قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ, ءوزىمىز دەربەس ەل بولىپ ەڭسە تىكتەگەنىمىزگە دە جيىرما جىلدان استى. وسى ۋاقىت ىشىندە ءتىل تاعدىرى تولعانتقان جاناشىرلار كوپ بولعانمەن, پايدالى قارەكەتكە بارعاندار الدەقايدا از سەكىلدى. قازاق ءتىلىن ەكىنشى ءتىل رەتىندە وقىتاتىن كافەدرالار اشىلىپ, عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلىپ, العاشقى ادىستەمەلەر قالىپتاسىپ, وقۋ قۇرالدارى شىعا باستادى. مەملەكەت قولداعان بۇل يگى ءىستى ءبىر قاۋىم ەل بولىپ جۇمىلا اتقارا باستادى. قازاق ءتىلىن وزگە ءتىلدى اۋديتوريادا وقىتۋعا بار ىقىلاسىمەن كىرىسكەن, كىرىسىپ قانا قويماي جاڭا ۇلگىدەگى وقۋ قۇرالدارىن جازۋدى, وزىندىك قولتاڭباسىمەن تەوريالىق نەگىزدەمەسىن العاش بولىپ قالاعانداردىڭ ءبىرى – ادىسكەر, ۇستاز زەينەحان سەيىتحانقىزى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
عىلىم ادامدارىنىڭ جولى ءار قيلى بولادى. زەينەحان سەيىتحانقىزى عىلىم جولىنا ۇستازدىق, ادىسكەرلىك قىزمەتى ارقىلى كەلدى. ۇستازدىق قىزمەتتى اتقارا ءجۇرىپ, پروفەسسور ت.سايرامباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن اينالاسى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى.
كورگەن, تۇيگەنىن, ۇستازدىق تاجىريبەسىن جيناقتاپ وقۋ قۇرالىن جازدى. ول قۇرالدى پايدالانعان وقۋشى دا, وقىتۋشى دا رازى بولدى.
قاجەتتىلىگى سول – سوڭعى كەزدەردە ۇردىسكە, ءتىپتى مىندەتكە اينالعان كاسىبي باعدارمەن وقىتۋ, كاسىبي وقۋ قۇرالىن جازۋدى ز.سەيىتحانىزى 90-شى جىلداردىڭ سوڭىندا-اق باستاعان ەكەن. «قازاق ءتىلى» ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە ارنالعان (1997), «قازاق ءتىلى» حالىقارالىق قاتىناستار ماماندىعىنا ارنالعان (1998), «قازاق ءتىلى» گۋمانيتارلىق ماماندىقتارعا دەپ كەتە بەرەدى.
جازعان-سىزعانى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, كادەگە جاراعانىن سەزىنگەندە ونى عىلىم تىلىمەن جۇيەلەپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. جازا باسپادى. سەبەبى, كوكەيدە عانا ەمەس, تاجىريبەدە دە پىسكەن, مازمۇنى گۋمانيتارلىق بولعانمەن زاتى ەمپيريكالىق, دەرەكتەرى ناقتى, ءتىلدى وقىتۋداعى جاڭا باعداردى ۇستانىم ەتكەن ەڭبەك بولدى. ەڭبەكتەردى تولىعىمەن تالداۋ بۇل ماقالانىڭ ماقساتىنا كىرمەگەندىكتەن, ءبىر عانا مىسالمەن شەكتەلەيىك.
زەرتتەۋدىڭ «جاتتىعۋلار – ناعىز وقۋ قۇرالى» بولىمىندە: «بىزدىڭشە, وقۋلىق – وقىتۋ قۇرالدارىن ۇيىمداستىرۋ مەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نىسانى بولىپ تابىلادى. ال وقۋلىقتىڭ دا, وقىتۋدىڭ دا ناعىز قۇرالى جاتتىعۋلار. تەك قانا جاتتىعۋلاردى ورىنداۋ ماقساتقا جەتكىزەدى. ولاردىڭ بولماۋى وقىتۋ ماقساتىنىڭ بولماۋىنا اكەلەدى. وقۋلىقتاردا, وقۋ قۇرالدارىندا بەرىلىپ جۇرگەندەردىڭ بارلىعىن جاتتىعۋ دەيمىز بە؟». بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن زەرتتەۋشى بىلاي دەپ تۇجىرىمدايدى, ولار: جاتتىعۋدىڭ ماقساتتى بولۋى, ارنايى ۇيىمداستىرىلۋى جانە جۇيەمەن, كەشەندى بەرىلۋى», دەپ جازدى ز.كۇزەكوۆا مونوگرافياسىندا. ەڭ باستىسى بۇل تۇجىرىمدى عالىم بارلىق وقۋ قۇرالدارىنا ارقاۋ ەتىپ, جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ءتىل بىرلىكتەرىن قىزمەتتىك ورىسىنە ساي مەڭگەرتۋگە باعىتتالعان جاتتىعۋلار جيناعى – «قازاق ءتىلىنىڭ پراكتيكۋمى» وسى تۇجىرىمنىڭ تاجىريبەدەگى دالەلى.
