قازىرگى كۇندەرى جەر-جاھانداعى جۇرتتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە اڭگىمەگە وزەك ەتەتىن تاقىرىبى, ءسوز جوق, دۇيسەنبىدە الەمنىڭ قارجى رىنوگىندا ورىن العان اۋىر احۋال بولىپ تۇر. ساراپشىلار ونى سول بويدا «قارالى دۇيسەنبى» دەپ اتاپ تا ۇلگەردى. شىن مانىندە ونىڭ ءتۇسى مەن تۇرقى قانداي بولماق ەكەنىن بىلمەيمىز, بىراق مۇنىڭ زاردابى مەن زالالى ءالى تالاي ۋاقىتقا دەيىن باراتىنىن ەكونوميكا عىلىمىنان حابارى بارلاردىڭ ءبارى ايتىپ جاتىر. ولار ءوزىنىڭ الەم ەكونوميكاسىن قيراتىپ وتەتىن سۇراپىل سوققىسى جاعىنان 1929 جانە 1987 جىلدارى ورىن العان اپاتتى جاعدايلارعا پارا-پار ەكەنىن تالماي ايتىپ جاتىر.
وسى جولى الدىمەن قىتايدىڭ قور بيرجاسى قۇلادى. دۇيسەنبى كۇنى اقش پەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قور رىنوكتارى سونى باستان كەشتى. بۇل قاتاردان رەسەي مەن بريكس ەلدەرى دە, تاياۋ شىعىس پەن ازيا-تىنىق مۇحيتى اۋداندارى مەملەكەتتەرى دە تىسقارى قالا المادى. ولاردىڭ بارلىعىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارى قۇنسىزدانىپ, مۇنايدىڭ باعاسى ارزانداپ كەتتى. وسى دۇمپۋمەن تومەن سىرعىعان مۇناي باررەلىنىڭ قۇنى تاريحي ەڭ تومەنگى شەكتەۋىنە دەيىن ءتۇستى.
وسىنىڭ ءبارى الەمنىڭ قارجى جاعدايىنىڭ وتە ءبىر قيىن, اۋمالى-توكپەلى كەزەڭگە كەلىپ, كيلىگىپ تۇرعانىن كورسەتەدى. مۇنىڭ اقىرى قالاي بولارىن ازىرگە ەشكىم دە ءدوپ باسىپ, ءدال ايتىپ بەرە المايدى. ەندەشە, ءبىز دە ءالىپتىڭ ارتىن باعامىز.
قىتايدىڭ حالىق بانكى دۇيسەنبى كۇنى اقش-تىڭ مونەتارلىق ساياساتتى قاتايتۋ جونىندەگى نيەتى الەمنىڭ اكتسيا رىنوگىندا قۇنسىزدانۋدىڭ ورىن الۋىنا اپارىپ جەتكىزگەنىن مالىمدەدى.
قىتاي جاعى الەمنىڭ اكتسيالار رىنوگى وعان قاتىسۋشى ويىنشىلاردىڭ اقش فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسى قىركۇيەك ايىندا ەسەپ ستاۆكاسىن كوتەرەدى دەپ كۇتكەندىكتەن ورىن الدى, دەپ ەسەپتەيدى. وسىعان وراي China Daily گازەتى قىتاي حالىق بانكى جانىنداعى قارجى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ياو يۋيدۋننىڭ ستاۆكانى كوتەرۋدىڭ الەمدەگى قارجى داعدارىسىنا الىپ باراتىنىن ايتقانىن العا تارتادى.
«بۇل جاڭالىق نارىقتىڭ باقىلاۋسىز جاعدايعا جەتۋىنىڭ باستاپقى تەتىگى بولدى. پايىزدىق ستاۆكالاردى كوتەرىپ جىبەرۋ امەريكا اكتسيالارىنىڭ باعامدارىن دا تومەن تۇسىرەدى, مۇنىڭ سوڭى سوسىن بۇكىل الەمدە اكتسيا ساتۋدى قيىنداتىپ جىبەرۋى مۇمكىن, قورىتىندىدا ول الەمدەگى جاڭا قارجى داعدارىسىن الىپ كەلەدى», دەگەن تۇجىرىم جاسادى ساراپشى.
يۋيدۋننىڭ ايتۋىنشا, اقش ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيى 2 پايىزعا جەتكەنشە «توزىمدىلىك ساقتاپ» وتىرا تۇرۋى ءتيىس ەدى.
