باس قالانىڭ تۋعان كۇنى قۇرمەتىنە بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى الدىنداعى اشىق الاڭدا سالتانات قۇرعان دجۋزەپپە ۆەرديدىڭ الەمگە ايگىلى «ايدا» وپەراسىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلىپ تاماشالادى. جاڭا قويىلىم ساۋلەت ونەرى تۋىندىسىمەن ءوزارا مازمۇندىق ءارى كوركەمدىك جاعىنان ۇيلەسىم تابۋى ارقىلى ەلوردا تويى تارتۋىنا لايىق ناعىز مەرەكەلىك شاراعا اينالدى.
جوبانى جۇزەگە اسىرعان رەسەيلىك رەجيسسەر يۋري الەكساندروۆتىڭ اشىق اسپان استىنداعى قويىلىمى, ارينە, «استانا وپەرا» جانە اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترلارىنداعى باستاپقى ۇلگىلەردەن سوقپاعى سوقتالى, شوقتىعى ەرەك بولاتىن سەبەبى, پيراميدا ۇلگىسىندە بوي كوتەرگەن ساۋلەت ونەرى تۋىندىسى مەن الەمدىك ساحنالىق دۇنيەنى بىرىكتىرىپ, ورتاق يدەياعا باعىندىرا الۋىندا, دج. ۆەردي وپەراسىنىڭ كونە ۇلگىلەرى ورنىققان جايساڭ بيىكتەن شىڭى مەن شىرايى الاسا سوقپايتىن اۋقىمدى كەڭىستىككە شىعارا الۋىندا. ادەتتە, الەمدىك كلاسسيكالىق وپەرالاردى جاڭعىرتىپ قويۋ, كورەرمەن ساناسىنا ابدەن ءسىڭىسىپ, تولىسقان ۇلگىنى وزگەرتۋ, تىڭنان توسىن سىيلار ەنگىزۋگە ارەكەت ەتۋ كوپ جاعدايدا مولدىرەگەن تۇنىقتى ورىنسىز ويمەن, ءجون-جوسىقسىز قوسپامەن بۇزىپ الىپ جاتاتىن قاۋىپتى قادامعا جاتادى. ال, يۋ.الەكساندروۆ باتىلدىعى, سول كەمشىلىكتەرگە ۇرىنباي, ەسكى مەن جاڭانىڭ زاڭىن قيىستىرىپ, كوشتى پەرعاۋىن قۇمىنان قازاق دالاسىنىڭ جازىق تا جاسىل قىراتىنا الىپ شىعا بىلۋىندە. بۇرىن-سوڭدى بىزدە بەلگىلى ءبىر نىساننىڭ ماعىنالىق ءپىشىمىن ساحنالىق تۋىندىعا قىزمەت ەتكىزۋ ارقىلى ونىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تاريحتىڭ تاعىلىمدى پاراعىمەن, وتكەننىڭ ولشەۋسىز قۇندىلىعىمەن بايىتۋ بولعان ەمەس. بۇل رەتتە ارينە, وپەرالىق جوبا قازاق توپىراعىندا ءومىر سۇرگەن وتكەن عاسىرلارداعى دالا تەاترلارىنىڭ زاماناۋي بەينەدە كوكتەي تۇلەۋى سياقتى, تارتىلعان ارالدىڭ تۇبىنەن تىرشىلىك كوزى قايتا جىلتىراپ كورىنگەندەي اسەر ءتۇيدىرۋى مۇمكىن. بىراق باي دەكوراتسيا, الەمدىك تاجىريبەلەرگە يەك ارتىلعان ونەر, حالىقارالىق تەاتر شەبەرلەرىنىڭ قاتىسۋى, حور, بالەت, ۆوكال, مۋزىكا ونەرىنىڭ بىرىگۋ سينتەزى, كۇردەلى پارتيالاردىڭ سيمفونيالىق وركەستر سۇيەمەلدەۋىمەن شىرقالۋى, الۋان ناقىشتى كوستيۋمدەر, زال مەن ساحنانى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرۋ, جاقىنداستىرۋ ءۇردىسى جانە وسىنىڭ ءبارىنىڭ ءبىر مەزگىلدە بىردەي كورىنىس تابۋى بۇل سپەكتاكلدىڭ جاڭاشىلدىعىنا, زامانا ۇنىمەن ۇندەستىگىنە ءشۇبا كەلتىرمەيدى. جوبانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ەرەن قول جەتكىزگەن تابىسى دەگەندە, مىنە, وسى جاعدايلاردىڭ الدىمەن العا تارتىلۋى زاڭدى.