فۋنكتسيونالدى-سەمانتيكالىق ءورىس ۇعىمىن لينگۆيستيكاعا نەمىس عالىمى ترير ەنگىزگەنى, ال ورىس ءتىل بىلىمىنە ا.ۆ. بونداركونىڭ زەرتتەۋلەرى ارقىلى جەتكەنى ماماندارعا تانىس.
پروفەسسور كۇزەكوۆا زەرتتەۋىنىڭ ەرەكشەلىگى نە دەسەڭىز – قازاق ءتىلىن «ءورىس» ارقىلى وقىتۋدى نەگىزدەۋىندە. ال ءورىس ءتىل بىرلىكتەرىنىڭ فۋنكتسيونالدىق سەمانتيكاسىنا, ياكي ماعىنالىق سەمانتيكاسىنا سۇيەنەتىنى بەلگىلى. بۇل جاقسى تەوريانى ىسكە اسىرسا, ارينە قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى كوگەرەتىنى انىق. الايدا, قازاق ءتىل بىلىمىندە تۇرپاتتى گرامماتيكا سارالانىپ جازىلعانمەن, قىزمەتتىك گرامماتيكانىڭ كەنجەلەپ قالعانى قۇپيا ەمەس. بۇل تاراپتا ورىس ءتىلى ءبىلىمىنىڭ الدەقايدا العا كەتكەنى ءبىزدىڭ ءتىلشى ماماندارعا قاي سالاعا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىنە ءجون سىلتەگەندەي.
فۋنكتسيونالدىق گرامماتيكانىڭ تەورياسىن جازۋ ءبىر باسقا دا, ونىڭ تىلدەگى كورىنىسىن تايعا تاڭبا باسقانداي جىكتەپ بەرۋ – ءبىر باسقا. وسى تۇستا ز.سەيىتقانقىزىنىڭ وسى ءبىر ابىرويلى, ءارى اۋىر ءىستى ءوز قولىنا العاندىعى عىلىمدا جاڭا بەلەسكە كوتەرىلگەندىگىن كورسەتەدى. ز.كۇزەكوۆانىڭ وقۋ قۇرالدارىنىڭ ەرەكشەلىگى دە سول تەكستوتەكا ساۋاتتىلىعى, اۋتەنتتىلىگى ءوز الدىنا تىلدىك بىلىك-داعدىلاردىڭ جاتتىعۋلار جۇيەسى ارقىلى بەكىتىلۋىندە. ءورىس ارقىلى جۇزەگە اساتىن بۇل تاپسىرمالار ستۋدەنتتىڭ كوممۋنيكاتيۆتى قاجەتتىلىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋدى مەڭگەرتكەندىكتەن – ءبىلىم بەرۋ ىسىندە سۇرانىسقا يە.
بۇلاي قورىتىندى جاساۋعا تولىق نەگىز بار. «راريرەت» باسپاسىنان «قازاق ءتىلى پراكتيكالىق كۋرسىنىڭ» 3-باسىلىمى, «قازاق ءتىلى» (ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە ارنالعان) وقۋ قۇرالى 4-باسىلىمى, «قازاق ءتىلى» (حالىقارالىق قاتىناس فاكۋلتەتىنە ارنالعان) وقۋ قۇرالدارىنىڭ 2-ءشى باسىلىمدارىنىڭ ءوزى بىلىمگەرلەردىڭ قولىندا جۇرگەنىنە 6-7 جىلعا تاقاپ قالدى. وقۋ قۇرالدارىنىڭ ومىرشەڭدىگى قاجەتتىلىككە بايلانىستى بولادى. نارىق زاڭدارىنا ساي قىزمەت ەتەتىن باسپا ۇيلەرى ز.كۇزەكوۆانىڭ وقۋلىقتارىن قايتالاپ شىعارىپ جىبەرگەنىن كەيدە اۆتور ءوزى دە بىلمەي قالاتىن كەزدەرى بولىپ تۇرادى.