ترامپ امەريكا ەكونوميكاسى تۋرالى ايتقاندا, بۇرىن ەستىلمەگەن جاڭالىقتاردى جايىپ سالدى. ونىڭ مالىمەتىنشە, ەلدەگى جۇمىسسىزدىقتىڭ كولەمى كورسەتىلىپ كەلگەندەي 6 پايىز ەمەس, تۋرا 21 پايىزعا دەيىن بارادى. «مەن ناقتىلى جۇمىسسىزدىق اۋقىمى تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. بىرەر كۇن بۇرىن ونىڭ بىزدەگى كولەمى تۋرالى اقپارعا كوز سالىپ, 90 ميلليون ادامنىڭ جۇمىسسىز وتىرعانىن بايقادىم. دالىرەگى ءتىپتى – 93 ميلليون. ەندەشە, ناقتىلى سان ارقىلى شاققاندا, مۇنىڭ الىپ جاتقان اۋدانى 42 پايىزعا دەيىن بارادى», – دەدى سەناتور.
ول ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ رەسمي مالىمەتتە 5,3 پايىزعا تەڭگەرىلىپ كەلە جاتقانىن ءسوز ەتە كەلىپ, مۇنىڭ شىندىققا مۇلدەم جاناسپايتىنىن ايتتى. «بىزدە جۇمىس ىزدەپ جۇرگەندەر عانا جۇمىسسىزدار قاتارىنا جاتقىزىلادى, – دەدى ول. – ال ىزدەمەي جۇرگەندەر بۇل تىزىمگە كىرمەي قالادى. ەگەر شىن مانىندە ەشقانداي جۇمىسى جوقتاردى ءتىزىپ شىعار بولساق, ولاردىڭ سانى 93 ميلليوننان استام ادام بولاتىنى انىق».
ترامپ جوعارىدا كەلتىرىلگەن تسيفرلاردى ەڭبەك مينيسترلىگىنىڭ اي سايىنعى ەسەبى نەگىزىندە جاساپ العان بولۋى مۇمكىن. ال اتالمىش ەسەپ Wall Street Journal باسىلىمىندا جاريالانىپ تۇرادى. سول باسىلىمدا شىلدە ايىنىڭ كورسەتكىشتەرى جايلى مىناداي اقپارلار بار. ايتالىق, وسى كەزەڭدە امەريكالىقتاردىڭ تەك 59 پايىزىندا عانا جۇمىس بولعان, ادامداردىڭ 62 پايىزى عانا وزدەرىن «جۇمىس كۇشى» سانايدى. شىن مانىندە جۇرتتىڭ 40 پايىزى جۇمىسسىز ءجۇر. ەكونوميستەر بۇل جايىندا وتە جاقسى بىلەدى. الايدا, ولار بۇل تسيفردى جاريا ەتە بەرمەيدى. سەبەبى بەلگىلى.
بىرىنشىدەن, جۇمىسسىز سانالاتىنداردىڭ باسىم بولىگى – جاسوسپىرىمدەر مەن زەينەتكەرلەر. كەستەدە ءاربىر جاستاعىلار توپتارىنىڭ قانشاسى جۇمىسپەن قامتىلعانى, قانشاسى جۇمىسسىز جۇرگەندەرى نەمەسە «جۇمىس كۇشى» بولىپ سانالمايتىنى كورسەتىلگەن. ەڭبەك مينيسترلىگى بۇل ادامداردى جۇمىسسىزدار قاتارىنا قوسپايدى.
قازىر امەريكالىقتاردىڭ 42 پايىزىندا جۇمىس جوق ەكەنىنىڭ مىناداي دا سەبەبى بار: اقش-تا 42 ميلليون تۇرعىننىڭ جاسى 60-تان اسىپ كەتكەن بولسا, تاعى 10 ميلليونى جاسوسپىرىمدەر كورىنەدى. سونىمەن بىرگە, بۇل كاتەگورياعا جاتاتىندار اراسىندا جۇمىس ىستەيتىندەر دە از ەمەس. تاعى ءبىر مالىمەت: ەلدە جۇمىسقا قابىلەتتى سانالاتىندار جاسىنداعى كىسىلەردىڭ 80 پايىزىندا جۇمىس بار. بۇل جاڭاعى ترامپتىڭ ستاتيستيكاسىنىڭ ويعا ورالىمدى ەكەنىن بايقاتا تۇسەدى.
قىتايدىڭ يانتسزى وزەنىنىڭ شىعىس جاعالاۋداعى قۇيارلىعىندا ورنالاسقان شاعىن دەرەۆنيا تابىلدى. ءبىر كەزدەرگى اتاۋى حاتۋ ۆا بولعان دەرەۆنيانىڭ ەرەكشەلىگى قازىرگى كۇندەرى ءبىر ادام دا تۇرمايتىن, جۇرت تۇگەل تاستاپ كەتكەن ونداعى ۇيلەردىڭ ءبارىن, سونداي-اق, ەلدى مەكەننىڭ سوقپاقتارى مەن القاپتارىن تۇگەلدەي شىرماۋىق باسىپ قالعان. الىستان قاراپ تۇرعاندا, ول قۇددى ءبىر قولدان توقىلعان تۇكتى كىلەمنىڭ تۇسىندەي بولىپ كورىنىپ تۇرادى.
