ءبىز – ۇلى دالانىڭ پەرزەنتتەرىمىز. ءبىزدىڭ بابالارىمىز وسى دالادا ءومىر ءسۇرىپ, كوككە تابىنعان. ءتاڭىرى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – كوك اسپان. ءبىزدىڭ تۋىمىزدىڭ كوك ءتۇستى بولۋىنىڭ استارىندا دا وسىنداي سىر بار. بىرەگەي كوك ءتۇس – ەلىمىزدىڭ بىرلىگىنىڭ بەلگىسى. ەندەشە, بىزگە نەگە ءوزىمىزدى ۇلى دالا ەلىمىز دەپ اتاماسقا.
ن.ءا.نازارباەۆ.
ەلباسى تەلەكوپىر بارىسىندا يندۋستريالى قازاقستانعا جاڭا برەندتىك اتاۋدىڭ قاجەت ەكەندىگىن ايتتى
كەشە استاناداعى «كورمە» ورتالىعىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ەلىمىزدەگى «نۇرلى جول» جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان ءداستۇرلى تەلەكوپىر وتكىزىلدى. مۇندا, سونىمەن قاتار, ۇكىمەتتىڭ اتالعان باعدارلامالار بويىنشا ەسەبى تىڭدالدى. «قازاقستاندا جاسالعان» ەلباسى, ەڭ الدىمەن, كورمە كەشەنىندە يندۋستريالاندىرۋ جوبالارىنىڭ ونىمدەرى قويىلعان كورمە جۇمىسىمەن تانىستى. وندا مەملەكەت باسشىسىنا «قازاقستاندا جاسالعان» بەلگىسىمەن شىعارىلاتىن وتاندىق ءوندىرىستىڭ تاۋارلارى تانىستىرىلدى. بۇدان باسقا, ەلباسى ءىرى وندىرىستەر كورمەسىن دە ارالادى. اتاپ ايتقاندا, «بايتەرەك» حولدينگى باسقارما توراعاسى قۋاندىق بيشىمباەۆ ەلباسىنا حولدينگتىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان بىرقاتار ءىرى جوبالاردى تانىستىردى. سونىڭ ءبىرى تاباق شىنى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ بويىنشا «Orda Glass ltd» جشس-ءنىڭ جوباسى بولىپ تابىلادى. «بۇل ەلىمىزدە شىنى وندىرەتىن جالعىز جوبا. زاۋىت وتاندىق نارىق قاجەتتىلىگىنىڭ 100 پايىزىن وتەيتىن بولادى. ءونىمنىڭ 30 پايىزىن ەكسپورتقا شىعارۋ جوسپارلانۋدا», دەدى ەلباسىنا زاۋىتتى تانىستىرۋ بارىسىندا ق.بيشىمباەۆ. جەڭىل ونەركاسىپ كورمەسىندە «بايتەرەك» حولدينگى ءتورت جوبانى ۇسىندى. سولاردىڭ ءبىرى – استانادا «KazTexExpo» اۆتوماتتاندىرىلعان ساۋدا-وندىرىستىك كەشەندى قۇرۋ بويىنشا «ASTANA يۋتاريا ltd» وندىرىستىك يننوۆاتسيالىق كومپانياسى» جشس-ءنىڭ جوباسى. سونداي-اق, «بايتەرەكتىڭ» باسقارما توراعاسى ەلباسىنا حولدينگ ىسكە اسىراتىن قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ ەكسپورتىن ارتتىرۋ بويىنشا «باسەكەگە قابىلەتتى كوشباسشىلار – ۇلتتىق چەمپيوندار» باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى بايانداپ بەردى. بۇرىن حابارلانعانداي, McKinsey&Company حالىقارالىق كونسالتينگتىك كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, وسى باعدارلاماعا قاتىسۋعا ۇمىتكەر وتاندىق وندىرۋشىلەر اراسىندا ىرىكتەۋ جۇرگىزىلدى. بۇگىندە ىرىكتەۋ اياقتالىپ, سىرتقى نارىقتارعا شىعارىلاتىن قازاقستاندىق ءونىم ەكسپورتىنىڭ جانە يمپورتتى الماستىرۋدىڭ كوشباسشىلارى بولۋعا لايىق كومپانيالار پۋلى قالىپتاستىرىلدى. ۇسىنىلعان 300-دەن استام ءوتىنىم ىشىنەن 32 كومپانيا, ونىڭ ىشىندە 20 كومپانيا – اوك سالاسىنان, 7-ەۋى – ماشينا قۇراستىرۋ سالاسىنان جانە 5 كومپانيا – قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسى سالاسىنان تاڭدالدى. «باعدارلاما ەلدىڭ ءىجو-ءسىن, ەكونوميكانىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋىن, قازاقستاندىق ءونىم ەكسپورتىنىڭ ءوسۋىن, ونىمدىلىك پەن وتىمدىلىكتىڭ ءوسۋىن, سونداي-اق, ءبۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ بيزنەسى ءۇشىن وزەكتى بولىپ تابىلاتىن جاڭا نارىقتارعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىنداردى قۇرۋعا باعىتتالعان», – دەدى ق.بيشىمباەۆ. ال «ۇلتتىق چەمپيوندارعا» ارنالعان كورمەدە باعدارلاما قاتىسۋشىلارى تىزىمىنە ەنگەن كومپانيا وكىلدەرى بولدى, ولار مەملەكەت باسشىسىنا كەلەشەكتە قازاقستاندىق ەكسپورتىنىڭ كوشباسشىلارى اتاناتىن ءوز وندىرىستەرىن تانىستىردى. سونىمەن قاتار, كورمەگە ەلىمىزدەگى وتاندىق تاۋارلاردى ءوندىرۋدە, ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن كوپتەگەن كاسىپورىندار مەن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ باسشىلارى جانە قىزمەتكەرلەرى كەلدى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جيىلعان ءارتۇرلى ونىمدەردى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنعان كاسىپكەرلەر ءوزىمىزدىڭ ەلدە جاسالىنىپ شىعارىلعان تاۋارلارىن كورمەگە قويدى. قاراعاندا كوز تۇناتىن, كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتاتىن, سونداي-اق, «وزىمىزدە جاسالعان» دەگەن جىلى لەبىزبەن تۇتىنۋشىلاردى تارتاتىن تاۋارلار كوز جاۋىن الادى. ءتورت قابىرعانىڭ ءتورت جاعىنا تولىقتاي جايلاسقان وتاندىق ونىمدەر انادايدان مەنمۇندالاپ تۇر. ولارعا جەتەلەپ تۇرعان دا سول كورمە ماڭدايشالارىنا جازىلعان «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن جازۋ بولسا, تومەنگى جاعىندا ەڭ ۇزدىك لوگوتيپتى ويلاپ تابۋشى ەكاتەرينا رۋكشەنەنەنىڭ «KZ» دومەنىندەگى بەلگى كوز