زەينەحان سەيىتحانقىزى عىلىمعا ءوزىن شولىركەپ كەشتەۋ كەلدىم دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان دا قانداي ءبىر جاڭالىقتىڭ, العاشقى باستامالاردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ بەل شەشە كىرىستى. حالىقارالىق تەست جۇيەلەرىن (TOEFL, IELTS, تركي ) زەرتتەي وتىرىپ, قازتەست جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالادى. ونىڭ نەگىزدەمەسىن, ستاندارتىن, العاشقى تەست ۇلگىلەرىن, انىقتاماسىن ءتۇزۋى ونى قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر تەستولوگ عالىم رەتىندە تانىتتى. تەستولوگ ماماندارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇيىتقى بولدى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تىلدىك ءبىلىمدى انىقتاۋعا قىزمەت ەتىپ وتىرعان, «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن انىقتايتىن نەگىزگى كريتەريلەردىڭ ءبىرى قازتەست بۇل كۇندە دامىپ كەلە جاتىر, ءارى بولاشاعى زور جۇيە دەسەك ارتىق ەمەس. الايدا, بۇل جۇيەنىڭ الدىندا ز.سەيىتحانقىزىنىڭ زور ەڭبەگى تۇرعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ءوزىن ناسيحاتتاعاندى عالىم جاقتىرا بەرمەيدى.
ز.س.كۇزەكوۆا عىلىمي ىزدەنىس جولىندا وقۋلىق جازۋمەن ونىڭ تەورياسىن نەگىزدەۋمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. وزىق يدەياسىن رەسپۋبليكا دەڭەيىندە جالعاستىرۋدى ماقسات تۇتتى. وسى قۇرالدارى مەن پراكتيكۋمىنىڭ نەگىزىندە «قازاق ءتىلىن وقىتۋعا ارنالعان تيپتىك باعدارلاما» مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتىنىڭ» نەگىزگى اۆتورى بولدى.
فرانتسۋز جازۋشىسى جوزەف جۋبەر «وقىتۋ ءۇشىن ەكى ەسە وقۋ كەرەك» دەگەن ەكەن. بۇل قاعيداتتى زەينەحان سەيىتحانقىزى وزىنە ۇستانىم ەتكەن ۇستاز. تۇشىمدى تەوريالىق ەڭبەكتەرىن ايتپاعاندا, ءاربىر وقۋ قۇرالى, ءاربىر ساباعى, ءاربىر تاپسىرماسىن جازۋعا ۇلكەن دايىندىقپەن كىرىسەدى. تاعى دا سول ويشىلدىڭ «قاعاز بارىنە توزگەنمەن, وقىرمان توزە الماس» دەگەن ويى زەينەحان سەيىتحانقىزىنىڭ دا زەرتتەۋشىلىك جولىنداعى قۇبىلاناماسى ءتارىزدى, ونىڭ ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەتىندىگىن كورسەتەدى. قاي ۋاقىتتا, قاي جەردە بولماسىن «بۇل تۋرالى مەن ... انا ساباعىمدا جازعان ەدىم, قازىر وعان كوڭىلىم تولمايدى, وعان ەندى باسقاشا قىرىنان كەلۋىم كەرەك» نەمەسە «بۇل وقۋلىقتى مەن مۇلدەم باسقاشا, جاڭاشا ەتىپ جازىپ شىعۋىم كەرەك, ەكى-ءۇش ساباعىن جازىپ تا قويدىم», «ماتەريالدارىم دايىن, جاڭا ءپان ەنگىزسەم دەپ ءجۇرمىن», «ستۋدەنتتەرگە بۇل وتە ۇنادى, تاڭ قالدى, بۇدان ءارى دامىتاتىن شىعارمىن» دەگەن سوزدەرىنەن ءوز ىسىنە دەگەن ۇلكەن ماحابباتتى سەزىنەمىز. سەزىنەمىز دە قىزىعامىز.
سوڭعى كەزدە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا موبيلدىلىك, ياعني ۇتقىرلىق تەرمينى ەرەكشە قولدانىسقا يە. باسقاشا ايتساق, بارلىعىنا ۇلگەرۋ, كەدەرگىلەردى جويۋ, توقتاماۋ, توقىراماۋ. زەينەحان سەيىتحانقىزىنا ۇتقىر, ياعني ءموبيلدى ۇستاز دەسەك جاراسادى.
