قامالعان سوزدەردىڭ جاراتىلىسىن اشىپ-جارىپ, اقتارىپ كورسەڭىز – سۇراپىل ەڭبەك, كوز مايىن تاۋىسقان بەينەت, جانعان وت, گۇرىلدەي باسىلعان كورىك, جىپتىكتەي جالىنى اۋانى جارا جانعان گورەلكا جانارعى, توسكە سوعىلعان بالعا ءۇنى بۇيىعىپ جاتار ەدى.
زەيىنىمىزدى سالا تۇسسەك, بايىرعى ءتاسىل تۇكپىرلەي تانىلا ما؟ ىسمەر شىركىن قولىنداعىسىن قالاي باسپالادى, قالاي قالىپتادى؟ مەتالل مەن تاستى قانداي جاعدايدا تۋىستىرىپتى, الماس پەن اقىقتى قايتىپ تابىستىرىپتى؟ بىلعارىسىن بولاتىنا, سۇيەگىن سۇڭگىسىنە سىڭىستىرگەن ەكەن. جەز بەن جاقۇت, مىس پەن مارجان, ءمۇيىز بەن مەلحيور ءبىر عانا بۇيىمنىڭ ماڭدايىنا توپتاستىرىلىپتى. قانداي جاعدايدا؟ «توتىقتادى», «التىندادى» دەپ جازعان ەكەن, «جونۋ», «بۇرشىكتەۋ», «لاجىلاۋ», «باعدارلاۋ» دەگەن ەكەن, ءمانىسى نە؟ زامان وزگەردى. الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس ۇلعايعان ەكەن, وزگە جۇرتپەن تاجىريبە الماسىپ جاتقان تۇستا كوركەم كەلىسىمنىڭ ءمانى نەدە؟ ەگەۋى جەتكەن, وڭدەلىپ بىتكەن, قىلىش پەن قىنداي بىرىگىپ-كىرىگىپ كەتكەن ءبۇتىن ءبىر الەمنىڭ قالاي دۇنيەگە كەلگەنى پارۋايىمىزعا كەلمەيتىنى نەسى؟ ايتپەسە, سۋرەتشى-زەرگەر بەرىك ءالىبايدىڭ بولمىسى – ەڭ اۋەلى وسى ءبىر بىلگەنىن ىشىنە بۇگىپ جاتقان سوزدەردىڭ ماعىناسىمەن, سۇراقتاردىڭ جاۋابىمەن, زەرگەردىڭ ۇستا-دۇكەنىندە جابۋلى قالعان قارەكەتپەن اشىلۋى كەرەك ەدى عوي؟ بۇل كۇندەرى جالپىنىڭ سويلەۋ مانەرىندە جوق, جالقى ۇستا-زەرگەرلەردىڭ عانا ءتىل-كومەيىندەگى قازاقى اتاۋلار مەن تەڭەۋلەر, ءىس-قيمىلدىڭ ءمان-ماعىناسىن تولىق تا ءشۇباسىز اشاتىن ورالىمداردىڭ ساقتالىپ قالعانىمەن, قاسيەتتى ءسوز ونەرىمەن اجىراعاسىز شىرمالىپ جاتقانىمەن باعالانسا كەرەك. كۇردەلى زەرگەر بولمىسىنىڭ ءاربىر كەزەڭى, كەزەكتى ءبىر كۇمىس بۇيىمىنىڭ جاسالىپ ءبىتۋى, اشقان كورمەسىنىڭ ناتيجەسى – اتاق-داڭق, اقشا-مانساپ, التىننىڭ بۋىنان بۇرىن رۋحاني قۋانىش, ءون بويدى جايلاپ-بۋناپ قالاتىن ءتاڭىر دارىتقان دارىن, شىعارماشىلىق شاتتىعى ەكەنى انىق.
كۇمىس دەمەكشى, قازاق – كۇمىستىڭ نارقى التىننان ارزان بولا تۇرا تىرشىلىگىنە اينىماس سەرىك ەتىپ, قاستەر تۇتقان حالىق. ءۇيدەگى قىز بالاسىنىڭ ءونبويىن كۇمىستەلگەن اشەكەيمەن ادىپتەگەنى ءوز الدىنا, تۇزدەگى جىلقى بالاسىنىڭ باسىنداعى جۇگەننەن تارتىپ, قۇيىسقانعا دەيىنگى ەر-تۇرمانىنداعى قايىس بىتكەندى كۇمىسپەن كومكەرىپ-اق باقتى.
«قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى» دەپ عازالىنا قوسىپ, سۇيگەنىنە ءان قىلىپ ارنادى. كۇمىستىڭ تازالىق قاسيەتى, ەمدىك سيپاتىنا قاراپ ءسابيىن كۇمىس تەڭگەلى سۋعا شومىلدىردى. ساۋساعىندا جۇزىگى, بىلەگىندە بىلەزىگى باردان قىمىز ىشكەندى قوش كوردى. كوزىنىڭ كورۋى ناشارلاي باستاعان قاريالار ۇستا-زەرگەردىڭ دۇكەنىنە بارىپ قايناعان كۇمىستىڭ جارقىلىمەن, سان الۋان ساۋلەسىمەن جانارىن ەمدەدى. ءتىپتى, كۇلكىسىن دە سول ءبىر اق ءتۇستى مەتالعا اپارىپ شەنەدى ەمەس پە؟
كۇمىس – مىڭ گرادۋسقا تاياۋ قىزۋدا بالقىپ, ەكى مىڭ گرادۋستان وتە قاينار ەدى. قايناعان سوڭ الدىن الا دايىندالعان قالىپقا قۇيىلا, قايتا سۋيتىن. سودان, قالىپتالىپ, تيەسىلى قالىڭدىققا جەتكىزىلە تاپتالىپ, يىلە-بۇكتەلىپ, سوزىلا دوڭەستەپ, ءھام شۇڭعىلدانىپ, سىمسۋىردەن سىم بولىپ سۋىرىلىپ, بىرەسە وڭ شيراتىلىپ, بىرەسە قارسى شيراتىلىپ, «قۇستاڭداي» ورنەككە اينالىپ, كەرەگىنە, بۇيىمنىڭ سيپاتىنا قاراي, بولاشاق اشەكەيدىڭ بەيىمىنە وراي شىعارماشىلىق سيقىرىنا ەنىپ, ءتۇرلى كولەم تاباتىن. ودان سوڭ, بەتىنە كەشەدەن جەتكەن ىسكەنجە, قايشى, تۇرتپە, تىستەۋىك, ارا, باستىرعى, بەزەۋىش, قىسقاش, شىمشۋىر, جونعى, قۋىستۇمسىق, ەگەۋ, قالىپ, شار قالىپ دەپ كەلەتىن سايماندارمەن ءھام بۇگىنگى ەلەكتر قۋاتىمەن جۇمىس ىستەيتىن الۋان ءتۇرلى قۇرالدارمەن سىزۋ, سىعىمداۋ, بەدەر ءتۇسىرۋ, جونۋ, سۋ جۇرگىزۋ, ناقىش سالۋ, جاپسىرۋ, كەسۋ, (كۇمىستى شاپقاندا, ەگەلگەندە تۇسكەن ۇنتاعىنا دەيىن جاراتىپ, جانارعىمەن بالقىتىپ, ۇلكەندى كىشىلى, دومالاق-تۇيىرشىك, ۇساق بۇرشىكتەرگە اينالدىرىپ كەيدە ءوز تۋىسى, كەيدە وزگە مەتالل پلاستيناعا «سىركەلەپ-بۇرشىكتەپ») دانەكەرلەۋ ۇدەرىسى جۇرەر ەدى. قىشقىلمەن ويمىشتالىپ, مايدا قىشىرلى ەگەۋمەن ەگەلىپ, ناۋىسقىمەن ىسقىلانىپ, كيىزبەن تازالانىپ, شۇبەرەكپەن ءسۇرتىلىپ, كەرەگىنشە جالتىراپ, شەبەردىڭ قولىنان ۇزاپ شىعار-دى.