تارتادى. شىن مانىندە, ەلباسىنىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتىپ, ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان جوبالارىنىڭ بارلىعى دەرلىك مەملەكەت مۇددەسىن كوزدەيتىنى بەلگىلى. جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋ ءجونىندە تىڭ يدەيالارى بار ازاماتتارعا كەڭىنەن جول اشىپ وتىرعان ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنا سۇيسىنبەسكە تاعى بولمايدى. مۇنداي كوزقاراسقا وسى كورمەگە جيىلعان كاسىپكەرلەردىڭ بارلىعى دا يە ەكەندىگىن, ولاردىڭ بىزگە بەرگەن سۇحباتتارىنان-اق بايقادىق. ايتار بولساق, بۇرىنعى ماماندىعى ينجەنەر بولعان ايبەك بەكتۇرعانوۆ قازىرگى تاڭدا «قازلەگپروم-الماتى» جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستىك كاسىپكەرلىك» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى بولىپ وتىر. ونىڭ ايتۋى بويىنشا, ءبىزدىڭ قازاقستاندىق كيىمدەر ءوز رەتىندە دۇرىس قولعا الىنسا, الەمدىك ستاندارتتارعا ساي بولۋعا تولىقتاي مۇمكىندىگى بار. دۇنيەجۇزى كەڭىنەن قولدانىپ وتىرعان ۆيسكوزا ماتەريالىنان ەرلەردىڭ كلاسسيكالىق كوستيۋمدەرىن تىگىپ, سونداي-اق وتاندىق اياق كيىمدەر شىعارىپ وتىرعان سەرىكتەستىك نەگىزى قالانعانىنا نەبارى ەكى جىل بولسا دا بۇگىندە تاپسىرىسپەن كيىم تىگۋدە العا شىققان. «وسىنداي كورمەلەر ءجيى-ءجيى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرسا دەيمىز. حالىق بىلسە, كورسە, تانىسسا, كەيىنگى كەزەكتە ولار دا وتاندىق ءونىمنىڭ ساپالى ءارى جاقسى بولاتىنىنا كوزدەرى جەتۋشى ەدى. ەلباسىنىڭ ساياساتىنا ارقاشان العىسىمىزدى, شىن ىقىلاسىمىزدى ءبىلدىرىپ جۇرەمىز. بۇگىننىڭ وزىندە ءبىرشاما حالىق ءبىزدى ءبىلىپ وتىر. دەگەنمەن, تانىس-بىلىستىكتىڭ ارتىعى جوق, سول سەبەپتى بىزگە ءالى دە بولسا كوپشىلىك الدىنا ءوز ونىمدەرىمىزدى كورسەتۋ قاجەت», دەگەن كاسىپكەر مۇنداي باعىتتاعى جۇمىس بويىنشا الدا ءالى دە جاعىمدى جاڭالىقتار بولاتىنىن ايتتى. قىز-كەلىنشەكتەرگە ارنالعان قازاقى قالىپتا تىگىلگەن بۇرمەلى, ويۋلى كيىمدەر, كويلەكتەر مەن توي كويلەكتەرى, سونداي-اق سىرتقى كيىم مەن بالالار كيىمى كورمە ءىشىنىڭ ءسانىن كەلتىرگەندەي سيپاتتا بولدى. ءتۇرلى-ءتۇستى تاستارمەن اشەكەيلەنگەن ءساندى قازاقشا كويلەكتى كورگەندە, بىردەن ايدا كاۋمەنوۆانىڭ ءستيلى ەسىمىزگە ءتۇستى. سول ماڭدا قازاقتىڭ تانىمال ديزاينەرىن جولىقتىرىپ قالىپ, اڭگىمەگە تارتقان بولاتىنبىز. «ەلباسىنىڭ بۇگىن ارنايى وسى كورمەگە كەلىپ, ءبىزدىڭ تاۋارلارمەن تانىسقانىنا قۋانىشتىمىز. مەملەكەت تاراپىنان وسىنداي قولداۋ جاسالىنىپ جاتقاندا ءبىز سەكىلدى ماماندارعا تەك ايانباي ەڭبەك ەتۋ قاجەت. ءبىز قازاقستان حالقىنا پايدامىزدى تيگىزىپ, شەتەل سانگەرلەرىنىڭ كيىمدەرىمەن تەڭ دارەجەدە وزىق ۇلگىدەگى كويلەكتەر تىگىپ جاتقانىمىزعا قۋانامىز. ءسان ءۇيىمىزدىڭ ءوزىنىڭ تۇراقتى تۇتىنۋشىلارى بار, ولار وتاندىق كيىمدەردىڭ ساپاسىنىڭ جوعارى ەكەندىگىنە سەنىمدى. ۋاقىت ساناپ ءبىزدىڭ بۋتيكتەرىمىز كوبەيۋدە, ونىڭ بارلىعى دا سۇرانىسقا يە بولىپ جاتقاندىقتان دەپ ويلايمىن», دەدى. جەڭىل ونەركاسىپتى قولىنا الىپ, جۇمىسىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان تەك كيىم تىگۋشىلەر ەمەس, سونىمەن قاتار ءوز ەلىمىزدە ءدارى-دارمەك, ءتۇرلى تاعام ونىمدەرى, حيميالىق ونىمدەر, قۇرىلىس زاتتارى مەن تۇرمىسقا قاجەتتى كوپتەگەن تاۋارلاردى جاساپ شىعارىپ وتىرعان كاسىپكەرلەردىڭ بارلىعى دا وسى كورمەگە قاتىسقاندارىنا قۋانىشتارىن ءبىلدىردى. بۇل رەتتە كوپشىلىككە اتى ءماشھۇر «زەردە-فيتو» جشس ۇلكەن بەدەلگە يە. ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى فيتوونىمدەر ءوندىرىسىمەن اينالىساتىن ءىرى كومپانيا بولىپ تابىلاتىن «زەردە» ءبۇگىنگى تاڭدا نارىقتىڭ 80 پايىزدان استامىنا يەلىك ەتىپ وتىر. كومپانيانىڭ تاۋار جيناعىندا ءونىمنىڭ 280-نەن استام ءتۇرى بار. جىل سايىن مۇندا 1000 توننادان استام دارىلىك-وسىمدىك شيكىزات قايتا وڭدەلەدى. «بۇل كومپانيانىڭ تاۋار جيناعى دەنساۋلىققا ارنالعان جاڭا ونىمدەرمەن تولىعا ءتۇسىپ, تۇراقتى دامىپ وتىرادى. دارىلىك-وسىمدىكتى جيناقتاردىڭ قۇرامىمەن جۇمىس ماسكەۋ قالاسىنىڭ فيتوتەراپيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عالىمدارىمەن, رەسەي مەن قازاقستاننىڭ فيتوتەراپيا سالاسىنداعى بەلگىلى اكادەميكتەرىمەن, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ پروفەسسورلارىمەن, كانديداتتارىمەن بىرگە جۇرگىزىلەدى», دەدى سەرىكتەستىك ديرەكتورى جاندوس كەنجىباەۆ. ونىڭ ايتۋى بويىنشا, ەلدىڭ ابىرويىن كوتەرەتىن, وزگەلەر شىن ىقىلاسپەن قابىلدايتىن, سەنەتىن تازا ءونىم شىعارۋ قاجەت. ەل حالقىنىڭ دەنساۋلىعى ءبىرىنشى كەزەكتە بولعاندىقتان, ولاردىڭ ۇزاق جانە باقىتتى ءومىر سۇرۋلەرى ءۇشىن دەنساۋلىعىن ساقتاۋىنا مۇمكىندىك بەرۋگە بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالامىز دەگەن نيەتىن ءبىلدىردى.
