قىزىلوردادا «مازمۇنىن جاڭارتۋ جاعدايىندا ءبىلىم بەرۋ ورتاسىنىڭ ترانسفورماتسياسى» تاقىرىبىندا ەكى كۇنگە سوزىلعان رەسپۋبليكالىق فورۋم ءوتتى. شاراعا «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ باسقارما ءتورايىمى كۇلاش ءشامشيدينوۆا, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىلىم بەرۋ فاكۋلتەتىنىڭ اعا لەكتورى ەلەين ۋيلسون جانە ۇلىبريتانيا, وڭتۇستىك افريكا, قازاقستاننىڭ بىرنەشە وڭىرلەرىنەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىكتەرى قاتىستى. جيىندا ءبىلىم بەرۋدىڭ وزىق ادىستەرىن قولدانۋ, وسى سالانىڭ دامۋى مەن وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ «ساپالى ءبىلىم – ءوڭىردىڭ تابىستى دامۋىنىڭ كەپىلى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, سىر وڭىرىندەگى ءبىلىم سالاسىنىڭ جەتىستىكتەرىنە توقتالدى.
«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى جەتىستىكتەرىن ءبىر عانا قىزىلوردا وبلىسىنان كورۋگە بولاتىنىن ايتتى. مەملەكەت باسشىسى ايماقتاعى ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىن, سالىنىپ جاتقان ءبىلىم مەن مادەنيەت وشاقتارىن, مەديتسينانىڭ قارقىندى ىلگەرىلەۋىن اتادى. مۇنداي ءسوز قىزىلوردالىقتاردىڭ قىزمەتىنە بەرىلگەن جوعارى باعا دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. بۇل – زور ابىروي ءارى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك», دەدى وبلىس اكىمى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ايماقتا سوڭعى ەكى جىلدا ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر پروبلەماسى تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپتى. اپاتتى جاعدايداعى 34 مەكتەپتىڭ سانى 20-عا قىسقارتىلدى. بيىل تاعى 8 اپاتتى دەپ تانىلعان ءبىلىم وشاعىنىڭ ورنىنا جاڭا عيماراتتار سالىنىپ بىتەدى. جانە «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا تاعى ەكى ءبىلىم ۇياسى مەن ءبىر بالاباقشانىڭ قۇرىلىسى باستالادى دەپ كۇتىلۋدە.
«2014 جىلى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا 66 ميلليارد تەڭگەدەن اسا قارجى ءبولىندى. بۇل وبلىس بيۋدجەتىنىڭ 32 پايىزى. ەكى جىل ىشىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ بيۋدجەتى 23 ميلليارد تەڭگەگە ارتتى. بىلتىر مەملەكەت پەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ كۇشىن بىرىكتىرىپ, ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋدىڭ ارقاسىندا 130 جاڭا بالاباقشا اشىلدى. ايماقتاعى بالاباقشالار مەن شاعىن ورتالىقتاردىڭ جالپى سانى 611-گە جەتتى. وندا 42 مىڭنان اسا بالا تاربيەلەنۋدە. «بالاپان» باعدارلاماسى بويىنشا بالالاردىڭ 92,2 پايىزى بالاباقشامەن قامتىلدى. ال مەكتەپكە دايارلىق بويىنشا كورسەتكىش 100 پايىزعا جەتتى. جۇمىستارىندا يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى قولدانىپ, بالانىڭ ەرتە دامۋىنا ىقپال ەتەتىن بالاباقشالاردىڭ دا سانى ارتىپ كەلەدى. مىسالى, بىلتىر 53 بالاباقشا «مونتەسورري» تەحنولوگياسىمەن جۇمىس ىستەۋگە قاجەتتى جابدىقتارمەن جاساقتالدى. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءبىر جانە ءۇش جاس اراسىنداعى بۇلدىرشىندەردى بالاباقشامەن قامتۋدى كوتەرۋ مىندەتى تۇر. ەكى جىل ىشىندە ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ پروبلەماسىن تۇپكىلىكتى شەشتىك. اپاتتى جاعدايداعى 34 مەكتەپتىڭ سانىن 20-عا قىسقارتتىق. بيىل تاعى 8 اپاتتى دەپ تانىلعان ءبىلىم وشاعىنىڭ ورنىنا جاڭا عيماراتتار سالىنىپ بىتەدى. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا بيىل تاعى ەكى مەكتەپ پەن ءبىر بالاباقشانىڭ قۇرىلىسى باستالادى. 2014 جىلدان باستاپ كاسىبي ماماندار دايارلاۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ بەلگىلى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ىنتىماقتاسىپ جۇمىس ىستەي باستادىق. قازىرگى كەزدە 107 بالا ماسكەۋ بولات جانە قورىتپا ينستيتۋتى مەن سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە, ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان «سەرپىن-2050» باعدارلاماسى بويىنشا 320 تۇلەك قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتى اتاندى. بۇعان قوسا, 242 جاس وبلىس اكىمىنىڭ گرانتىن يەلەندى», دەدى قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى.