ءبىر ايدىڭ ىشىندە ەكى رەت اقش-تىڭ ەكى ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن كونفەرەنتسيالاردا بايانداما جاساۋ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عانا ەمەس شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەت گرانتىن دا ۇتىپ الۋ, 5 دەڭگەيلىك «قازاق ءتىلى» وقۋ قۇرالىن جازۋ, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋدى قاتار الىپ ءجۇرۋ, ت.س.س. جالعاسا بەرەدى.
ساباق بەرە ءجۇرىپ, وقۋلىق جازدى, پراكتيكۋم جازدى, سول ارقىلى فۋنكتسيونالدى گرامماتيكانىڭ قازاق تىلىندەگى بەرىلۋىن, ءورىسىن تانىتتى. وسى جۇيەمەن وقىپ شىققان ازاماتتىڭ ءبىلىمىن باعالاۋدىڭ كريتەريلەرىن قالىپتاستىردى, قازاق ءتىلىن وزگە ءتىلدى اۋديتوريادا وقىتۋدىڭ جوو-عا ارناپ تيپتىك باعدارلاماسىن, مەملەكەتتىك ستاندارتىن جاسادى, وسىلاي ايتا بەرسەك كەتە بەرەدى. بىراق بۇل ايتۋعا عانا وڭاي, مۇنىڭ ارتىندا زور ەڭبەك, ۇلكەن ىزدەنىس جاتىر. ز.سەيىتحانقىزى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دە, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى. بىراق ەشقاشان توقمەيىلسىگەن ەمەس. ارقاشان ىزدەنىس ۇستىندە ءجۇرەدى. «وتكەندى قۇرمەتتەي وتىرىپ, جاڭالىققا ۇمتىلۋ» فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى ز.سەيىتحانقىزىنىڭ ومىرلىك كرەدوسى.
باقىت اقبۇزاۋوۆا,
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ, ءوزىمىز دەربەس ەل بولىپ ەڭسە تىكتەگەنىمىزگە دە جيىرما جىلدان استى. وسى ۋاقىت ىشىندە ءتىل تاعدىرى تولعانتقان جاناشىرلار كوپ بولعانمەن, پايدالى قارەكەتكە بارعاندار الدەقايدا از سەكىلدى. قازاق ءتىلىن ەكىنشى ءتىل رەتىندە وقىتاتىن كافەدرالار اشىلىپ, عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلىپ, العاشقى ادىستەمەلەر قالىپتاسىپ, وقۋ قۇرالدارى شىعا باستادى. مەملەكەت قولداعان بۇل يگى ءىستى ءبىر قاۋىم ەل بولىپ جۇمىلا اتقارا باستادى. قازاق ءتىلىن وزگە ءتىلدى اۋديتوريادا وقىتۋعا بار ىقىلاسىمەن كىرىسكەن, كىرىسىپ قانا قويماي جاڭا ۇلگىدەگى وقۋ قۇرالدارىن جازۋدى, وزىندىك قولتاڭباسىمەن تەوريالىق نەگىزدەمەسىن العاش بولىپ قالاعانداردىڭ ءبىرى – ادىسكەر, ۇستاز زەينەحان سەيىتحانقىزى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
عىلىم ادامدارىنىڭ جولى ءار قيلى بولادى. زەينەحان سەيىتحانقىزى عىلىم جولىنا ۇستازدىق, ادىسكەرلىك قىزمەتى ارقىلى كەلدى. ۇستازدىق قىزمەتتى اتقارا ءجۇرىپ, پروفەسسور ت.سايرامباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن اينالاسى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى.
كورگەن, تۇيگەنىن, ۇستازدىق تاجىريبەسىن جيناقتاپ وقۋ قۇرالىن جازدى. ول قۇرالدى پايدالانعان وقۋشى دا, وقىتۋشى دا رازى بولدى.
قاجەتتىلىگى سول – سوڭعى كەزدەردە ۇردىسكە, ءتىپتى مىندەتكە اينالعان كاسىبي باعدارمەن وقىتۋ, كاسىبي وقۋ قۇرالىن جازۋدى ز.سەيىتحانىزى 90-شى جىلداردىڭ سوڭىندا-اق باستاعان ەكەن. «قازاق ءتىلى» ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە ارنالعان (1997), «قازاق ءتىلى» حالىقارالىق قاتىناستار ماماندىعىنا ارنالعان (1998), «قازاق ءتىلى» گۋمانيتارلىق ماماندىقتارعا دەپ كەتە بەرەدى.