بۇگىندە قاڭىراپ قالعان سول دەرەۆنيا ءبىر كەزدەرى بالىقشىلاردىڭ جايلى تۇراعى بولىپ, كۇندە قانبازاردىڭ قالپىنداي تىرشىلىك تانىتىپ تۇرعان ەكەن. بىراق سوڭعى جىلدارى اينالانى شىرماپ بارا جاتقان داعدارىس وسى ءبىر ارال-اۋىلدى دا اينالىپ وتە الماپتى. بۇعان ەڭ الدىمەن قىتايدا كەيىنگى كەزدەرى قولمەن بالىق اۋلاۋدىڭ ءتيىمسىز بولا باستاۋى سەبەپكەرلىك ەتكەن سياقتى. سونىڭ سالدارىنان تۇرعىندار كۇنكورىس قامىمەن جان-جاققا بىتىراپ, كوشىپ كەتكەن. ال ەلسىز قالعان ۇيلەر مەن سۇرلەۋلەر بىرتىندەپ شىرماۋىق پەن مۇكتىڭ استىندا قالىپ, ادام تانىماستاي بولىپ وزگەرىپ شىعا كەلگەن. ءسويتىپ, تابيعات قايتادان باستاپقى قالپىنا كەلىپ, بۇل جەردى گنومدار قونىسىنا اينالدىرىپ جىبەرگەن كورىنەدى.
A Ukrainian army serviceman looks through binoculars as he stands guard at a checkpoint near the town of Debaltseve, in Donetsk region August 2, 2014. REUTERS/Valentyn Ogirenko[/caption]
قازىرگى كۇندەرى جاھانداعى بىرقاتار ەلدەردىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر جانە قورعانىس مينيسترلەرى رەسەي مەن ناتو-نى «اياقاستى اسكەري جانجال تۋىپ كەتپەۋ جولدارىن» قاراستىرۋعا شاقىردى. رەسەيدىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى يگور يۆانوۆ, گەرمانيانىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى ۆولكەر ريۋە, سونداي-اق ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, يسپانيا جانە تۇركيا ەلدەرىنىڭ بۇرىنعى قورعانىس مينيسترلەرى تەڭىز بەن اۋەدە قارىم-قاتىناس قالىپتى ءتارتىپ ورناتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماڭىزدى ماسەلە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
قازىرگى كۇندەرى رەسەي مەن ناتو قۇددى ءبىر ءوزارا باسەكەگە تۇسكەندەي, ۋكرايناداعى داعدارىسقا بايلانىستى سوڭعى ايلاردا قۇرلىقتا دا, اۋەدە دە ادەتتەگىدەن ءجيى اسكەري جاتتىعۋ وتكىزىپ جاتىر. مىسالى, وسى كەزدە رەسەي سونداي جاتتىعۋدى قىتايمەن بىرلەسىپ وتكىزۋدى قولعا الدى.
«جاعدايدىڭ ۋشىققانى سونشا, ءسال عانا ءبىر قاتە ەسەپ نەمەسە توتەنشە ءبىر وقيعا داعدارىستى شيەلەنىستىرىپ, ءتىپتى تىكەلەي اسكەري جانجالعا ۇرىندىرۋى ابدەن مۇمكىن» دەپ اتاپ ءوتىلدى ەكس-مينيسترلەردىڭ تامىزدىڭ 25-ءى كۇنى European Leadership Network ساراپتاما ورتالىعى باسىلىمىندا جاريالانعان مالىمدەمەسىندە.
لوندون قالاسىندا ورنالاسقان ساراپتامالىق ورتالىق رەسەي مەن ناتو, رەسەي مەن شۆەتسيا جانە فينليانديا اسكەري كۇشتەرى اراسىندا 66 رەت «اسكەري جانجالعا ۇرىندىرا جازداعان توتەنشە وقيعا» بولعانىن مالىمدەيدى. بىراق ەكى جاقتىڭ سابىر ساقتاۋى ارقاسىندا بىردە-ءبىر رەت مىلتىقتىڭ داۋسى ەستىلگەن جوق. ەندى ودان دا ساق جانە مۇقيات بولاتىن كەزەڭ كەلدى.
ەستونيا پوليتسياسى مەن شەكارا كۇزەتى دەپارتامەنتى ەلدىڭ رەسەيمەن ارالىقتاعى شەكاراسىنا دۋال ورناتۋعا نيەتتى ەكەندەرىن مالىمدەدى. بۇل تۋرالى «كوممەرسانت» حابارلادى.
ەستوننىڭ Postimees باسىلىمىنىڭ اقپارىنا قاراعاندا, كوزدەلىپ وتىرعان ىقتيمال قابىرعانىڭ قۇرىلىسى 2018 جىلى باستالادى. ونىڭ بيىكتىگى 2,5 مەتر بولادى. ەستون جاعى ەكى ەلدىڭ شەبىندەگى شەكتى تەحنيكالىق جاعىنان نىعايتا ءتۇسۋدىڭ باستى سەبەبى رەتىندە رەسەيلىكتەر تاراپىنان بولىپ تۇراتىن ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتى اتادى.