حالقىمىز «ۇستاز – كەلەر كۇننىڭ ۇستاسى» دەيدى. ول قالىپتاسىپ كەلە جاتقان بالا دۇنيەتانىمىنىڭ, ومىرگە دەگەن كوزقاراسىنىڭ يەسى. ەندەشە, بالالاردىڭ الدىندا جۇرگەن مۇعالىمنىڭ جۇمىسىنا جاعداي جاساۋ, مارتەبەسىنە ساي قۇرمەت كورسەتۋ مەملەكەتتىڭ مىندەتى. وسى باعىتتا بىلتىر 1 102 مۇعالىم مەن 82 مەكتەپ ديرەكتورى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ دەڭگەيلى باعدارلاماسى بويىنشا بىلىكتىلىك كوتەردى. وسى كۋرستان وتكەن ۇستازداردىڭ جالاقىسى 30-دان 100 پايىزعا دەيىن ءوستى. «ورلەۋ» ءبىلىم جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بازاسىندا 2 086 مۇعالىم قىسقا مەرزىمدى وقۋدان ءوتتى. اتالعان جۇمىستار بيىل دا جالعاسا بەرمەك. ايماقتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىكتەرىن قولداۋ شارالارى دا جالعاسىپ كەلەدى. بىلتىر تاعى 40 مۇعالىمگە 1 ميلليون تەڭگەدەن سىياقى بەرىلدى.
بايانداماسىندا قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى ناقتى ويلارىمەن دە ءبولىستى. «ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ماسەلەسى ءسوز بولعاندا, كوپشىلىكتىڭ ويىنا ورالاتىنى – وسى سالاداعى بىتپەيتىن رەفورمالار مەن وزگەرىستەر دەسەك قاتە بولماس. الايدا, ءبىلىم سالاسىنداعى وزگەرىستەر قوعام ومىرىندەگى وزگەرىستەردىڭ سالدارى ەكەندىگىن بايقاي بەرمەيمىز. قازىرگى زاماندى تاريحشىلار «قىسقا كوكجيەكتەر» زامانى دەپ اتاسا, ەكونوميستەر تۋربۋلەنتتى ۋاقىت دەپ سيپاتتايدى. ياعني, ۇزاق مەرزىمدى بولجامدار جاساۋ مۇمكىن ەمەس, ۇدايى يكەمدەلۋدى, جاعدايعا قاراي وزگەرۋدى تالاپ ەتەتىن ەرەكشە كەزەڭ ورنادى. يننوۆاتسيالىق تولقىنداردىڭ كۇشى ادام مەن قوعامنىڭ ءومىر سالتى مەن ىرعاعىن لەزدە وزگەرتۋدە. بىراق ءبىزدىڭ مەكتەپتەر سوعان سايكەس وزگەرىپ جاتىر ما؟ تۇلەكتەرىمىز قوعام مەن نارىقتىڭ جاڭا تالاپتارىنا ساي ما؟ الداعى وزگەرىستەرگە ءوز بەتىنشە بەيىمدەلىپ, ۇزدىكسىز وقۋعا, ءوزىن ءوزى توقتاۋسىز جەتىلدىرۋگە دايىن با؟ ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزشە, مەكتەپتەگى وزگەرىستەردىڭ وزەگى وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. اتا-انا, مەكتەپ پەن ۇستاز بىلىمگە دەگەن مونوپولياسىنان ايىرىلدى. بالا «ول كىم؟ بۇل نە؟» دەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ تابۋ ءۇشىن اۋەلى مۇعالىمىنە ەمەس, قولىنداعى كومپيۋتەرى مەن قالتاسىنداعى تەلەفونىنا قارايدى. اقپاراتتىڭ تارالۋ جىلدامدىعىنىڭ ءوسۋى ءبىلىمنىڭ جاڭارۋ جىلدامدىعىن دا ارتتىردى. وقۋ ورنىندا العان بىلىممەن ءومىر بويى جۇمىس ىستەۋگە بولاتىن ماماندىق قالمادى. ءومىر بويى وقۋ, ۇزدىكسىز وقۋ, بىلىكتىلىك ۇدايى جەتىلدىرۋ ۇعىمدارى ادام ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. مۇنىڭ بارلىعى مەكتەپ ءومىرىنىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىن قايتا قاراۋعا شاقىرادى. ەندى, ءبىلىم بەرۋ ءۇردىسىنىڭ نەگىزگى سۋبەكتىسى مۇعالىم مەن مەكتەپ ەمەس, وقۋشى بولۋى ءتيىس. ونىڭ كۇن سايىن ارتىپ كەلە جاتقان سۇرانىستارى, قىزىعۋشىلىعى مەن شەكسىز مۇمكىندىكتەرى ەسكەرىلمەسە, مەكتەپ بالا ءۇشىن تارتىمسىز, ال ۇستاز بەدەلسىز بولماق. مۇنداي جاعدايدا ءبىلىم بەرۋ ورتاسىمەن بىرگە وقىتۋشى مەن وقۋشى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەرەجەلەرى دە ترانسفورماتسياعا ۇشىرايدى. «مەن ايتامىن – سەن ۇيرەن» دەگەن فورمۋلاعا سىياتىن پاتەرناليستىك تۇسىنىك وزگەرىپ, «بىرگە ۇيرەنەيىك» قاعيداسىنا نەگىزدەلگەن ارىپتەستىك پرينتسيپ ورناۋى قاجەت.
ءداستۇرلى ۇعىمداعى ءبىلىم اقپارات تاسقىنىنا اينالدى. ال ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ مىندەتى – سول تاسقىننان كەرەكتى تاۋىپ, ىرىكتەپ الىپ, اراسىنداعى سەبەپ سالدار بايلانىسىن ورناتىپ, كادەگە جاراتۋعا ۇيرەتۋ بولماق. تيىسىنشە, ۇلكەن كولەمدەگى اقپاراتتى جاتتاپ, ەستە ساقتاۋ قاجەتتىلىگى كەيىنگە شەگىنىپ, اقپاراتتى ىزدەپ-تابۋعا, ساراپتاۋعا جانە ونى جۇمىستا پايدالانۋعا قاجەتتى شىعارماشىلىق جانە عىلىمي داعدىلاردى دامىتۋ قاجەتتىگى تۋادى. وقۋشىلار باسقا ادامدارمەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا, الدىنا ماقسات قويا بىلۋگە, ۋاقىتىن دۇرىس جوسپارلاۋعا جانە جەكە قابىلەتتەرىن ورنىمەن ءارى ءتيىمدى پايدالانۋعا ۇيرەنۋى قاجەت. اقپارات تاسقىنىندا كەرەگىن ىزدەپ تابۋعا ۇيرەتۋ ارقىلى ءبىز بالالارعا جەكە ءبىلىم الۋ تراەكتوريالارىن قالىپتاستىرىپ, ءومىر بويى ءبىلىم الۋ داعدىسىن سىيلاي