بەرىك زەرگەردىڭ دە ۇستا دۇكەنىنەن ورگەن بۇيىمدارى دا كىلەڭ كۇمىسپەن تۇتاسىپ, استاسىپ جاتىر. ونىڭ كۇمىستەن جىلداپ وتىرىپ, سارىلىپ ءجۇرىپ جاساعان, ازاپتان ساۋىلعان اسا كۇردەلى, بىرىڭعاي ناقىشتا جاسالعان شىعارماسىنىڭ ءبىرى – «قۋانىش» اتتى توپتاما. ءبىتىمى بولەك كومپوزيتسيانى قۇرايتىن بۇل ەڭبەك – وڭىرجيەك, قوس سىرعا جانە ەكى بىلەزىكتەن تۇرار ەدى. بىلەزىكتىڭ ءبىرى – بەس بىلەزىك دەپ اتالادى. ياعني, بىلەزىكتەن ەكى شىنجىر ارقىلى بايلانىسقان ورتاڭعى جۇزىك, سول جۇزىكتەن ءۇش شىنجىرمەن جالعاسا بارىپ ساۋساقتارعا كيىلەتىن جۇزىكتەر. ءبىرى قۇس تۇمسىق, ەكىنشىسى دوڭگەلەك, سوڭعىسى سوپاقشا. بىلەزىكتىڭ جۇزىندەگىدەي, ەرنەۋلى ۇيالارعا دا تومپاق-رەلەف ەتىپ, قىزىل قوڭىر اقىق تاس قوندىرىلىپ, بەتىنە سىركەلەنىپ اشەكەي ءۇشبۇرىشتار كومكەرىلەدى. سىرعالاردىڭ بەتىندەگى ورنەكتەر دە وسى جۇزىكتىڭ بىرىمەن ۇيلەس. سالپىنشاعى دا كىشى بولعانىمەن وڭىرجيەكتىڭ ەتەگىندەگى سالپىنشاقپەن تۋىس. وڭىرجيەك – ءوزارا ءبىر-بىرىنە ۇزبەلەپ بەكىتىلگەن بىرنەشە ۇلكەندى-كىشىلى ورنەكتى تاسپا-پلاستينالاردان قۇرالعان. تومەنگى تاسپانىڭ كولەمى بەسبۇرىشتى. ءبىرىن-ءبىر قايتالايتىن جۇپ, ءتورتبۇرىشتى قوسارىنان بولەك. تومەن قاراي ءسال سوزىلا ءتۇسىپ, دۋلىعانىڭ ۇشىنداي بولىپ, سۇيىرلەنە بىتكەن. ودان بەس شىعىرمەن تيىسىنشە بەس سالپىنشاق تارايدى. ولار اۋەلى دوڭگەلەك ءجۇزدى, ارتىنشا رومب تەكتى بولەك-بولەك دەتالداردان قۇرالعان.
جىڭىشكە جىپتەي قىلىپ سوزىلعان زەردى شيراتىپ, تاستىڭ توڭىرەگىن وراي مەتالدىڭ ەكى بولىگىن جاپسارلاپ, ءبىرى بىرىنە تيىستىرە قيۋلاستىرىپ, بالقۋ تەمپەراتۋراسىن ۇيلەستىرە بەكىتىپ, بىرىكتىرە دانەكەرلەپتى. پلاستينالاردىڭ جيەگىنە دە جاعالاي بىتپەس ويۋ سەكىلدەنىپ, وسى سىمنان اسەم ورنەك تە ءتۇسىپتى.
اجەپتاۋىر سالماعى بار سالتاناتتى وڭىرجيەكتى قالىڭدىق مويىنعا اسقانىندا ءۇزىلىپ شاشىلىپ كەتپەسى ءۇشىن نازىك شىنجىردىڭ دا اتقارىپ تۇرعان قىزمەتى ەرەكشە. قازاق زەرگەرلەرى – «شىدەر», «سىرعا», «شىعىرشىق», «بۇراما», «شۇبىرتپا», «كەرىتولعاۋ» اتتى شىنجىردى ىستەۋ ادىستەرىن, جاسالۋ جولدارىن مەيلىنشە مەڭگەرە بىلگەن. (بەرىكتىڭ تاجىريبە قورىندا بۇدان بولەك شىنجىر ازىرلەۋ ادىستەرىنىڭ بارىنا دا ءشۇبا جوق).