جازعان-سىزعانى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, كادەگە جاراعانىن سەزىنگەندە ونى عىلىم تىلىمەن جۇيەلەپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. جازا باسپادى. سەبەبى, كوكەيدە عانا ەمەس, تاجىريبەدە دە پىسكەن, مازمۇنى گۋمانيتارلىق بولعانمەن زاتى ەمپيريكالىق, دەرەكتەرى ناقتى, ءتىلدى وقىتۋداعى جاڭا باعداردى ۇستانىم ەتكەن ەڭبەك بولدى. ەڭبەكتەردى تولىعىمەن تالداۋ بۇل ماقالانىڭ ماقساتىنا كىرمەگەندىكتەن, ءبىر عانا مىسالمەن شەكتەلەيىك.
زەرتتەۋدىڭ «جاتتىعۋلار – ناعىز وقۋ قۇرالى» بولىمىندە: «بىزدىڭشە, وقۋلىق – وقىتۋ قۇرالدارىن ۇيىمداستىرۋ مەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نىسانى بولىپ تابىلادى. ال وقۋلىقتىڭ دا, وقىتۋدىڭ دا ناعىز قۇرالى جاتتىعۋلار. تەك قانا جاتتىعۋلاردى ورىنداۋ ماقساتقا جەتكىزەدى. ولاردىڭ بولماۋى وقىتۋ ماقساتىنىڭ بولماۋىنا اكەلەدى. وقۋلىقتاردا, وقۋ قۇرالدارىندا بەرىلىپ جۇرگەندەردىڭ بارلىعىن جاتتىعۋ دەيمىز بە؟». بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن زەرتتەۋشى بىلاي دەپ تۇجىرىمدايدى, ولار: جاتتىعۋدىڭ ماقساتتى بولۋى, ارنايى ۇيىمداستىرىلۋى جانە جۇيەمەن, كەشەندى بەرىلۋى», دەپ جازدى ز.كۇزەكوۆا مونوگرافياسىندا. ەڭ باستىسى بۇل تۇجىرىمدى عالىم بارلىق وقۋ قۇرالدارىنا ارقاۋ ەتىپ, جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ءتىل بىرلىكتەرىن قىزمەتتىك ورىسىنە ساي مەڭگەرتۋگە باعىتتالعان جاتتىعۋلار جيناعى – «قازاق ءتىلىنىڭ پراكتيكۋمى» وسى تۇجىرىمنىڭ تاجىريبەدەگى دالەلى.
فۋنكتسيونالدى-سەمانتيكالىق ءورىس ۇعىمىن لينگۆيستيكاعا نەمىس عالىمى ترير ەنگىزگەنى, ال ورىس ءتىل بىلىمىنە ا.ۆ. بونداركونىڭ زەرتتەۋلەرى ارقىلى جەتكەنى ماماندارعا تانىس.
پروفەسسور كۇزەكوۆا زەرتتەۋىنىڭ ەرەكشەلىگى نە دەسەڭىز – قازاق ءتىلىن «ءورىس» ارقىلى وقىتۋدى نەگىزدەۋىندە. ال ءورىس ءتىل بىرلىكتەرىنىڭ فۋنكتسيونالدىق سەمانتيكاسىنا, ياكي ماعىنالىق سەمانتيكاسىنا سۇيەنەتىنى بەلگىلى. بۇل جاقسى تەوريانى ىسكە اسىرسا, ارينە قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى كوگەرەتىنى انىق. الايدا, قازاق ءتىل بىلىمىندە تۇرپاتتى گرامماتيكا سارالانىپ جازىلعانمەن, قىزمەتتىك گرامماتيكانىڭ كەنجەلەپ قالعانى قۇپيا ەمەس. بۇل تاراپتا ورىس ءتىلى ءبىلىمىنىڭ الدەقايدا العا كەتكەنى ءبىزدىڭ ءتىلشى ماماندارعا قاي سالاعا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىنە ءجون سىلتەگەندەي.