الامىز. سوندا عانا وقۋشى بولاشاقتا تابىستى مامان بولىپ, ءساتتى جەكە ءومىر قۇرا الادى. ارنايى توقتالعىم كەلەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى اياسىندا وقۋشىلاردىڭ ادامگەرشىلىگى مەن مورالدىق كەلبەتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى. قازىرگى ۋاقىتتىڭ تالابىنا ساي, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تەحنولوگيالىق باعىتقا ەرەكشە دەن قويعانىمەن, ادامگەرشىلىك جانە ۇلت رۋحانياتىنان قول ۇزگەن تەحنوكراتيزم ءبىزدى ۇشپاققا شىعارماسى انىق. راس, وتپەلى كەزەڭدە ءبىز وتباسىنىڭ بالا تاربيەسىندەگى ءرولىن كەمىتىپ الدىق. سوندىقتان بالا تاربيەسى تەك مەكتەپتىڭ موينىندا دەگەن قاساڭ تۇسىنىك ءالى دە كۇشتى. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ مورالدىق, مادەني جانە پسيحولوگيالىق ۇستانىمدارىن قالىپتاستىراتىن نەگىزگى ينستيتۋت مەكتەپ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ۇستازدىڭ ءرولى تەك ۇيرەتۋ عانا ەمەس, تاربيەلەۋ ەكەندىگىن دە ەستەن شىعارمايىق». بۇرىنعى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى, بۇگىنگى ايماق اكىمىنىڭ اتالعان ۇسىنىستارى سەمينارعا قاتىسۋشىلاردىڭ تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپتى.
ال سىر ءوڭىرىنىڭ مەكتەپتەرى شىن مانىندە زامان تالابىنا ساي ءبىلىم ورتاسىنا اينالۋى ءۇشىن نە ىستەلۋى قاجەت؟
بىرىنشىدەن, مەكتەپتە ساپاسى جوعارى جانە قازىرگى ۋاقىتتا قولدانبالى ءبىلىم بەرىلۋى ءتيىس. ەڭ ۇزدىك جانە ارتتا قالعان وقۋشىلار اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى مەيلىنشە قىسقارتۋ كەرەك.
ەكىنشىدەن, مەكتەپتىڭ ماقساتى بالانى تەك وقىتۋ عانا ەمەس, قازىرگى زاماندا ءوز ورنىن تاۋىپ, باسەكەلەستىكتە ءومىر سۇرە الاتىن تۇلعا تاربيەلەۋ بولۋى شارت.
ۇشىنشىدەن, مەكتەپتەگى مۇعالىمنىڭ بىلىگىن ۇدايى كوتەرۋ جانە ولاردىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسىنا جاعداي جاساۋ باستى نازاردا بولۋى ءتيىس.
تورتىنشىدەن, مەكتەپتەر ەلىمىز بەن ءدۇنيەدە بولىپ جاتقان الەۋمەتتىك جاڭالىقتارعا اشىق بولۋى قاجەت. ەگەر وسى ايتىلعان جاعداياتتار جان-جاقتى قامتىلاتىن بولسا, وندا ءبىلىم سالاسى دا ءتورت اياعىن تەڭ باسار ەدى.