جالپى, تاللين ەۋروپاداعى رەسەيمەن اراداعى شەكارالارىن تاس قىلىپ بەكىتىپ تاستاۋعا ۇيعارىم جاساپ وتىرعان جالعىز ەل ەمەس. بۇعان دەيىن ءدال وسىنداي ويلارى بار ەكەنىن لاتۆيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باسشىسى ريحارد كوزلوۆسكي دە بىلدىرگەن بولاتىن. ول مۇنى بىراق ازيا ەلدەرىنەن كەلەتىن ميگرانتتار تاسقىنىنان قورعانۋ ءۇشىن جاسايتىندارىن ايتىپ ەدى. «بىزگە بۇل استىرتىن كەلگەن كەلىمسەكتەرگە بيلەت ساتىپ الىپ بەرگەننەن گورى الدەقايدا ءتيىمدى», دەپ وتىر كوزلوۆسكي مىرزا.
ەستونيانىڭ شەكارانى «شەگەندەپ تاستاۋ» جونىندەگى جوسپارى جايلى ەلدىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى شەكارا كۇزەتى باسشىسىنىڭ ساياسات سالاسى بويىنشا كەڭەسشىسى يۋللە ۆياينە جەتكىزدى. «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز رەسەيمەن اراعا جيەكتەتىپ سالىپ قويا سالاتىن بيىك دۋال عانا ەمەس, وسى اۋماقتى تۇتاس باقىلاپ تۇراتىن تەحنيكالىق قاداعالاۋ بولىپ تابىلادى. شەكارا بارىنەن بۇرىن تەحنيكالىق قۇرالدار تەتىكتەرىمەن باقىلاۋعا الىنۋى كەرەك», – دەدى ول. ۆياينەنىڭ ايتۋىنشا, سول كەزدە شەكاراشىلار قۇزىرىنا قاداعالاۋ كامەراسى مەن ۇشقىشسىز ۇشاق بەرىلىپ قويىلادى. وسى تۇستا سونداي-اق باقىلاۋ-ءىز سالۋ بەلدەۋىنە دە باقىلاۋ ورناتىلادى. ولار دۋالدىڭ ەكى جاعىنا دا قويىلادى. ونىڭ ۇزىندىعى جالپى اۋماعى 136 شاقىرىمدى الاتىن قۇرعاقتاعى شەكارا سىزىعىنىڭ 108 شاقىرىمىن قامتيدى. بيىكتىگى 2,5 مەتر بولاتىن دۋالدىڭ جوعارعى جاعى, 1,6 مەترلىك بيىكتىكتەگى ىشكى جاعى تىكەنەكتى سىمدارمەن كومكەرىلەدى. «بۇل باقىلاۋ ايماعىنا اڭداردىڭ ءتۇسىپ كەتپەۋلەرى ءۇشىن جاسالادى», – دەپ ءتۇسىندىردى مۇنى يۋللە ۆياينە.
كەڭەسشى «جوبانىڭ ازىرگە تالقىلاۋ كەزەڭىندە تۇرعانىن» دا ەسكە سالا كەتتى. ەندى ەكى جىلدان كەيىن قولعا الىنۋعا ءتيىستى بۇل جۇمىس مەملەكەت ءۇشىن €71 ملن. كولەمىندە قارجى كەرەك ەتەدى. «شاماسى, ەستونيا ءوزىنىڭ ازاماتتارى ءۇشىن رەزەرۆاتسيا جاساپ قويۋعا بەكىنگەن سياقتى. بۇل – وتە ءبىر دەموكراتيالى تىرلىك», – دەدى وسى ورايدا رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە جەمقورلىققا قارسى كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى يرينا ياروۆايا. ول «دەموكراتيادان ەشتەڭەنى اياۋعا بولمايتىنىن» ايتا كەلىپ, «دۇرىسى, بيىكتىكتى بەس مەترگە دەيىن كوتەرىپ, شىعىندى €142 ملن. سوماسىنا جەتكىزۋ كەرەك ەدى, سوندا دۋالدان ەشكىم قارعىپ ءوتىپ كەتە المايدى» دەگەنگە توقتالدى.
اقش-تىڭ باتىس ۆيرگينيا شتاتىندا 14 جاسار قارۋ ۇستاعان وقۋشى ءوزى وقيتىن مەكتەپتىڭ ءبىر توپ وقۋشىلارى مەن مۇعالىمدەرىن كەپىلگە العان. وسىعان وراي «اسسوشيەيتەد پرەسس» اگەنتتىگى وقيعا بولعان جەرگە پوليتسەيلەردىڭ شۇعىل جەتكەندەرىن جازادى. ءتارتىپ ساقشىلارى كەلگەن بويدا مەكتەپتىڭ قالعان وقۋشىلارى مەن وقىتۋشىلارىن الىپ شىققان. پوليتسەيلەرمەن ارادا بولعان كەلىسسوزدىڭ اقىرىندا بالا ءوز ەركىمەن بەرىلىپ, كەپىلگە العان جاندارىن بوساتتى. ناتيجەسىندە ەشكىم زارداپ شەككەن جوق.