فۋنكتسيونالدىق گرامماتيكانىڭ تەورياسىن جازۋ ءبىر باسقا دا, ونىڭ تىلدەگى كورىنىسىن تايعا تاڭبا باسقانداي جىكتەپ بەرۋ – ءبىر باسقا. وسى تۇستا ز.سەيىتقانقىزىنىڭ وسى ءبىر ابىرويلى, ءارى اۋىر ءىستى ءوز قولىنا العاندىعى عىلىمدا جاڭا بەلەسكە كوتەرىلگەندىگىن كورسەتەدى. ز.كۇزەكوۆانىڭ وقۋ قۇرالدارىنىڭ ەرەكشەلىگى دە سول تەكستوتەكا ساۋاتتىلىعى, اۋتەنتتىلىگى ءوز الدىنا تىلدىك بىلىك-داعدىلاردىڭ جاتتىعۋلار جۇيەسى ارقىلى بەكىتىلۋىندە. ءورىس ارقىلى جۇزەگە اساتىن بۇل تاپسىرمالار ستۋدەنتتىڭ كوممۋنيكاتيۆتى قاجەتتىلىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋدى مەڭگەرتكەندىكتەن – ءبىلىم بەرۋ ىسىندە سۇرانىسقا يە.
بۇلاي قورىتىندى جاساۋعا تولىق نەگىز بار. «راريرەت» باسپاسىنان «قازاق ءتىلى پراكتيكالىق كۋرسىنىڭ» 3-باسىلىمى, «قازاق ءتىلى» (ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە ارنالعان) وقۋ قۇرالى 4-باسىلىمى, «قازاق ءتىلى» (حالىقارالىق قاتىناس فاكۋلتەتىنە ارنالعان) وقۋ قۇرالدارىنىڭ 2-ءشى باسىلىمدارىنىڭ ءوزى بىلىمگەرلەردىڭ قولىندا جۇرگەنىنە 6-7 جىلعا تاقاپ قالدى. وقۋ قۇرالدارىنىڭ ومىرشەڭدىگى قاجەتتىلىككە بايلانىستى بولادى. نارىق زاڭدارىنا ساي قىزمەت ەتەتىن باسپا ۇيلەرى ز.كۇزەكوۆانىڭ وقۋلىقتارىن قايتالاپ شىعارىپ جىبەرگەنىن كەيدە اۆتور ءوزى دە بىلمەي قالاتىن كەزدەرى بولىپ تۇرادى.
زەينەحان سەيىتحانقىزى عىلىمعا ءوزىن شولىركەپ كەشتەۋ كەلدىم دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان دا قانداي ءبىر جاڭالىقتىڭ, العاشقى باستامالاردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ بەل شەشە كىرىستى. حالىقارالىق تەست جۇيەلەرىن (TOEFL, IELTS, تركي ) زەرتتەي وتىرىپ, قازتەست جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالادى. ونىڭ نەگىزدەمەسىن, ستاندارتىن, العاشقى تەست ۇلگىلەرىن, انىقتاماسىن ءتۇزۋى ونى قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر تەستولوگ عالىم رەتىندە تانىتتى. تەستولوگ ماماندارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇيىتقى بولدى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تىلدىك ءبىلىمدى انىقتاۋعا قىزمەت ەتىپ وتىرعان, «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن انىقتايتىن نەگىزگى كريتەريلەردىڭ ءبىرى قازتەست بۇل كۇندە دامىپ كەلە جاتىر, ءارى بولاشاعى زور جۇيە دەسەك ارتىق ەمەس. الايدا, بۇل جۇيەنىڭ الدىندا ز.سەيىتحانقىزىنىڭ زور ەڭبەگى تۇرعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ءوزىن ناسيحاتتاعاندى عالىم جاقتىرا بەرمەيدى.
ز.س.كۇزەكوۆا عىلىمي ىزدەنىس جولىندا وقۋلىق جازۋمەن ونىڭ تەورياسىن نەگىزدەۋمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. وزىق يدەياسىن رەسپۋبليكا دەڭەيىندە جالعاستىرۋدى ماقسات تۇتتى. وسى قۇرالدارى مەن پراكتيكۋمىنىڭ نەگىزىندە «قازاق ءتىلىن وقىتۋعا ارنالعان تيپتىك باعدارلاما» مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتىنىڭ» نەگىزگى اۆتورى بولدى.