يننوۆاتسيالانۋ بەسجىلدىعى
ەلباسى كورمە زالىن ارالاپ بولعاننان كەيىن, جۇرتشىلىق جينالعان زالعا كەلىپ, جيىندى اشتى. ەلىمىزدە وسىدان بەس جىل بۇرىن باستالعان يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعى قورىتىندىلانعاندىعىن, ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ جاريالانعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ ىسىنە ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋىندا جاريالانعان «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىندا ويلاستىرىلعان ىستەر ەرەكشە ەكپىن بەرىپ وتىر. وسىنىڭ ناتيجەسىندە اسا اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمدار قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. استانادان جان-جاققا شاشىلعان كۇن شۇعىلاسى ىسپەتتى اۆتوكولىك جولدارىنىڭ جاڭا سۇلباسى قالىپتاسۋدا. بۇلار ءوز كەزەگىندە ورتالىق پەن وڭىرلەردىڭ بايلانىسىن جانە وڭىرلەردىڭ ءوزارا بايلانىسىن نىعايتا تۇسەتىن بولادى. ۇكىمەتتىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە «نۇرلى جول» باعدارلامالارى بويىنشا ەسەبىن تىڭداۋ ءۇشىن ءبىرىنشى ءسوز كەزەگى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترى اسەت يسەكەشەۆكە بەرىلدى.
ءا.يسەكەشەۆ ءوز ءسوزىنىڭ باسىندا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ باعىتىنداعى ەكى بەسجىلدىعىنىڭ توعىسقان تۇسى الەمدىك ەكونوميكانىڭ كۇردەلى كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلگەندىگىن, ءتۇرلى گەوساياسي شاقىرۋلار, مۇناي مەن مەتالل باعالارىنىڭ قۇلدىراۋى, رەسەيگە قارسى قولدانىلىپ وتىرعان سانكتسيالار, قىتاي ەكونوميكاسى ءوسىمىنىڭ باياۋلاۋى – مىنە, وسىنىڭ بارلىعى قوسىلا كەلىپ, قازاقستانداعى يندۋستريالاندىرۋ ىسىنە, بۇتىندەي العاندا, وتاندىق ەكونوميكاعا قيىنشىلىقتارىن تيگىزگەندىگىن ايتىپ ءوتتى. بىراق, سوعان قاراماستان, ەكونوميكا ءوسىمى جالعاسىن تابۋدا.
جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ءناتيجەسىندە بيىلعى جىلدىڭ 5 ايىنىڭ قورىتىندىسىندا ونەركاسىپتىك ءونىم كولەمى 0,5 پايىزعا, تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە 1 پايىزعا, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 0,2 پايىزعا ءوستى.
تەمىر رۋداسىن ءوندىرۋ كورسەتكىشى قىتايداعى مەتاللۋرگيالىق كومپانيالاردىڭ سۇرانىسىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى 9,7 پايىزعا ازايدى.
دەگەنمەن, قابىلدانعان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى نەعۇرلىم ماڭىزدى مەتالل تۇرلەرىندە, اتاپ ايتقاندا, مىس بويىنشا 41,5 پايىز, اليۋميني بويىنشا 10 پايىز, فەرروقورىتپا بويىنشا 6,5 پايىز, گلينوزەم بويىنشا 0,5 پايىز ءوسىم كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق, بولات, ارماتۋرا, كابەل, باسقا دا بىرقاتار ونىمدەر بويىنشا ءوندىرىس كورسەتكىشى وسە ءتۇستى.
اسەت يسەكەشەۆ وسىلاي دەي كەلە, ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ ماسەلەلەرىنە ويىستى. ءماسەلەن, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ەلىمىزدەگى تسەمەنت ءوندىرىسىنىڭ كولەمى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 5 ايىنىڭ ىشىندە 14 پايىزعا نەمەسە 2954 مىڭ تونناعا وسە تۇسكەن.
يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ەلىمىزدە ىسكە قوسىلعان 770 جوبا جۇمىس ىستەۋ ءۇستىندە. دەگەنمەن, ولاردىڭ ىشىندە 200 جوبانىڭ وندىرىستىك قۋاتى ءالى دە تولىق پايدالانىلماي كەلە جاتقاندىعىن ايتۋ كەرەك. رەسەيدەگى ءرۋبلدىڭ قۇلدىراۋى جانە ەل ىشىندەگى سۇرانىستىڭ تومەندەۋى سالدارىنان ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتا تۇرۋعا تۋرا كەلدى. سوڭعى 5 ايدىڭ ىشىندە 135 جوبانىڭ ءوندىرىستىك جۇمىستارى قايتادان تۇراقتى ارناسىنا ءتۇستى.
– ءسىزدىڭ باستاماشىلدىعىڭىزبەن ىسكە قوسىلعان «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا جەكەلەگەن سالالار بويىنشا وتاندىق تاۋارلارعا دەگەن سۇرانىس ءوستى, مۇنىڭ ءوزى حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ ىسىنە ەداۋىر اسەر ەتتى, – دەدى ءا.يسەكەشەۆ.
– ماسەلەن, بۇگىنگى كۇنى 2000 شاقىرىمنان استام قاشىقتىققا سوزىلىپ جاتقان جول قۇرىلىسى جۇمىستارىنىڭ جاندانۋى ناتيجەسىندە 72 مىڭ ادام ەڭبەكپەن قامتىلىپ وتىر.
سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان رەفورمانىڭ دەر كەزىندە قولعا الىنۋى ەلىمىزگە شەت مەملەكەتتەردەن كەلىپ جاتقان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ قارقىنىنىڭ ساقتالۋىنا اسەر ەتكەن. ونەركاسىپتىك وندىرىسكە كەلىپ جاتقان مۇنداي ينۆەستيتسيالار كولەمى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگىدەن 48 پايىزعا وسە تۇسكەن.
اسەت يسەكەشەۆ يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىندا اتقارىلاتىن ىستەرگە توقتالىپ ءوتتى. «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن استانادا وڭىرلىك حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ ماسەلەسى, قازاقستاننىڭ الىپ قىتاي قولعا العان «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» جوباسىنا قوسىلۋى ەلىمىزگە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ كەلۋىنە جاڭا ءمۇمكىندىكتەر اشادى, ءسويتىپ, قازاقستاندى وڭىرلىك ينۆەستيتسيالىق حابقا اينالدىرادى, دەپ كۇتىلۋدە.
بيىلعى جىلى ءبىز 700-دەن استام شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. سونىڭ ءناتيجەسىندە 100-دەن استام مەموراندۋمعا قول قويىلدى. 26 ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, ولاردىڭ 10-ىمەن ناقتى كەلىسىمگە قول جەتتى. وسى جارتىجىلدىقتىڭ ءىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن 7 جوبا پايدالانۋعا بەرىلەدى, – دەدى ءا.يسەكەشەۆ.
قازىرگى جاعداي ونەركاسىپتىك سەكتوردىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ جونىندەگى جۇيەلى جۇمىستارعا جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. ويتكەنى, الەمدىك نارىقتا بىرقاتار ماڭىزدى تاۋارلار باعاسى قۇلدىراۋدا. سوعان بايلانىستى ەكىنشى بەسجىلدىقتا ينۆەستيتسيالار تارتۋدا جاھاندىق تەحنولوگيالىق ترەندتەرگە كوبىرەك ءمان بەرىلۋدە. وسىعان بايلانىستى بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ كومەگىمەن رىنوكتارعا نەعۇرلىم ءوتىمدى 152 تاۋار تاڭداپ الىنعان. ول تاۋارلار شارتتى تۇردە ەكى توپقا جۇيەلەنگەن. ءبىرىنشى توپتاعى تاۋارلاردى يگەرۋ ءۇشىن بىرقاتار كاپيتال قاجەتسىنەتىن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل رەتتە بىرقاتار ەرەكشە تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزۋ جانە ولاردى جاھاندىق تىزبەككە تىركەۋ ءۇشىن ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار تارتىلاتىن بولادى.