جۇرت تاريحتان بۇل شىعارمانى مىسىر ۇكىمەتى 1868 جىلى سۋەتس كانالىنىڭ قازىلىپ بىتۋىنە بايلانىستى ۆەرديگە تاپسىرىس بەرۋ ارقىلى جازدىرعانىن بىلەدى. مىسىرلىقتار ول ءۇشىن قوماقتى قۇرمەت كورسەتۋگە پەيىلدى ەكەنىن ۇعا تۇرا كومپوزيتوردىڭ تاپسىرمانى ورىنداۋدان العاشقىدا باس تارتقانى دا زەرتتەۋشىلەر ەڭبەگىنەن ءمالىم. تەك ارادا ەكى جىل وتكەننەن كەيىن فرانسۋا وگيۋست فەردينان ماريەتتىڭ قولجازباسىمەن تانىسقان ۆەردي اياق استىنان كەلىسىمدى ورىندايتىنىن جەتكىزگەن كورىنەدى. ليبرەتتونى جازۋشى وقيعاعا ەجەلگى ەگيپەت پەرعاۋىندارىنىڭ ەفيوپيا ەلىمەن اراسىنداعى كوپ جىلدارعا سوزىلعان اياۋسىز شايقاسى جايلى پاپيرۋسقا جازىلعان مالىمەتتەردى وزەك ەتەدى. سول سەبەپتى دە «ايدا» وپەراسى ادامزات بالاسىنىڭ قاستەر تۇتاتىن ەڭ قۇندى ادامي سەزىمدەرىن بايانداۋىمەن بۇكىل وركەنيەتكە ورتاق ىزگىلىك پولوتنوسى بولىپ تابىلادى. جاۋجۇرەك جاۋىنگەر, مىسىر ەلىنىڭ قاھارمان قولباسشىسى رادامەس پەن ەفيوپيالىق كۇڭ ايدا ارۋدىڭ اراسىنداعى ماحاببات حيكاياسى وسىنداي قوعامدا دۇنيەدەن وتكەن ءلايلى مەن ءماجنۇن, تاھير مەن زۋحرا, قىز جىبەك پەن تولەگەن, قوزى مەن بايان تراگەدياسىنا بارا-بار كىرشىكسىز سەزىمنىڭ, ادالدىق پەن ماحابباتتىڭ داستانى ەدى. بۇكىل ادامزات رۋحانياتىنا ورتاق مۇنداي مۇڭلى كۇيلەر جۇرەككە جىكشىلدىك پەن جيىركەنىشتىڭ وپا تاپتىرماس قيىندىعىن قىنجىلا جىرلاپ, ەزىلە توگىپ كەلەدى. پەرعاۋىن قىزى مەن التىن تاقتان باس تارتقان قاھارمان رادامەستىڭ, وتانىنا قاشۋ مۇمكىندىگى بولا تۇرا سۇيىكتىسىمەن بىرگە ءولۋدى مۇرات تۇتقان وجەت قىزدىڭ ەرلىگى قازاق ساحناسىمەن ەتەنە جۇعىسىپ كەتە بارۋىنىڭ ءبىر ءتىنى حالىقتىق شىعارما ارقاۋىنداعى وسىنداي ۇقساستىقتارىندا, تاعدىرلاستىعىندا جاتسا كەرەك. كىشىگىرىم قىزعىلىقتى وقيعالاردان باستاۋ الاتىن وپەرا تاريحىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇندىلىعىن جوعالتپاي, ەل مەن ەلدىڭ, حالىق پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالىپ كەتۋىنىڭ وزىندە ايتارلىقتاي ۇلكەن ءمان بار ەكەنىن شىعارمانىڭ جۇمساق ءۇنى مەن جۇعىمدى اۋەنى ءمىنسىز ايعاقتايدى.