پوليتسيا وكىلى مايكل بايلۋستىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءجاسوسپىرىم قولعا تۇسكەن بويدا دەنساۋلىق جاعدايىن تەكسەرىپ كورۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اۋرۋحانالاردىڭ بىرىنە جىبەرىلگەن. ال ونىڭ نەلىكتەن مۇنداي قادامعا بارعانى ازىرگە بەلگىسىز.
بەتتىڭ ماتەريالدارىن دايىنداعان سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».
قىتاي حالىق بانكى اكتسيا قۇلاۋىنا اقش-تى ايىپتادى
قىتايدىڭ حالىق بانكى دۇيسەنبى كۇنى اقش-تىڭ مونەتارلىق ساياساتتى قاتايتۋ جونىندەگى نيەتى الەمنىڭ اكتسيا رىنوگىندا قۇنسىزدانۋدىڭ ورىن الۋىنا اپارىپ جەتكىزگەنىن مالىمدەدى.
قىتاي جاعى الەمنىڭ اكتسيالار رىنوگى وعان قاتىسۋشى ويىنشىلاردىڭ اقش فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسى قىركۇيەك ايىندا ەسەپ ستاۆكاسىن كوتەرەدى دەپ كۇتكەندىكتەن ورىن الدى, دەپ ەسەپتەيدى. وسىعان وراي China Daily گازەتى قىتاي حالىق بانكى جانىنداعى قارجى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ياو يۋيدۋننىڭ ستاۆكانى كوتەرۋدىڭ الەمدەگى قارجى داعدارىسىنا الىپ باراتىنىن ايتقانىن العا تارتادى.
«بۇل جاڭالىق نارىقتىڭ باقىلاۋسىز جاعدايعا جەتۋىنىڭ باستاپقى تەتىگى بولدى. پايىزدىق ستاۆكالاردى كوتەرىپ جىبەرۋ امەريكا اكتسيالارىنىڭ باعامدارىن دا تومەن تۇسىرەدى, مۇنىڭ سوڭى سوسىن بۇكىل الەمدە اكتسيا ساتۋدى قيىنداتىپ جىبەرۋى مۇمكىن, قورىتىندىدا ول الەمدەگى جاڭا قارجى داعدارىسىن الىپ كەلەدى», دەگەن تۇجىرىم جاسادى ساراپشى.
يۋيدۋننىڭ ايتۋىنشا, اقش ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيى 2 پايىزعا جەتكەنشە «توزىمدىلىك ساقتاپ» وتىرا تۇرۋى ءتيىس ەدى.
امەريكادا جۇمىسسىزدار سانى 93 ميلليون ادامنان استى
اقش پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەر سەناتور دونالد ترامپ Time جۋرنالىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەلدەگى جۇمىسسىزدار كولەمىنىڭ رەسمي مالىمەتتەردە كەلتىرىلىپ جۇرگەننەن الدەقايدا كوپ ەكەنىن جەتكىزدى.ترامپ امەريكا ەكونوميكاسى تۋرالى ايتقاندا, بۇرىن ەستىلمەگەن جاڭالىقتاردى جايىپ سالدى. ونىڭ مالىمەتىنشە, ەلدەگى جۇمىسسىزدىقتىڭ كولەمى كورسەتىلىپ كەلگەندەي 6 پايىز ەمەس, تۋرا 21 پايىزعا دەيىن بارادى. «مەن ناقتىلى جۇمىسسىزدىق اۋقىمى تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. بىرەر كۇن بۇرىن ونىڭ بىزدەگى كولەمى تۋرالى اقپارعا كوز سالىپ, 90 ميلليون ادامنىڭ جۇمىسسىز وتىرعانىن بايقادىم. دالىرەگى ءتىپتى – 93 ميلليون. ەندەشە, ناقتىلى سان ارقىلى شاققاندا, مۇنىڭ الىپ جاتقان اۋدانى 42 پايىزعا دەيىن بارادى», – دەدى سەناتور.
ول ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ رەسمي مالىمەتتە 5,3 پايىزعا تەڭگەرىلىپ كەلە جاتقانىن ءسوز ەتە كەلىپ, مۇنىڭ شىندىققا مۇلدەم جاناسپايتىنىن ايتتى. «بىزدە جۇمىس ىزدەپ جۇرگەندەر عانا جۇمىسسىزدار قاتارىنا جاتقىزىلادى, – دەدى ول. – ال ىزدەمەي جۇرگەندەر بۇل تىزىمگە كىرمەي قالادى. ەگەر شىن مانىندە ەشقانداي جۇمىسى جوقتاردى ءتىزىپ شىعار بولساق, ولاردىڭ سانى 93 ميلليوننان استام ادام بولاتىنى انىق».