ال ەكىنشى توپتاعى تاۋارلاردى وتاندىق بيزنەستىڭ ءوزى مەملەكەتتىك قولداۋ قۇرالدارىنا سۇيەنە وتىرىپ يگەرە الادى. سوندىقتان, ءبىرىنشى توپتاعى تاۋارلاردى يگەرۋ ۇلتتىق حولدينگتەرگە تاپسىرىلسا, ەكىنشى توپتاعى تاۋارلاردى يگەرۋدى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, قولعا الاتىن بولادى.
ۇكىمەت ءوز كەزەگىندە جەكە جوبالارعا ەمەس, يندۋستريالاندىرۋعا قاجەتتى جۇيە قۇرۋ ىسىمەن, اتاپ ايتقاندا, كەدەرگىلەردى جويۋمەن, ينفراقۇرىلىمداردى قالىپتاستىرۋمەن, قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال تۋعىزۋمەن اينالىسادى.
شيكىزات ونىمدەرىن ساتۋدان ۆاليۋتالىق تۇسىمدەردىڭ ازايۋىنا بايلانىستى نەعۇرلىم وڭدەلگەن ونىمدەردى ەكسپورتقا جىلجىتۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. وسى رەتتە جىبەك جولىنىڭ قالىپتاستىرىلىپ دامىتىلۋى قىتايعا, ۇندىستانعا جانە پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە تاۋارلار ەكسپورتتاۋعا قوسىمشا مۇمكىندىكتەر بەرەتىن بولادى.
قارجىلاي قولداۋ اياسىندا ۇلتتىق قوردان 35 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, بۇل قارجى نەگىزىنەن ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋعا جۇمسالدى. سونىمەن قاتار, ەندى ولاردى سەرۆيستىك قولداۋ كۇشەيتىلەتىن بولادى. وسى ماقساتتا قحر-دا, يراندا, بەلورۋسسيادا, نوۆوسىبىردە وكىلدىكتەر اشىلۋدا.
اسەت يسەكەشەۆ ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ نەعۇرلىم يننوۆاتسيالىق بولاتىندىعىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى ءتورت باعىت تاڭداپ الىنعان. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ونەركاسىپتىك سەكتورلارى بار كاسىپورىنداردى جاڭا تەحنولوگيالىق دەڭگەيگە شىعارۋ.
ەكىنشىسى – وتاندىق عىلىمدى يندۋستريالاندىرۋ ءۇشىن قولدانبالى مىندەتتەردى شەشۋگە جۇمىلدىرۋ. وسىعان بايلانىستى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلدەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى.
ءۇشىنشىسى – ەكونوميكانىڭ جاڭا باعىتتارى ءۇشىن تەحنولوگيالىق نەگىزدەردى قالىپتاستىرۋ. مۇندا ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارعا باسىمدىقتار بەرىلەتىن بولادى.
ءتورتىنشىسى – جوعارى تەحنولوگيالىق ستارتاپ-كومپانيالاردىڭ تىم جەتىمسىزدىگى ماسەلەسىن شەشۋ. بۇل مىندەتتى شەشۋگە شەتەلدەردەن يننوۆاتورلار مەن زەرتتەۋشىلەر شاقىرىلادى. سولاردىڭ كومەگىمەن ستارتاپ-حاب قۇرىلادى.
ءا.يسەكەشەۆ ءسوزىن اياقتاعاننان كەيىن مەملەكەت باسشىسى باياندامادا ايتىلعان پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن قازىرگى الەمدىك دامۋدىڭ ترەندتەرىن ءجىتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرۋدىڭ قاجەتتىگىن ايتتى. «بۇل – بارلىعىڭا ورتاق تاپسىرما. ءبارىن دە ءوز ۋاقىتىندا ىستەۋ كەرەك. ايتپەسە, كەش قالۋىمىز مۇمكىن», دەپ ەسكەرتتى. باياندامانىڭ جاقسى جاسالعاندىعىن اتاپ ءوتتى.
ۇلتتىق قوردىڭ ۇلەسى مول
مۇنان كەيىنگى ءسوز كەزەگى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوساەۆقا بەرىلدى.
– ءسىزدىڭ تاپسىرماڭىز بويىنشا كونترتسيكلدىق ەكونوميكالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋ تارتىبىندە درايۆەر بولىپ تابىلاتىن جانە قازاقستاننىڭ قوسىمشا ەكونوميكالىق ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتەلگەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى جانە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ, تۇرعىن ءۇي ينفراقۇرىلىمىن نىعايتۋ, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن قولداۋ, قۇرىلىمدىق رەفورمالار ارقىلى ينستيتۋتتىق دامۋ مەن ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سياقتى نەگىزگى باعىتتار ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە, – دەدى ە.دوساەۆ.
مۇنان ءارى ول جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردى جەكەلەگەن باعىتتار بويىنشا بايانداپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە جىلۋ, سۋمەن قامتۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋىن تومەندەتۋ ءۇشىن وڭىرلەردە 96 الەۋمەتتىك ماڭىزدى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندە ەكەنىن, وسى ءۇشىن ۇلتتىق قوردان بيىلعى جىلعا 60 ميلليارد تەڭگە, 2016 جىلعا 90 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ وتىرعاندىعىن ايتتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە تەك بيىلعى جىلدىڭ وزىندە 266 شاقىرىمدىق جىلۋ جانە سۋمەن قامتۋ جەلىلەرى, 14 قازاندىق جاڭعىرتىلماق جانە قايتادان سالىنباق. مۇنىڭ ءوزى جۇيەنىڭ توزۋىن قازىرگى 67 پايىزدان 65 پايىزعا دەيىن تومەندەتەتىن بولادى.
بۇل ماسەلەگە, سونداي-اق, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار دا تارتىلۋدا. ماسەلەن, قىزىلوردا, اقتوبە, شىمكەنت قالالارىنداعى كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمداردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن ەۋروپالىق دامۋ جانە قايتا قۇرۋ بانكىمەن 95 ميلليون دوللاردىڭ كەلىسىمىنە قول قويىلدى.
سونداي-اق, بيىلعى جىلى پەتروپاۆل, قوستاناي, سەمەي جانە تاراز قالالارىندا 131 ميلليون دوللاردىڭ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
ەكىنشى باعىت بويىنشا ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي ينفراقۇرىلىمدارى نىعايتىلۋدا. 2015-2016 جىلدارى ارەندالىق تۇرعىن ۇيلەردى سالۋعا جانە ساتىپ الۋعا ۇلتتىق قوردان 145 ميلليارد تەڭگەنىڭ قارجىسى قاراستىرىلعان. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ قارجىسىن قوسا ەسەپكە العاندا, 7 مىڭ پاتەر پايدالانۋعا بەرىلەدى. ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا العاشقى 2437 پاتەردى ءبولۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ماۋسىم ايىندا 360 پاتەردى ءبولۋ باستالدى. قازىر 3280 ارەندالىق پاتەردىڭ قۇرىلىستارى جۇرگىزىلۋدە.
ۇستىمىزدەگى جىلى ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمداردى سالۋ جانە قالىپتاستىرۋ ءۇشىن 42,7 ميلليارد تەڭگەنىڭ ترانسفەرتتەرى قاراستىرىلعان. وسى قارجىعا 170 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
ءۇشىنشى باعىت بويىنشا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرگە قولداۋ كورسەتىلۋدە. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلى ونەركاسىپ سالاسىنداعى كاسىپكەرلەردى جەڭىلدىكتى جولمەن نەسيەلەندىرۋ ءۇشىن 100 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. مۇنىڭ سىرتىندا اتالعان ىسكە شاعىن نەسيەلەندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ نەسيەلىك جەلىلەرى ارقىلى 155 ميلليارد تەڭگە تارتىلعان. بۇل قارجى دا شاعىن جانە ورتا بيزنەس جوبالارىن نەسيەلەندىرۋگە باعىتتالادى.