«ايدا» وپەراسى قاراما-قايشىلىقتارعا تولى كۇردەلى دراما بولىپ تابىلادى. وقيعا مەمفيس پەن فيۆادا قۇدىرەتتى پەرعاۋىندار كەزەڭىندە ءوربيدى. جوعارعى ابىز رامفيس ساراي كۇزەتىنىڭ باسشىسى رادامەسكە قۇداي-انا يزيدا وعان مىسىر اسكەرىن باسقاراتىن قولباسشىنىڭ اتىن اتاعانىن حابارلايدى. رامفيس بۇل ەسىمدى جەتكىزۋگە اسىعادى.
بارىنەن وڭاشا قالعان ساتتە رادامەس قۇداي-انانىڭ ءوزىن تاڭداۋىنان ءۇمىتتى. سولاي بولا تۇرا جاس جاۋىنگەر اتاق-داڭق تۋرالى, بارىنەن بۇرىن ءوزى قۇمارتا سۇيەتىن ەفيوپيالىق كۇڭ – ايدانى ارماندايدى. پەرعاۋىننىڭ قىزى امنەريس ودان كوز الماي, وزىنە قارسىلاسى بارىن اڭعارادى. ايدا مەن رادامەستىڭ قاتار تولقۋى امنەريستىڭ كۇدىگىن شىندىققا اينالدىرا باستايدى...قىزمەتشىلەر امنەريستى رادامەستىڭ قۇرمەتىنە وراي وتكىزىلەتىن سالتاناتتى راسىمگە دايىنداپ جاتىر. قايعىعا باتقان ايدا كەلەدى: ەفيوپتار اسكەرى ويسىراي جەڭىلگەن. ز ۇلىم امنەريس ونىڭ قايعىسىن بولىسكەندەي كەيىپ تانىتادى. رادامەس پەن كۇڭنىڭ ماحابباتىنا وراي كۇدىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن ول وعان رادامەستىڭ شايقاس كەزىندە كەنەت قازا تاپقانىن حابارلايدى. ءوزىنىڭ باقتالاسى كۇزەتشى كۇڭ ەكەنىنە ابدەن كوزى جەتكەن امنەريس ىزادان جارىلارداي كۇيدە باقىتسىز قىزدى جالعىز قالدىرىپ, شىعىپ كەتەدى.
...فيۆاداعى پەرعاۋىن سارايىنىڭ الاڭى. حالىق پەرعاۋىندى قارسى الادى. مۇندا ءوزىنىڭ قىزمەتشىلەرىن سوڭىنان ەرتىپ امنەريس كەلەدى, ولاردىڭ ىشىندە ايدا بار. حالىق پەرعاۋىنعا, پاتشا قىزى مەن ابىز رامفيسكە ماداق ايتۋدا. الاڭعا سالت اتتىلارىن ەرتىپ, سوعىس ارباسى ۇستىندە رادامەس شىعادى. وسى جەردە ايتا كەتەتىن جايت, مىسالى, تەاتر ساحناسىندا مۇنداي ساتتەردى نانىمدى جەتكىزۋدىڭ ەشقانداي مۇمكىندىگى جوق. بۇلار استارلى ماعىنادا, رەجيسسەردىڭ شەشىمى مەن تاپقىرلىعىنا وراي ارقالاي كورىنىس تاۋىپ جاتادى. ال, اشىق اسپان استىنداعى مىنا قويىلىمنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى – سپەكتاكلگە اق بوز ات مىنگەن ساربازدار قاتىستى. ولار زالدىڭ ورتاسىن قاق جارىپ شىعا كەلگەندە, جۇرت كۇتپەگەن توسىن سىيعا ريزاشىلىق ءبىلدىردى. ارباسىنان الماس ءجۇزدى قىلىشىن جارقىراتىپ رادامەس ءتۇستى. وعان جەڭىمپاز قولباسشىنىڭ ءتاجى كيگىزىلەدى.