بەرىك بۇگىننىڭ زاماناۋي مۇمكىنشىلىكتەرىن شىعارماشىلىعىنا مولىنان پايدالانا وتىرىپ, زەرگەرلىكتىڭ ايدىنىن مەيلىنشە تەرەڭدەتىپ, جاعاسىن ەرەسەن كەڭىتكەن مەحناتكەش. ول – ونەر تابيعاتىن كەرمەلەپ قازىپ, تاپقانىن جۇقارتپاي, سۇيىلتپاي جانىنا ءسىڭىردى. تىنىس-ىرعاق, بوياۋ-ءار دارىتتى. ونىڭ شەبەرحاناسىنان شىعاتىننىڭ ءبارى تاڭسىق. پلاكەتكا دەيسىز بە, اسىل تاستارمەن استاسقان, مەتالمەن جىمداسقان كادەسىي دەيسىز بە, القانىڭ نەبىر تۇرلەرى دەيسىز بە, ايتەۋىر, جاڭاسى جاسالعان سايىن سۇقتاندىرىپ بىتەدى. ولاردىڭ تيراجداپ كوبەيتىلمەي, دارا, ءبىر عانا دانا بولىپ جاسالاتىنى دا زەرگەر تۇلعاسىن بيىكتەتە, ايبىنداتا تۇسەدى.
پلاكەتكا جاساۋ بەرىكتىڭ جاڭا داۋىردە زەرگەرلىك الەمگە قوسقان جاڭالىعى, جاڭا تارماعى. پلاكەتكا – ادەتتە كارتينا ىسپەتتى قابىرعاعا ىلىنەدى. ول – كولەمى شاعىن, شارشى پلاستينانى بىلعارى تەكتەس, ءتۇسى قويۋ قاراكوك, قاراقوڭىر, قىمبات ماتەريالمەن قاپتاپ, زەرلى, قالىڭ باگەتپەن كومكەرگەن سوڭ تاپ ورتاسىنا ورنالاستىرىلاتىن, ايتاتىن وي شوعىرلاناتىن ايشىق, اشىق كومپوزيتسيا. كەنەپكە بوياۋمەن جازىلعان ەمەس, جەزدەن سوعىپ, كۇمىستەن سوزىپ, ويۋلاستىرىپ, كەرىكتىرىپ, تەرمەلەپ, ءورىپ, بۇراپ, توقىمالاپ, قاقتاپ, اشەكەيلەپ, قۇلپىرما تاس, لاعىل تاس قوندىرىپ, بىردە ءتورتبۇرىش, بىردە دوڭگەلەك قالىپتا جاساعان, ءھام بەرىكتىڭ قولتاڭباسىنا عانا باعىنعان, بولەك تۇرپاتتى «سۋرەت». «عارىش», «اجەلەر», «ءومىر اعاشى», «باقىت قۇسى», «سامعاۋ», «ناۋرىز», «وتاۋ» دەپ كەلەتىن پلاكەتكا-اشەكەي بۇيىمدار ابستراكت كارتينا سىندى, سىرىن ءا دەگەندە اشا قويمايدى.تەك تاقىرىبى عانا شيىر لابيرينتتەن كورەرمەندى جىپتىك ساۋلەمەن ءجون سىلتەپ, جەتەلەپ, الىپ شىعاتىنداي.
زەرگەرگە بىتەر شەبەرلىك پەن سۋرەتشىگە تيەسىلى تالعام شىركىن بەرىكتىڭ بويىنان جىمداسا ءورىلىپ شىعىپ, مايىسقاق ەپتى-يكەمدىلىكپەن بارىپ شيكىزات تابيعاتىمەن تاندەمگە تۇسەدى. وي تەرەڭدىگى اسەمدىك پرينتسيپىمەن استاسا, بىرىگە تۇتاسىپ كەتەدى. بىردە دوڭگەلەك ءجۇزدى, بىردە شارشى بەتتى جۇزىكتەرىنە دە كوسمولوگيالىق سارىن دارىتىپ, جۇگىرگەن اڭ, جاق تارتقان اڭشى, سوزىلا قارعىعان ءىلبىسىن سيلۋەتىن مولىنان كەلتىرىپ, بىردە سوپاق, بىردە دوڭگەلەكتەي قىرناپ-جونا, تازالاي وڭدەلگەن قىمبات تاستارمەن ادىپتەگەنىن كەزدەستىرەسىز. كلاسسيكالىق ۇلگىدەگىدەي, مۇندا دا شيراتپا, سىركەلەۋ ادىستەرى بۇيىمنىڭ ءون بويىنان ءوزىنىڭ اسا نازىك قالپىن, دالدىگىن ءبىر مىسقال دا جوعالتپاعان كۇيى تابىلادى دا وتىرادى. جاڭا تۋىندىلارىنا كوز سالساق – تامعالى