وسى نەسيە جەلىسى ارقىلى بەرىلگەن قارجىلاردى ىسكە قوسۋ بارىسىندا 8 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. ونىڭ جوبالارى جۇزەگە اسقان كەزدە 220 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرى وندىرىلەتىن بولادى.
ءتورتىنشى باعىت – ينستيتۋتتىق دامۋ. بۇل ماسەلە بويىنشا ەكونوميكاداعى قۇرىلىمدىق رەفورمانى جۇرگىزۋ شاعىن قارجىلاندىرۋ ۇيىمدارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جۇرگىزىلۋدە. 23 جوبا حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىمەن بىرلەسە قارجىلاندىرىلۋدا.
ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلى بۇكىلالەمدىك بانكتەن بىرلەسە وتىرىپ, 1,1 ميلليارد دوللار تۇراتىن سەگىز جوبانى جۇزەگە اسىرۋ باستالدى. ول نەگىزىنەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن نىعايتۋعا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار, ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن 2,5 ميلليارد دوللاردىڭ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلدى. باسقا دا الەمگە تانىمال قارجى ۇيىمدارى اتالعان ىسكە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا.
بەسىنشى باعىت ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋدى كوزدەيدى. سولتۇستىك ءوڭىردىڭ شىعىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىمەن بايلانىسىن نىعايتۋ ءۇشىن وسى باعىت بويىنشا «سولتۇستىك-شىعىس-وڭتۇستىك ءترانزيتى» جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
التىنشى باعىت – ءبىلىم سالاسىنداعى ينفراقۇرىلىمداردى جاقسارتۋدى قاراستىرادى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان ەلىمىزدەگى اپاتتى جاعدايداعى جانە ءۇش اۋىسىمدا وقىتاتىن مەكتەپتەر پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان 2017 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ارنالىپ 62 ميلليارد تەڭگەنىڭ قارجىسى قاراستىرىلعان بولاتىن. بيىلعى جىلى 34 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى باستالدى. سونداي-اق, بالالار باقشالارىنىڭ جەتىمسىزدىگى پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن تاعى دا ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قارجىعا 17 تيپتىك بالالار باقشاسى سالىنۋدا.
مۇنىڭ سىرتىندا يندۋستريالاندىرۋ ءۇشىن كادرلار ازىرلەيتىن ەلىمىزدىڭ 10 ارقاۋلىق جوعارى وقۋ ورنىندا حالىقارالىق ستاندارتتارمەن جۇمىس ىستەيتىن 24 جاڭا زەرتحانا قۇرىلاتىن بولادى.
ەلباسى ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق كەشەنىن جاڭعىرتۋ – وتە ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. بىراق, بۇل رەتتە ەسكەرەتىن ماسەلە رەتىندە مەملەكەت ەسەبىنەن بولىنگەن قارجىلار جاڭا قۇرىلىستاردى باستاۋعا ەمەس, وسى ۋاقىتقا دەيىن قولعا الىنىپ قويعاندارىن اياقتاۋعا جۇمسالاتىندىعىن ەسكەرتتى. سونداي-اق, اتالعان ىسكە مەملەكەت تاراپىنان جانە ۇلتتىق قوردان ءبولىنگەن قارجىعا وتە مۇقيات قاراۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالىپ, بۇل ىستە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تاسىلدەردى قولدانعانى ءجون بولاتىندىعىن العا تارتتى.
مۇنان كەيىن تەلەكوپىر ارقىلى وڭىرلەرمەن بايلانىس جاسالىنىپ, بىرقاتار اكىمدەردىڭ ەسەپتەرى تىڭدالدى. جاڭادان جۇزەگە اسقان يندۋستريالاندىرۋ جوبالارى ىسكە قوسىلدى.
وڭىرلەردى ورگە سۇيرەر جوبالار
تەلەكوپىر اياسىندا جاڭا يندۋستريالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق نىساندار اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ, يندۋستريالاندىرۋ كۇنى اياسىنداعى تەلەكوپىردە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەمىرتاۋداعى №3-ءشى دومنا پەشىنىڭ يننوۆاتسيالىق جابدىقتالعان جوباسى مەن وسكەمەندە كەۋەكتى تيتان بلوكتارىن قوساقتاپ سىعىمدايتىن تەڭدەسسىز جوبانى ىسكە قوسۋعا رۇقسات بەردى.
اتاپ ايتقاندا, الەمدە شيكىزاتقا سۇرانىس تومەندەۋىنە قاراماستان «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» مەن «وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى» جاڭعىرتىلۋدا. تەمىرتاۋدا № 3-ءشى دومنا پەشى يننوۆاتسيالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالدى. ەندى جىلىنا 2,3 ميلليون توننا شويىن الىپ, بولات ءوندىرىسىن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتەدى. ال وسكەمەندە كەۋەكتى تيتان بلوكتارىن قوساقتاپ سىعىمدايتىن تەڭدەسسىز جوبا ىسكە قوسىلدى. سالا شيكىزات بازاسىنان قۇيما ءوندىرىسىنىڭ جوعارى 4-ءشى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. بىرىكتىرىلگەن تەحنولوگيالىق تسيكل تولىق اۆتوماتتاندىرىلدى. قازاقستان تيتانى الەمدىك نارىققا بەرىك ورنىقتى.
«ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق №3 دومنا پەشىن قايتا قۇرۋ جانە جاڭعىرتۋ قۇنى 32,2 ملرد. تەڭگە. جۇمىس ورنى 278 ادامدى قۇرايدى. سونىمەن قاتار, جوبا قۋاتتىلىعى جىلىنا 2,3 ملن. توننا شويىن وندىرۋگە جەتەدى. اتالعان پەشتى ىسكە قوسۋعا رۇقسات سۇراعان «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» ارداگەرى توقتارحان ىسقاقوۆ ۇلكەن قۋانىشتى ايتا وتىرىپ, كاسىپورىننىڭ تاريحىنا دا توقتالىپ ءوتتى. «قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! 3 شىلدەدە ءسىز ءوزىڭىز بەل ورتاسىندا بولعان تاريحي وقيعا العاشقى قازاقستاندىق شويىن قورىتىلعانىنا 55 جىل تولادى! ءسىزدى وسى ەرەكشە وقيعامەن قۇتتىقتاۋعا رۇقسات ەتىڭىز. ءسىزدىڭ تەمىرتاۋدا ەڭبەك ەتكەنىڭىزدى ماقتان تۇتامىز! مەتاللۋرگتەردىڭ ءاردايىم سىزبەن بىرگە ەكەندىگىنە جانە ەلىمىزدىڭ يگىلىگى جولىندا ەڭبەك ەتەتىنىنە سەندىرەمىز!», دەدى ول. مەملەكەت باسشىسى وسىناۋ پەشتىڭ وسىنداي قيىن كەزەڭگە قاراماي اشىلعالى وتىرعانىنا توقتالدى. «ەرتەڭ مەنىڭ قاتىسۋىممەن قازاقستاندىق ماگنيتكادان ءبىرىنشى شويىن الىنعانىنا تۋرا 55 جىل بولادى. وسى ايتۋلى كۇنمەن بارلىعىڭىزدى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. قازىر وڭاي كەزەڭ ەمەس ەكەنى ءمالىم. سوعان قاراماي, پەشتىڭ جاڭعىرتىلۋى كومبينات ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك. تاياۋدا ءبىز لاكشمي ميتتالمەن كەزدەسىپ, وسى ماسەلەلەردىڭ ءبارىن تالقىلاعان بولاتىنبىز», دەگەن مەملەكەت باسشىسى ءبىر كەزدەرى وزىمەن بىرگە كومبيناتتا جۇمىس ىستەگەن دوس-جاراندارىنا جىلى لەبىزىن ءبىلدىرىپ, ولاردى جەكە-جەكە اتاپ ءوتتى.