رادامەس ەفيوپيالىق تۇتقىنداردى الىپ كەلۋگە بۇيرىق بەرەدى. ايدا ولاردىڭ اراسىنان قاراپايىم جاۋىنگەردىڭ كيىمىن كيگەن, اكەسى – ەفيوپيا پاتشاسى اموناسرونى تاني كەتەدى. تۇتقىن پەرعاۋىننان راقىمشىلىق جاساۋدى وتىنەدى. مىسىر حالقى وسى ويدا بولعانمەن, رامفيس پەن ابىزدار پەرعاۋىندى جاۋعا اياۋشىلىق بىلدىرمەۋگە ۇندەيدى. سول ۋاقىتتا اڭگىمەگە رادامەس ارالاسىپ, جەڭىلگەن ەفيوپيالىقتارعا ءولىم جازاسىن كەسپەي, باستارىنا بوستاندىق بەرۋدى سۇرايدى. پەرعاۋىن ونىڭ تىلەگىن ورىنداۋعا دايىن, الايدا رامفيس ۇسىنعان شارتتى ايتادى: تۇتقىنداردىڭ بوستاندىعى ءۇشىن ايدا اكەسىمەن بىرگە وسىندا ماڭگى قالۋلارى كەرەك.
مەرەكە ءوزىنىڭ شىرقاۋ شىڭىنا جەتەدى. پەرعاۋىن قىزى امنەريستىڭ قولىن رادامەسكە ۇسىنىپ, ونىڭ بولاشاق مىسىر تاعىنىڭ يەگەرى بولىپ قالارىنا سەنىمدى. حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيى كوتەرىڭكى. ساحنالىق تۋىندىنىڭ سوڭىنداعى وسىناۋ قۋانىش پەن شات-شادىمان ءساتتى جەتكىزۋدە رەجيسسەر شەشىمى كورەرمەنگە تاماشا اسەر قالدىردى. استانا اسپانى وتشاشۋعا تولدى. جۇلدىزدار جارقىلىنا كوز قارىعادى. ايتا كەتۋ كەرەك, دەكوراتسيالار ەسىمى ەلگە ءماشھۇر رەجيسسەر فرانكو دزەففيرەللي ۇلگىسى بويىنشا جاسالعان. «مۇنداي قويىلىمدى بۇرىن-سوڭدى كورگەن ەمەسپىز, مىنا سپەكتاكل ەلوردا كۇنىنە لايىقتى تارتۋ بولدى», – دەيدى جوبا تۋرالى ويلارىن بولىسكەن كورەرمەندەر.