فرانتسۋز جازۋشىسى جوزەف جۋبەر «وقىتۋ ءۇشىن ەكى ەسە وقۋ كەرەك» دەگەن ەكەن. بۇل قاعيداتتى زەينەحان سەيىتحانقىزى وزىنە ۇستانىم ەتكەن ۇستاز. تۇشىمدى تەوريالىق ەڭبەكتەرىن ايتپاعاندا, ءاربىر وقۋ قۇرالى, ءاربىر ساباعى, ءاربىر تاپسىرماسىن جازۋعا ۇلكەن دايىندىقپەن كىرىسەدى. تاعى دا سول ويشىلدىڭ «قاعاز بارىنە توزگەنمەن, وقىرمان توزە الماس» دەگەن ويى زەينەحان سەيىتحانقىزىنىڭ دا زەرتتەۋشىلىك جولىنداعى قۇبىلاناماسى ءتارىزدى, ونىڭ ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەتىندىگىن كورسەتەدى. قاي ۋاقىتتا, قاي جەردە بولماسىن «بۇل تۋرالى مەن ... انا ساباعىمدا جازعان ەدىم, قازىر وعان كوڭىلىم تولمايدى, وعان ەندى باسقاشا قىرىنان كەلۋىم كەرەك» نەمەسە «بۇل وقۋلىقتى مەن مۇلدەم باسقاشا, جاڭاشا ەتىپ جازىپ شىعۋىم كەرەك, ەكى-ءۇش ساباعىن جازىپ تا قويدىم», «ماتەريالدارىم دايىن, جاڭا ءپان ەنگىزسەم دەپ ءجۇرمىن», «ستۋدەنتتەرگە بۇل وتە ۇنادى, تاڭ قالدى, بۇدان ءارى دامىتاتىن شىعارمىن» دەگەن سوزدەرىنەن ءوز ىسىنە دەگەن ۇلكەن ماحابباتتى سەزىنەمىز. سەزىنەمىز دە قىزىعامىز.
سوڭعى كەزدە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا موبيلدىلىك, ياعني ۇتقىرلىق تەرمينى ەرەكشە قولدانىسقا يە. باسقاشا ايتساق, بارلىعىنا ۇلگەرۋ, كەدەرگىلەردى جويۋ, توقتاماۋ, توقىراماۋ. زەينەحان سەيىتحانقىزىنا ۇتقىر, ياعني ءموبيلدى ۇستاز دەسەك جاراسادى.
ءبىر ايدىڭ ىشىندە ەكى رەت اقش-تىڭ ەكى ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن كونفەرەنتسيالاردا بايانداما جاساۋ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عانا ەمەس شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەت گرانتىن دا ۇتىپ الۋ, 5 دەڭگەيلىك «قازاق ءتىلى» وقۋ قۇرالىن جازۋ, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋدى قاتار الىپ ءجۇرۋ, ت.س.س. جالعاسا بەرەدى.
ساباق بەرە ءجۇرىپ, وقۋلىق جازدى, پراكتيكۋم جازدى, سول ارقىلى فۋنكتسيونالدى گرامماتيكانىڭ قازاق تىلىندەگى بەرىلۋىن, ءورىسىن تانىتتى. وسى جۇيەمەن وقىپ شىققان ازاماتتىڭ ءبىلىمىن باعالاۋدىڭ كريتەريلەرىن قالىپتاستىردى, قازاق ءتىلىن وزگە ءتىلدى اۋديتوريادا وقىتۋدىڭ جوو-عا ارناپ تيپتىك باعدارلاماسىن, مەملەكەتتىك ستاندارتىن جاسادى, وسىلاي ايتا بەرسەك كەتە بەرەدى. بىراق بۇل ايتۋعا عانا وڭاي, مۇنىڭ ارتىندا زور ەڭبەك, ۇلكەن ىزدەنىس جاتىر. ز.سەيىتحانقىزى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دە, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى. بىراق ەشقاشان توقمەيىلسىگەن ەمەس. ارقاشان ىزدەنىس ۇستىندە ءجۇرەدى. «وتكەندى قۇرمەتتەي وتىرىپ, جاڭالىققا ۇمتىلۋ» فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى ز.سەيىتحانقىزىنىڭ ومىرلىك كرەدوسى.
باقىت اقبۇزاۋوۆا,
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
سوڭعى جاڭالىقتار
ايماقتار • كەشە
دارىگەرلەر ايەلدىڭ انالىق بەزىنەن 6 كگ ىسىكتى الىپ تاستادى
مەديتسينا • كەشە