2008 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا قازاقستاندىق زياتكەرلىك مەكتەپتەر قۇرۋ جوباسى ىسكە اسا باستادى. يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى مەن عىلىمي جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن, زامانعا ساي باسقارۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ, اكادەميالىق ەركىندىك پەن دەربەستىكتى دامىتۋ ءۇشىن 2011 جىلى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى», نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى جانە «نازارباەۆ قورىنىڭ» مارتەبەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. سول زاڭعا سايكەس دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى بولىپ سانالاتىن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى وسى كۇندە 17 مەكتەپتى ىسكە قوسىپ, قازاقستاندىق ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن العا سۇيرەيتىن لوكوموتيۆكە اينالدى. قازىر نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ جيناقتاعان ادىستەمەلىك قورى, تاجىريبەسى مەن بىلىگى جالپى قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن جاڭارتۋعا نەگىز رەتىندە تانىلدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ تاجىريبەسىن جالپى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە تاراتۋ جۇمىسى باستالعانى بەلگىلى.
وسى رەتتە, قىزىلوردا وبلىسى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا وڭىرلىك يننوۆاتسيالىق مەكتەپتەر جەلىسىن قۇرۋ جوباسىن قولعا الماق. اتالعان جوبا شەڭبەرىندە وبلىس اۋداندارىندا ەكىدەن جانە قىزىلوردا قالاسىندا 6 مەكتەپ ىرىكتەلىپ, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ تاجىريبەسىن ەنگىزۋ الاڭى رەتىندە دامىتىلادى.
جوباعا كىرگەن مەكتەپتەردىڭ مۇعالىمدەرى دەڭگەيلىك بىلىكتىلىك كوتەرۋ كۋرستارىنان ءوتىپ, العان ءبىلىمى نەگىزىندە جۇمىستارىن جاڭا ارناعا ءتۇسىرۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە, اتالعان جوباعا ەنگەن مەكتەپتەر نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ تالاپتارىنا ساي جاراقتاندىرىلۋى قاجەت.
بۇل مەكتەپتەر ۇسىنىلعان ادىستەمە مەن تاجىريبەنى تەزدەتىپ يگەرىپ, وبلىس اۋماعىنداعى مەكتەپتەرگە تاراتۋعا جانە وڭىرلىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى وزىق جەتىستىكتەر ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋى قاجەت.
– ءبىلىمنىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە ارنالعان بۇگىنگى كەزدەسۋىمىز مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جاساقتالىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتقان كەلەلى جوسپارلاردان تۋىندايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقان كەزدەن-اق ەلباسى دامۋىمىزدىڭ دىڭگەگى ءبىلىم مەن عىلىم ەكەندىگىن باسىپ ايتىپ, «بولاشاققا – كەمەل بىلىممەن» دەگەن بارشاعا ءپاتۋالى قاعيداسىن ۇسىندى. سونىڭ اياسىندا, قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن قارقىندى ىلگەرىلەۋ كەزەڭىنە اياق باستى. ەلىمىزدە جۇزدەگەن مەكتەپ پەن بالاباقشا بوي كوتەردى, ۇستازداردى قولداۋ جانە ىنتالاندىرۋ شارالارى دا تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى. جوعارى وقۋ ورىندارىن قولداۋ, ۇستازداردىڭ عىلىمي ىزدەنىسىنە قاجەتتى گرانتتار ءبولۋ, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى, «بولاشاق» باعدارلاماسى, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى», مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى 100 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى, 12 جىلدىق ورتا بىلىمگە كوشۋ, مەكتەپتەردەگى 3 اۋىسىمدى وقۋدى جويۋ تۋرالى شەشىمدەر, بىلىمدەگى يننوۆاتسيالارعا كورسەتىلەتىن جان-جاقتى قولداۋ – وسىنىڭ بارلىعى دا بىزبەن كورشىلەس ەلدەردە ىسكە اسا قويماعان, كوپ مەملەكەتتەر ءالى ارمانداي دا المايتىن بيىك بەلەستەر, – دەدى اكىم ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
سەمينار بارىسىندا قاتىسۋشىلار ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ايتىلعان ۇسىنىستاردى تەزدەتىپ تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋ جاعىن تالقىلادى. سونداي-اق, قىزىلوردا وبلىسى اكىمدىگى مەن «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى اراسىندا ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى دامىتۋ جونىندە مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا.