ترامپ جوعارىدا كەلتىرىلگەن تسيفرلاردى ەڭبەك مينيسترلىگىنىڭ اي سايىنعى ەسەبى نەگىزىندە جاساپ العان بولۋى مۇمكىن. ال اتالمىش ەسەپ Wall Street Journal باسىلىمىندا جاريالانىپ تۇرادى. سول باسىلىمدا شىلدە ايىنىڭ كورسەتكىشتەرى جايلى مىناداي اقپارلار بار. ايتالىق, وسى كەزەڭدە امەريكالىقتاردىڭ تەك 59 پايىزىندا عانا جۇمىس بولعان, ادامداردىڭ 62 پايىزى عانا وزدەرىن «جۇمىس كۇشى» سانايدى. شىن مانىندە جۇرتتىڭ 40 پايىزى جۇمىسسىز ءجۇر. ەكونوميستەر بۇل جايىندا وتە جاقسى بىلەدى. الايدا, ولار بۇل تسيفردى جاريا ەتە بەرمەيدى. سەبەبى بەلگىلى.
بىرىنشىدەن, جۇمىسسىز سانالاتىنداردىڭ باسىم بولىگى – جاسوسپىرىمدەر مەن زەينەتكەرلەر. كەستەدە ءاربىر جاستاعىلار توپتارىنىڭ قانشاسى جۇمىسپەن قامتىلعانى, قانشاسى جۇمىسسىز جۇرگەندەرى نەمەسە «جۇمىس كۇشى» بولىپ سانالمايتىنى كورسەتىلگەن. ەڭبەك مينيسترلىگى بۇل ادامداردى جۇمىسسىزدار قاتارىنا قوسپايدى.
قازىر امەريكالىقتاردىڭ 42 پايىزىندا جۇمىس جوق ەكەنىنىڭ مىناداي دا سەبەبى بار: اقش-تا 42 ميلليون تۇرعىننىڭ جاسى 60-تان اسىپ كەتكەن بولسا, تاعى 10 ميلليونى جاسوسپىرىمدەر كورىنەدى. سونىمەن بىرگە, بۇل كاتەگورياعا جاتاتىندار اراسىندا جۇمىس ىستەيتىندەر دە از ەمەس. تاعى ءبىر مالىمەت: ەلدە جۇمىسقا قابىلەتتى سانالاتىندار جاسىنداعى كىسىلەردىڭ 80 پايىزىندا جۇمىس بار. بۇل جاڭاعى ترامپتىڭ ستاتيستيكاسىنىڭ ويعا ورالىمدى ەكەنىن بايقاتا تۇسەدى.
يانتسزى: ەلسىز ءۇي, شىرماۋىق باسقان كوشە
قىتايدىڭ يانتسزى وزەنىنىڭ شىعىس جاعالاۋداعى قۇيارلىعىندا ورنالاسقان شاعىن دەرەۆنيا تابىلدى. ءبىر كەزدەرگى اتاۋى حاتۋ ۆا بولعان دەرەۆنيانىڭ ەرەكشەلىگى قازىرگى كۇندەرى ءبىر ادام دا تۇرمايتىن, جۇرت تۇگەل تاستاپ كەتكەن ونداعى ۇيلەردىڭ ءبارىن, سونداي-اق, ەلدى مەكەننىڭ سوقپاقتارى مەن القاپتارىن تۇگەلدەي شىرماۋىق باسىپ قالعان. الىستان قاراپ تۇرعاندا, ول قۇددى ءبىر قولدان توقىلعان تۇكتى كىلەمنىڭ تۇسىندەي بولىپ كورىنىپ تۇرادى.
بۇگىندە قاڭىراپ قالعان سول دەرەۆنيا ءبىر كەزدەرى بالىقشىلاردىڭ جايلى تۇراعى بولىپ, كۇندە قانبازاردىڭ قالپىنداي تىرشىلىك تانىتىپ تۇرعان ەكەن. بىراق سوڭعى جىلدارى اينالانى شىرماپ بارا جاتقان داعدارىس وسى ءبىر ارال-اۋىلدى دا اينالىپ وتە الماپتى. بۇعان ەڭ الدىمەن قىتايدا كەيىنگى كەزدەرى قولمەن بالىق اۋلاۋدىڭ ءتيىمسىز بولا باستاۋى سەبەپكەرلىك ەتكەن سياقتى. سونىڭ سالدارىنان تۇرعىندار كۇنكورىس قامىمەن جان-جاققا بىتىراپ, كوشىپ كەتكەن. ال ەلسىز قالعان ۇيلەر مەن سۇرلەۋلەر بىرتىندەپ شىرماۋىق پەن مۇكتىڭ استىندا قالىپ, ادام تانىماستاي بولىپ وزگەرىپ شىعا كەلگەن. ءسويتىپ, تابيعات قايتادان باستاپقى قالپىنا كەلىپ, بۇل جەردى گنومدار قونىسىنا اينالدىرىپ جىبەرگەن كورىنەدى.