–«ايدا» وپەراسى – ارادا 140 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, ءوزىنىڭ كەرەمەت داۋىسىن ساقتاپ قالا العان بىردەن-ءبىر ءىرى تۋىندى. شامامەن وعان 300-گە جۋىق ساحنا ساڭلاعى قاتىستى. قويىلىمعا ارنالعان دەكوراتسيالار يتاليا ستسەنوگرافى جانە رەجيسسەرى ف.دزەففيرەلليدىڭ ەسكيزى بويىنشا جاسالعان. جوباعا بولگاريادان تەنور كامەن چانەۆ (رادامەس) پەن ارمەنيانىڭ حالىق ءارتىسى بارسەگ تۋمانياننىڭ (رامفيس) ارنايى شاقىرىلۋى, «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ جەتەكشى ءسوليسى جۇپار عابدۋللينانىڭ (ايدا), قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەرى دينا حامزينا (پەرعاۋىن قىزى امنەريس) مەن تالعات مۇساباەۆتىڭ (اموناسرو), ديريجەر ابزال مۇحيتدينوۆتىڭ, سونداي-اق, بالەت ارتىستەرى ديانا باتىروۆا مەن ەلدار سارسەنباەۆتىڭ (جابايىلار جۇبى) قاتىسۋى وپەرانىڭ ويداعىداي قويىلۋىنا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزدى», – دەيدى رەجيسسەر جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا. «وpen Air» پىشىمىندەگى ساحنالىق جوبانى قويۋعا ارنالعان جالپى سالماعى 40 توننا بولاتىن دەكوراتسيا يتاليادان قازاقستانعا 24 جۇك كولىگىمەن ارنايى جەتكىزىلىپتى. قويىلىمعا 300 ءارتىس قاتىسسا, باسقا دا ءتۇرلى ماقساتتارعا جەگىلگەن قىزمەتكەرلەردىڭ سانى سول شاماعا جۋىقتاپ قالاتىنىن بىلدىك. ءتىپتى, قارۋلى كۇشتەر ساربازدارىنىڭ پەرعاۋىن اسكەرى مەن ەفيوپيالىق ساردارلاردىڭ رولدەرىن سومداۋعا جۇمىلدىرىلۋىنىڭ ءوزى بۇرىن ادام ەستىمەگەن جاڭالىق دەر ەدىك. ال, سپەكتاكل اشىق اسپان استىندا ءوتىپ وتىرعاندىقتان, كورەرمەن سانى دا اجەپتاۋىر مولىراق, كادۋىلگى تەاتر زالدارىنداعى جاعدايعا قاراعاندا كورۋشىلەرگە الدەقايدا كوپ مۇمكىندىك تۋعىزىلعان ءتارىزدى.
– «ايدا» وپەراسىنداعى ايدا بەينەسى مەنىڭ جانىما ەتەنە جاقىن. بۇل – ۆوكالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان كەز كەلگەن ءانشىنىڭ وڭ جامباسىنا كەلە بەرمەيتىن قيىن دا كۇردەلى وپەرا, – دەيدى «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ جەتەكشى ءسوليسى جۇپار عابدۋللينا. يتاليالىق سۋرەتشى, پروديۋسەر, رەجيسسەر, ستسەناريست, ەكى دۇركىن «وسكار» سىيلىعىنىڭ يەگەرى فرانكو دزەففيرەللي: «استانا وپەرا» تەاترىندا سالتانات قۇرعان قويىلىمعا وراي: «جاس ەرەكشەلىگىمە, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى مەن جولدىڭ ۇزاقتىعىنا بايلانىستى تۇساۋكەسەرگە بارا المايتىنىم قانداي وكىنىشتى. قازاقستاندىق تەاتر كورەرمەندەردىڭ قوشەمەتىنە يە بولارىنا تۇك كۇمانىم جوق. مەن جىلى لەبىزىمدى جولداي وتىرىپ, سىزدەردىڭ يتاليالىق وپەرانىڭ تۇراقتى كورەرمەنى بولىپ قالا بەرەتىندەرىڭىزگە سەنەمىن. «ايدا» – مەنىڭ شىعارماشىلىق جولىمداعى ەڭ كەرەمەت قويىلىم», دەپ الىستان حات جولداپتى.
تاڭدانارلىق تاعى ءبىر جايت, كارتينانى 315 بۋتافوريا تولىقتىرادى, ونىڭ ىشىندە: گەرالديكالىق قالقاندار, جەبەسى الىنباعان تىرناقۇتاندار, ارىستاندار مەن اققۋلار, باسى بار جانۋارلار ستيلىندەگى بەينەلەر, ورىندىقتار بار. ساحنا التىنمەن جالاتىلعانداي جارق-جۇرق ەتەدى.
پەرعاۋىن زامانىن كوزبەن كىم كورىپتى؟ بىراق ساحنانىڭ بەزەندىرىلۋى مەن تاريحي كونە تاڭبالار, مىسىر ەلىنىڭ ۇلتتىق ناقىشتارى كورەرمەندى ەرتە عاسىرلار قويناۋىنا ەمىن-ەركىن ەرتىپ اكەتەدى.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
«ەگەمەن قازاقستان».