تاستارىنداعى سۋرەتتەردى ويمىشتاپ ءتۇسىرىپ, پەرۋزا مەن مارجان, حيروپرازدى قوندىرىپ, ىستىق ەمالدى كەرەگىنشە قۇيا وتىرىپ, ونىڭ دا بەتىن ورنەكتەپ, جۇقالاپ سوققان كۇمىس بىلەزىكتەرىن كورۋگە بولادى. ءتىپتى بىلەزىكتىڭ ادامنىڭ قارىمەن بەتتەسەتىن جاعىنا ويمىشتاپ, بەدەرلەپ سالعان سۋرەتتەرىن دە بايقادىق. كەزدىك, پىشاق, قانجارلارى دا جاسالۋى جاعىنان قولتىقتاس-قويىنداس, تەحنيكالىق ورىندالۋى جاعىنان ءمىنسىز. رەڭدەرىن ءجۇز قۇبىلتىپ, قاجەتىن جاپسىرىپ, جۇمىرلاپ قاپىسىز بەزەندىرىپ باعادى. ىرقىنا-ىرعاعىنا, تارتىلىس كۇشىنە باعىنىپ, ەلىتىپ قاراي بەرگىڭ كەلەدى. سىزىلتا-سوزىلتا سالعان اسەرلى, حالىق ءانىنىڭ زەرگەرلىك الەمىندەگى سىڭارى سەكىلدى مە؟ ۇيلەستى جاراستىق وسىنداي-اق بولار, ءا؟
* * *
بەرىكتىڭ قولىنان شىققان بۇيىمدار – انشەيىن اشەكەي ەمەس, حالقىنىڭ اۋماي-توكپەي بەرىلىپ, بۇگىنگە جەتكەن اماناتى, كەلەشەككە بارار التىن جىلعاسى. بەرىك زەرگەر – جاراتقان يە سول التىن جىلعاعا اكەلىپ سالعان كەشەگى ۇستا-زەرگەرلەردىڭ ۇلى جالعاسى. كەيدە ونەر تارماعىنا ءبۇر شىعىپ گۇلدەمەي قوياتىنى بار. كەيدە گۇل شىعىپ, ماۋە بەرمەي قوياتىنى جانە بار. قۇدايعا شۇكىر, تالانتتىڭ تۇماسىن تۋمىسىنان قانىپ ىشكەن بەرىك ءالىبايدىڭ بيلىك پەن بۇقارانىڭ كوز شولاسىنا تەز ءتۇستى. ونەر بيىگىنە ءسان-سالتاناتىمەن شىقتى. انە, تىنىم تاپپاپ ەدى, تىنىشتىق ىزدەمەگەن ەدى باي, باعلان قاتارىندا تۇر. داۋلەتتىلەر ساناتىندا ءجۇر. «حالىقارالىق كارل فابەرجە وردەنىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بەلگىلى سۋرەتشى-زەرگەر بەرىك ءالىباي» دەسە, ول – حالقىنىڭ شەبەرگە بەرگەن باعاسى.
قازاق زەرگەرلىك الەمىنىڭ كەشەسى مەن ەرتەڭىن جالعاپ تۇرعان بۇگىننىڭ ءبىر بولشەگى بولعان – بەرىك الىبايعا تەك ساتتىلىك تىلەيمىز. بولاشاقتىڭ دا تاپ بىزدەردەي, قات تەرەڭنەن قاينار بولىپ لەكىپ شىققان زەرگەرلىك الەمنىڭ قادىرىنە, قاسيەتىنە جەتسە دەيمىز.
جەڭىس كاكەن ۇلى,
سۋرەتشى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
سەرگەي استرەلين.
كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس.
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا وليمپيادا چەمپيونى ميحايل شايدوروۆتى سالتاناتتى تۇردە قارسى الدى
ەلوردا • بۇگىن, 02:45
قوعام • كەشە
«اتىراۋ» فۋتبول كلۋبى ساتىلىمعا شىعارىلدى
فۋتبول • كەشە
مويىنقۇم اۋدانىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
25 اقپانعا دەيىن سالىقتاردى تولەپ ۇلگەرىڭىز
سالىق • كەشە
«رەال» باس باپكەرگە بايلانىستى شەشىم قابىلدادى
فۋتبول • كەشە