رەسەي مەن ناتو اراسىنداعى شيەلەنىس باسەڭدەۋى ءتيىس
[caption id="attachment_74247" align="alignleft" width="375"] A Ukrainian army serviceman looks through binoculars as he stands guard at a checkpoint near the town of Debaltseve, in Donetsk region August 2, 2014. REUTERS/Valentyn Ogirenko[/caption]
قازىرگى كۇندەرى جاھانداعى بىرقاتار ەلدەردىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر جانە قورعانىس مينيسترلەرى رەسەي مەن ناتو-نى «اياقاستى اسكەري جانجال تۋىپ كەتپەۋ جولدارىن» قاراستىرۋعا شاقىردى. رەسەيدىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى يگور يۆانوۆ, گەرمانيانىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى ۆولكەر ريۋە, سونداي-اق ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, يسپانيا جانە تۇركيا ەلدەرىنىڭ بۇرىنعى قورعانىس مينيسترلەرى تەڭىز بەن اۋەدە قارىم-قاتىناس قالىپتى ءتارتىپ ورناتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماڭىزدى ماسەلە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
قازىرگى كۇندەرى رەسەي مەن ناتو قۇددى ءبىر ءوزارا باسەكەگە تۇسكەندەي, ۋكرايناداعى داعدارىسقا بايلانىستى سوڭعى ايلاردا قۇرلىقتا دا, اۋەدە دە ادەتتەگىدەن ءجيى اسكەري جاتتىعۋ وتكىزىپ جاتىر. مىسالى, وسى كەزدە رەسەي سونداي جاتتىعۋدى قىتايمەن بىرلەسىپ وتكىزۋدى قولعا الدى.
«جاعدايدىڭ ۋشىققانى سونشا, ءسال عانا ءبىر قاتە ەسەپ نەمەسە توتەنشە ءبىر وقيعا داعدارىستى شيەلەنىستىرىپ, ءتىپتى تىكەلەي اسكەري جانجالعا ۇرىندىرۋى ابدەن مۇمكىن» دەپ اتاپ ءوتىلدى ەكس-مينيسترلەردىڭ تامىزدىڭ 25-ءى كۇنى European Leadership Network ساراپتاما ورتالىعى باسىلىمىندا جاريالانعان مالىمدەمەسىندە.
لوندون قالاسىندا ورنالاسقان ساراپتامالىق ورتالىق رەسەي مەن ناتو, رەسەي مەن شۆەتسيا جانە فينليانديا اسكەري كۇشتەرى اراسىندا 66 رەت «اسكەري جانجالعا ۇرىندىرا جازداعان توتەنشە وقيعا» بولعانىن مالىمدەيدى. بىراق ەكى جاقتىڭ سابىر ساقتاۋى ارقاسىندا بىردە-ءبىر رەت مىلتىقتىڭ داۋسى ەستىلگەن جوق. ەندى ودان دا ساق جانە مۇقيات بولاتىن كەزەڭ كەلدى.
ەستونيا نەدەن قاۋىپتەنەدى؟
ەستونيا پوليتسياسى مەن شەكارا كۇزەتى دەپارتامەنتى ەلدىڭ رەسەيمەن ارالىقتاعى شەكاراسىنا دۋال ورناتۋعا نيەتتى ەكەندەرىن مالىمدەدى. بۇل تۋرالى «كوممەرسانت» حابارلادى.
ەستوننىڭ Postimees باسىلىمىنىڭ اقپارىنا قاراعاندا, كوزدەلىپ وتىرعان ىقتيمال قابىرعانىڭ قۇرىلىسى 2018 جىلى باستالادى. ونىڭ بيىكتىگى 2,5 مەتر بولادى. ەستون جاعى ەكى ەلدىڭ شەبىندەگى شەكتى تەحنيكالىق جاعىنان نىعايتا ءتۇسۋدىڭ باستى سەبەبى رەتىندە رەسەيلىكتەر تاراپىنان بولىپ تۇراتىن ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتى اتادى.
جالپى, تاللين ەۋروپاداعى رەسەيمەن اراداعى شەكارالارىن تاس قىلىپ بەكىتىپ تاستاۋعا ۇيعارىم جاساپ وتىرعان جالعىز ەل ەمەس. بۇعان دەيىن ءدال وسىنداي ويلارى بار ەكەنىن لاتۆيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باسشىسى ريحارد كوزلوۆسكي دە بىلدىرگەن بولاتىن. ول مۇنى بىراق ازيا ەلدەرىنەن كەلەتىن ميگرانتتار تاسقىنىنان قورعانۋ ءۇشىن جاسايتىندارىن ايتىپ ەدى. «بىزگە بۇل استىرتىن كەلگەن كەلىمسەكتەرگە بيلەت ساتىپ الىپ بەرگەننەن گورى الدەقايدا ءتيىمدى», دەپ وتىر كوزلوۆسكي مىرزا.