ال «وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى» اق-تىڭ تيتان قۇيماسى مەن قورىتپاسى زاۋىتىنىڭ قۇنى – 1 ملرد. تەڭگە. جوبا قۋاتتىلىعى جىلىنا 30 مىڭ توننا تيتاندى قۇراماق. «يندۋستريالاندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ءبىزدىڭ كومبينات قازاقستاندا العاش بولىپ تيتان بلوكتارىن قابات-قابات ءبولۋدىڭ تەحنولوگياسىن ەنگىزدى. ءبىز وسى بىرەگەي جوباعا 1 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيالادىق. قازىرگى كەزدە ءوندىرىستى باسقارۋ ۇدەرىسىن تولىقتاي اۆتوماتتاندىردىق, سونىمەن قاتار, تيتاننىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتىپ, ونىڭ ساپاسىن كوتەردىك», دەدى «وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى» اق پرەزيدەنتى اسەم مامۋتوۆا. ءسويتىپ, ول زاۋىتتى جۇمىسقا قوسۋعا رۇقسات سۇرادى. ءوندىرىس پەن ونىڭ جۇمىسشىلارىنا اق جول تىلەگەن ەلباسى تيتان ءوندىرۋدىڭ ماڭىزى جونىندە ايتىپ ءوتتى. «تيتان كومبيناتى قازاقستانداعى تاماشا ءوندىرىس وشاعى. مۇنداي كاسىپورىننىڭ ەكىنشىسى باسقا جەردە جوق ەكەنى بەلگىلى» دەدى.
كەلەسى كەزەك, ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ باستى جاڭالىعى – شەتەل ينۆەستيتسياسى ارقىلى وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا شىعارىلعان جاڭا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ ءوندىرىس ورىندارىنا كەلدى. «KAZ KIOTI» كومپانياسى وڭتۇستىك كورەيانىڭ «داەدونگ» كومپانياسىمەن بىرىگىپ شىعارعان تراكتور ەگىستىك جەرلەر مەن ماقتا تەرىمىنە, باۋ-باقشا وسىرۋگە وتە پايدالى. ءوزى شاعىن بولعانمەن, ءونىمدى. باعاسى دا قىمبات ەمەس. تراكتور وتاندىق نارىقتان باسقا 2017 جىلدان باستاپ كورشى ەلدەرگە ساتىلاتىن بولىپ جوسپارلانىپتى. ال, «كازتەحماش» ماشينا جاساۋ زاۋىتى» استىقتى وڭىرلەر ءۇشىن ەۋروپالىق ۇلگىدەگى كومباين جانە باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن شىعارادى. كومباين رەسەيدىڭ شەكارالاس اۋداندارىنا, اۋعانستان, موڭعوليا, قىتايعا ەكسپورتتالادى. ەندى پولشانىڭ PRONAR كومپانياسىمەن بىرلەسىپ ءشوپ شاۋىپ, جينايتىن ماشينا مەن تىرماۋىش قۇراستىرۋ قولعا الىنادى.
– بۇل كورەيلەرمەن بىرلەسكەن «KazKioti» كومپانياسىنىڭ العاشقى ءونىمى. جوباعا 7 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا جۇمسالدى. جىلىنا 5000 دانا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن شىعارا الامىز. بيىل 600 تراكتور شىعارامىز جانە 400 جۇمىس ورنىن اشامىز. ءبىزدىڭ جوبا «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلىپ جاتقان جاڭا يندۋستريالىق ايماقتا ءساتتى جۇزەگە اسىرىلدى, – دەدى «KAZ KIOTI» جشس باسقارۋشى ديرەكتورى باحتيەر ماماتوۆ. ونىڭ ءسوزىن جالعاستىرعان «كازتەحماش ماشينا جاساۋ زاۋىتى» جشس باس ديرەكتورى ءسابيت شاكەنوۆ فينليانديا جانە پولشا ەلىنەن كەلگەن سەرىكتەستەرىمەن بىرلەسىپ جاڭا استىق جينايتىن تەحنيكا زاۋىتىن ىسكە قوسۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى. «قازاقستانعا جىلىنا 1,5 مىڭ دانا جوعارى كلاستى كومباين قاجەت. جوبانى ىسكە قوسۋ بۇل قاجەتتىلىكتىڭ تورتتەن ءبىرىن تولتىرادى. الداعى ۋاقىتتا رەسەيدىڭ شەكارالاس وڭىرلەرىنە ەكسپورتتايمىز. 2018 جىلى كومباينداعى وتاندىق بولشەكتەر 60 پايىزعا جەتەدى», دەدى ول.
ولاردىڭ ءار سوزىنە زەر سالعان ەلباسى: «بۇل وتە ۇلكەن قۋانىش. مەكەمەنىڭ جۇمىسى تابىستى بولسىن», دەپ ءوز رۇقساتىن بەردى. شارا بارىسىندا قوستاناي وبلىسىنداعى جاڭا ءسۇت زاۋىتى دا ىسكە قوسىلدى. ول جونىندە قىسقاشا توقتالىپ وتسەك, «ليدەر-2010» سەرىكتەستىگى رۋدنىي قالاسىندا ءسۇت پەن اشىتىلعان ءسۇت ونىمدەرىن شىعاراتىن جاڭا تسەحتى ىسكە قوستى. مۇندا ءونىم قۇرامى جوعارى ساپالى شيكىزاتپەن بايىتىلىپ, ءداستۇرلى ادىسپەن پاستەرلەنەدى. ساقتاۋ مەرزىمى 5 كۇننەن 21 كۇنگە دەيىن ۇزارتىلىپ, قولايلى ىدىستارعا قۇيىلادى. ەۋروپالىق تالاپقا ساي جەلى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا شەتەلدەن اكەلىنىپ, وتاندىق ماماندار ارنايى دايارلىقتان ءوتىپتى. «ءبىز ءۇش جىل بۇرىن باستاۋ العان ءسۇت-تاۋارلى ءوندىرىسىمىزدى دامىتۋدى جالعاستىرۋدامىز. وسى ورايدا كۇن سايىن 20 تونناعا دەيىن ءسۇت وندىرۋدەمىز. ءسىزدىڭ تاپسىرماڭىزعا سايكەس, ءسۇتتى قايتا وڭدەۋ جانە ونىمدەردى ءوندىرۋدىڭ كلاستەرىن قۇرۋدامىز. الەمدىك ستاندارت بويىنشا جاڭا ءسۇت زاۋىتىن سالدىق. ونىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 7 مىڭ توننانى قۇرايدى. ءبىز ءونىمدى قازاقستاننىڭ بارشا وڭىرىنە جانە رەسەيدىڭ 30 قالاسىنا جەتكىزۋدەمىز», دەدى «ليدەر-2010» جشس باس ديرەكتورى ۆلاديمير شيرياەۆ. بۇل كاسىپورىننىڭ جاڭارۋ جۇمىستارىنا كوڭىلى تولعان مەملەكەت باسشىسى, «مۇمكىن, دامىعان ۇلكەن ەلدەردە كۇنىنە 20 توننا ءسۇت ءوندىرۋ سونشالىقتى جاڭالىق بولماس. ال ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن بۇل وتە ۇلكەن جەتىستىك», دەپ زاۋىتتى ىسكە قوسۋعا رۇقسات ەتتى.