ەستونيانىڭ شەكارانى «شەگەندەپ تاستاۋ» جونىندەگى جوسپارى جايلى ەلدىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى شەكارا كۇزەتى باسشىسىنىڭ ساياسات سالاسى بويىنشا كەڭەسشىسى يۋللە ۆياينە جەتكىزدى. «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز رەسەيمەن اراعا جيەكتەتىپ سالىپ قويا سالاتىن بيىك دۋال عانا ەمەس, وسى اۋماقتى تۇتاس باقىلاپ تۇراتىن تەحنيكالىق قاداعالاۋ بولىپ تابىلادى. شەكارا بارىنەن بۇرىن تەحنيكالىق قۇرالدار تەتىكتەرىمەن باقىلاۋعا الىنۋى كەرەك», – دەدى ول. ۆياينەنىڭ ايتۋىنشا, سول كەزدە شەكاراشىلار قۇزىرىنا قاداعالاۋ كامەراسى مەن ۇشقىشسىز ۇشاق بەرىلىپ قويىلادى. وسى تۇستا سونداي-اق باقىلاۋ-ءىز سالۋ بەلدەۋىنە دە باقىلاۋ ورناتىلادى. ولار دۋالدىڭ ەكى جاعىنا دا قويىلادى. ونىڭ ۇزىندىعى جالپى اۋماعى 136 شاقىرىمدى الاتىن قۇرعاقتاعى شەكارا سىزىعىنىڭ 108 شاقىرىمىن قامتيدى. بيىكتىگى 2,5 مەتر بولاتىن دۋالدىڭ جوعارعى جاعى, 1,6 مەترلىك بيىكتىكتەگى ىشكى جاعى تىكەنەكتى سىمدارمەن كومكەرىلەدى. «بۇل باقىلاۋ ايماعىنا اڭداردىڭ ءتۇسىپ كەتپەۋلەرى ءۇشىن جاسالادى», – دەپ ءتۇسىندىردى مۇنى يۋللە ۆياينە.
كەڭەسشى «جوبانىڭ ازىرگە تالقىلاۋ كەزەڭىندە تۇرعانىن» دا ەسكە سالا كەتتى. ەندى ەكى جىلدان كەيىن قولعا الىنۋعا ءتيىستى بۇل جۇمىس مەملەكەت ءۇشىن €71 ملن. كولەمىندە قارجى كەرەك ەتەدى. «شاماسى, ەستونيا ءوزىنىڭ ازاماتتارى ءۇشىن رەزەرۆاتسيا جاساپ قويۋعا بەكىنگەن سياقتى. بۇل – وتە ءبىر دەموكراتيالى تىرلىك», – دەدى وسى ورايدا رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە جەمقورلىققا قارسى كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى يرينا ياروۆايا. ول «دەموكراتيادان ەشتەڭەنى اياۋعا بولمايتىنىن» ايتا كەلىپ, «دۇرىسى, بيىكتىكتى بەس مەترگە دەيىن كوتەرىپ, شىعىندى €142 ملن. سوماسىنا جەتكىزۋ كەرەك ەدى, سوندا دۋالدان ەشكىم قارعىپ ءوتىپ كەتە المايدى» دەگەنگە توقتالدى.
ۆيرگينيا: قارۋ ۇستاعان وقۋشى مۇعالىمدەرىن كەپىلگە الدى
اقش-تىڭ باتىس ۆيرگينيا شتاتىندا 14 جاسار قارۋ ۇستاعان وقۋشى ءوزى وقيتىن مەكتەپتىڭ ءبىر توپ وقۋشىلارى مەن مۇعالىمدەرىن كەپىلگە العان. وسىعان وراي «اسسوشيەيتەد پرەسس» اگەنتتىگى وقيعا بولعان جەرگە پوليتسەيلەردىڭ شۇعىل جەتكەندەرىن جازادى. ءتارتىپ ساقشىلارى كەلگەن بويدا مەكتەپتىڭ قالعان وقۋشىلارى مەن وقىتۋشىلارىن الىپ شىققان. پوليتسەيلەرمەن ارادا بولعان كەلىسسوزدىڭ اقىرىندا بالا ءوز ەركىمەن بەرىلىپ, كەپىلگە العان جاندارىن بوساتتى. ناتيجەسىندە ەشكىم زارداپ شەككەن جوق.
پوليتسيا وكىلى مايكل بايلۋستىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءجاسوسپىرىم قولعا تۇسكەن بويدا دەنساۋلىق جاعدايىن تەكسەرىپ كورۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اۋرۋحانالاردىڭ بىرىنە جىبەرىلگەن. ال ونىڭ نەلىكتەن مۇنداي قادامعا بارعانى ازىرگە بەلگىسىز.
بەتتىڭ ماتەريالدارىن دايىنداعان سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».