ەلىمىزدە جاسىل ەنەرگەتيكاعا ءوتۋ ۇدەرىسى باستالعالى دا ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. تەلەكوپىردەگى ايتۋلى جاڭالىقتىڭ ءبىرى, جامبىل وبلىسىندا ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى كۇن ەنەرگياسىنىڭ ستانساسىن ىسكە قوسۋ بولدى. ناتيجەسىندە, وڭتۇستىك ايماقتاعى ەلەكتر قۋاتىنا تاپشىلىق جاڭا جوبالار ارقىلى ويداعىداي شەشىلمەك. «بۋرنىي» كۇن ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا گەرمانيانىڭ «Ecap Solushion» كومپانياسى تارتىلدى. 150 گەكتارداعى جاڭا ستانسانىڭ قۋاتتىلىعى 50 مەگاۆاتت. ول 15 مىڭ ءۇيدى جارىقپەن قامتاماسىز ەتەدى. ال, «Burnoe Solar-1» جشس-نىڭ كۇن ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇنى – 23,6 ملرد. تەڭگە, جوبا قۋاتتىلىعى – 50 مۆت. كورىنەدى. «ءبىزدىڭ ەلەكتر ستانسا 150 گەكتار جەرگە ورنالاسقان. ول – ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ستانسا. كۇن ەنەرگياسىنىڭ ەسەبىنەن جىلىنا 73 ملن. كۆت. قۋات وندىرۋگە قاۋقارلى. ءبىز بۇگىن ىسكە قوسىلۋعا دايىنبىز», دەدى «Samruk Kazyna United Green» جشس باس ديرەكتورى نۇرلان قاپەنوۆ.
الماتى وبلىسىندا ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا اياقتالعان جاڭا وندىرىستەردىڭ ايتۋلىسى – «Aluminium of Kazakhstan» كومپانياسى ەكەن. اليۋميني پروفيلدەرىن شىعارۋشى زاۋىتىنىڭ ءوز قۇيۋ كەشەنى مەن انودتاۋ تەحنولوگياسى بار. كاسىپورىنعا سىعىمداۋدىڭ تەحنولوگيالىق جەلىسى قويىلعاندىقتان ءونىمى ەۋروستاندارتقا ساي. اليۋميني بۇيىمدارى 12 قاباتتان جوعارى عيماراتتار سالۋعا جانە قاسبەت, ەسىك, تەرەزە جاساۋعا ارنالعان. ول ەكسپو-2017 نىساندارى قۇرىلىسىنا وتە كەرەك. اليۋميني پروفيلدەرىن شىعارۋ زاۋىتىنىڭ قۇنى – 2,8 ملرد. تەڭگە, جوبا قۋاتتىلىعى – جىلىنا 12000 توننا اليۋميني ونىمدەرى. «اليۋميني پروفيلدەرى زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى ەكى جىل بۇرىن باستالىپ, قازىر تابىستى اياقتالعان. زاۋىت ايىنا 1000 تونناعا دەيىن ءونىم وندىرەدى. تەڭدەسسىز قوندىرعىلار ارقىلى ءاليۋمينيدىڭ ءۇش جۇزدەن استام كەسىندىلەرى شىعادى. ءبىز ەكسپو-2017 نىساندارىن ساپالى ونىممەن تولىق قامتاماسىز ەتە الامىز! قۇرمەتتى ەلباسى! وسىنداي قۋاتتى زاۋىت قۇرۋ مەن ىسكە قوسۋ مەملەكەتىمىزدىڭ قولداۋى اياسىندا جۇزەگە اسىپ وتىرعاندىقتان, سىزگە ۇلكەن العىس ايتامىز!» دەدى «Aluminium of Kazakhstan» جشس باس ديرەكتورى نۇرسۇلتان جۇمابەك. ءوز كەزەگىندە مەملەكەت باسشىسى «كۇننەن ەنەرگيا الاتىن ستانسانىڭ سالىنۋى تەك جامبىل وبلىسىندا عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستان ءۇشىن اسا ۇلكەن قۋانىش. ال اليۋمينيگە قاتىستى, مەن بۇل ءىس تۋرالى كوپتەن بەرى ايتىپ كەلەمىن. وسى ونىمدەر قۇرىلىستىڭ بارلىق سالاسىنا كەرەك ەكەنى ءمالىم. سوندىقتان ەكى كاسىپورىننىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن. مول تابىسقا كەنەلىڭىزدەر», دەدى.
بۇيىرتسا, بۇدان بىلاي پوليپروپيلەن جانە پوليەتيلەن ونىمدەرى شەتەلدەن تاسىمالدانبايدى. سەبەبى, اتىراۋ وبلىسىندا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتا العاشقى جوبا بياكسالدى پوليپروپيلەن قابىقشاسىن شىعاراتىن «پوليمەر پروداكشن» جشس ءوندىرىسى ىسكە قوسىلدى. «پوليمەر پروداكشن» جشس-دا 371 جۇمىس ورنى اشىلۋدا. جوبا قۋاتتىلىعى 48 ملن. دانا پوليپروپيلەن قاپشىعى, 4125 مىڭ توننا پوليەتيلەن قابىقشاسى, جىلىنا 14738 توننا بياكسالدى پوليپروپيلەن قابىقشاسىن وندىرەدى. «قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ءبىزدىڭ «بىرىككەن حيميا كومپانياسى» زاۋىتىندا 30-دان استام ءونىم ءتۇرى شىعارىلماق. ونىڭ 60 پايىزى ەكسپورتتالادى. قازاقستاندا زاتتى بۋىپ-تۇيەتىن سالانى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە شىعارۋ – جوبانىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى. 2019 جىلى زاۋىت يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە كورشىلەس مۇناي-حيميا كاسىپورىندارىنان الىنعان شيكىزاتتى پايدالانادى. قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! سىزگە قولداۋ كورسەتكەنىڭىز ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرۋگە جانە ءبىزدىڭ زاۋىتتىڭ ءبىرىنشى ەكى جەلىسىن ىسكە قوسۋعا رۇقسات ەتىڭىز!» دەدى بۇل جونىندە «پوليمەر پروداكشن» جشس باس ديرەكتورى عابيت زاكاريا. ەلباسى زاۋىتتىڭ ماڭىزى جونىندە ايتتى. «وتە قاجەت ءوندىرىس. مۇنايدان الىناتىن پلاستماسس پوليمەرلەر بىزگە كەرەك ەدى. اتىرۋدا ۇلكەن كلاستەر جاساپ جاتىرمىز. وسى ءوندىرىس سونىڭ تۇڭعىش قارلىعاشى بولىپ سانالادى. ال ەندى تابىستى بولىڭدار. ءوندىرىستى ىسكە قوسايىق», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن.
نۇرلى جول ناتيجەلەرى
سونداي-اق, تەلەكوپىر بارىسىندا مەملەكەت باسشىسىنا جاڭا يندۋستريالاندىرۋ اياسىنداعى تەلەكوپىردە «نۇرلى جول» باعدارلاماسى تۇرعىسىنداعى ينفراقۇرىلىمدىق نىسانداردىڭ قۇرىلىس بارىسى دا تانىستىرىلدى.
يندۋستريالاندىرۋمەن قاتار, ەلدەگى ينفراقۇرىلىمدار دا شارا بارىسىندا نازار اۋدارتتى. «قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! جولداۋىڭىز بويىنشا استانا مەن وڭىرلەردى بايلانىستىراتىن ۇزاقتىعى 7 مىڭ شاقىرىم 11 اۆتوجول جوباسىن ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. اۆتوجول جوبالارىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا 200 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتىلادى. 2020 جىلعا دەيىن قوزعالىس قارقىندىلىعى 2,5 ەسە وسەدى. اۆتوموبيل كولىگى مەن ترانزيت 2 ەسەگە ارتادى. باسىم جوبالاردىڭ ءبىرى – استانا مەن الماتى اراسىن قاراعاندى, بالقاش جانە قاپشاعاي قالالارى ارقىلى بايلانىستىراتىن, I ساناتتاعى, جالپى ۇزىندىعى 1 282 شاقىرىمدىق «ورتالىق-وڭتۇستىك» ءدالىزى بولىپ تابىلادى. استانا مەن الماتى اراسىندا جول ءجۇرۋ ۋاقىتى 6 ساعاتقا ازايادى. قازىر ءبىز «الماتى-قاپشاعاي» ۋچاسكەسىندە تۇرمىز. بيىل وسى ۋچاسكە بويىمەن ءبىر باعىتتاعى جول قوزعالىسىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ 1-ءشى ۆيتسە-ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك.
كەلەسى ءسوز كەزەگىن العان اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى مەرەكە پشەمباەۆ: «قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ءسىزدىڭ تاپسىرماڭىز بويىنشا «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. بيىلعى جىل قورىتىندىسى بويىنشا رەسەي فەدەراتسياسى شەكاراسىنان الماتى قالاسىنا دەيىن اۆتوموبيل جولىن تولىق اشۋ جوسپارلانۋدا. جۇمىستار جالپى بەكىتىلگەن جوسپارعا سايكەس جۇرگىزىلۋدە. 2016 جىلى ءدالىزدى قايتا جاڭارتۋدى تولىعىمەن اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. اتالعان جوبانىڭ اياسىندا قازاقستان تاريحىندا العاشقى اۆتوجول تۋننەلى سالىنۋدا. ونىڭ ۇزىندىعى 940 مەتر, ول شىمكەنت پەن تاراز قالالارى اراسىنداعى شاقپاق اتا اسۋى ارقىلى قاۋىپسىز جول قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتەدى», دەدى. ءوز كەزەگىندە پاۆلودار وبلىسىنان سويلەگەن «قازاۆتوجول» ۇك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۇلان ءالىپوۆ باعدارلامانىڭ ءىرى جوبالارىنىڭ ءبىرى – «پاۆلودار – سەمەي» اۆتوجولى تۋرالى ايتتى. «قازىرگى تاڭدا جۇمىس 500 شاقىرىم بولاتىن 16 ۋچاسكەدە جۇرگىزىلۋدە, ونىڭ ىشىندە 100 شاقىرىمى بيىلعى جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى. قازىر ءبىز اتالعان ءدالىزدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتقان نىسانداردىڭ بىرىندە ەرتىس وزەنى ارقىلى وتەتىن كوپىر وتكەلىندە تۇرمىز. قۇرىلىس جۇمىستارى وندىرىستىك كەستەگە سايكەس جۇرگىزىلۋدە. كەلەسى جىلى استانانىڭ جولىن «پاۆلودار –سەمەي» اۆتوجولىمەن وسى كوپىر ارقىلى بايلانىستىرامىز. بۇل وتكەل پاۆلودار قالاسىندا ورنالاسقان ەرتىس وزەنى ارقىلى وتەتىن جالعىز ەسكى كوپىردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى», دەدى ول.
بۇلاردان بولەك, «قازاۆتوجول» ۇك» اق باسقارما توراعاسى ەرمەك قيزاتوۆ «ورتالىق – باتىس» كولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسىمەن تانىستىردى. «بۇل جوبا استانانى قازاقستاننىڭ باتىس وبلىستارىمەن ساپالى اۆتوكولىك جولى ارقىلى بايلانىستىرادى. سونداي-اق, ماكروايماقتىڭ تۇتاس دامۋىنا ىقپال ەتىپ, رەسەي نارىعىنا وتاندىق تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. اتالعان جوبا رەسەيدىڭ وڭتۇستىكتەگى استراحان, ۆولگوگراد جانە ساراتوۆ قالالارىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىن «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسى «ورال – تاسقالا – ساراتوۆ» ۋچاسكەسىن جاڭعىرتۋعا دايىن. قۇرمەتتى پرەزيدەنت, جۇمىستى باستاۋعا رۇقسات سۇرايمىز!» دەدى توراعا. جول قۇرىلىستارىنىڭ جۇمىسىن باستاۋعا رۇقسات بەرگەن ەلباسى بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. «سالىنىپ جاتقان اۆتو جانە تەمىرجولدار قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىنا بارادى. بۇل جولدار كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن سالىنىپ جاتىر. استانادان بارلىق ايماقتارعا تارتىلاتىن جولدار شۇعىلا سەكىلدى جەر-جەرلەرگە تارايدى. وسىلاي كەڭ-بايتاق ۇلى دالامىزدا جولدار اشىلىپ, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى. ول جولداردىڭ بويىندا كوپتەگەن ادامدار جۇمىس ىستەيتىن بولادى. سوندىقتان سالىنىپ جاتقان جولداردىڭ ساپاسىنا ۇنەمى كوڭىل بولۋلەرىڭ كەرەك. ايتپاعىم, بيىل سالىنىپ, كەلەسى جىلى قايتادان جوندەلەتىن بولماسىن. ونداي جاعدايدا ماسەلەنى باسقاشا قارايمىز. سەبەبى, وعان شەتەلدەن قىرۋار قارجى تارتىپ جاتىرمىز. وعان قوسا ءوزىمىز جيناعان قوردان دا مول قارجى ءبولىپ وتىرمىز. جاڭا تەحنيكالار اكەلۋدەمىز. بىلىكتى مامانداردى قىزمەتكە تارتتىق. وسىنىڭ بارىنە, سايىپ كەلگەندە, جول جۇمىسىنا مۇقيات بولۋلارىڭدى تالاپ ەتەمىن. ال ەندى ىسكە كىرىسە بەرىڭدەر», دەدى پرەزيدەنت.
وتكەن جىلى 1 قازاندا مەملەكەت باسشىسى بورجاقتى – ەرساي تەمىرجول قۇرىلىسىن باستاۋعا رۇقسات ەتتى. جەلىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 13,9 شاقىرىم. كاسپيدەگى كولىك قوزعالىسىن قولداۋعا ارنالعان ينفراقۇرىلىمدىق نىسان بولىپ تابىلادى. ول قازىرگى جۇمىس جاساپ تۇرعان ماڭعىشلاق – وزەن ماگيسترالىن قۇرىق پورتىنا قاراي قوسادى. قۇرىق پورتىندا قۋاتتى پاروم كەشەنى جۇمىسى قارقىن الدى. بولاشاقتا قۇرىق پورتى كاسپي تەڭىزى سەكتورىندا مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ستراتەگيالىق تاپسىرمالارىن ورىندايدى. قۇرىق پورتى اۋماعىندا كەمە قۇرىلىسى, كەمە جوندەيتىن, مەتالل قۇراستىرۋ زاۋىتتارى, مۇناي قۇيۋ تەرمينالى, تەحنوپارك, تەڭىز وپەراتسيالارىن قولداۋ بازاسى, قۇتقارۋ ورتالىعى بوي كوتەرەدى. بۇگىن ەرساي ستانساسىنان العاشقى جۇك پويىزى جىبەرىلدى. قۇرىق پورتىنا تسەمەنت, قۇم, تەمىربەتون بۇيىمدارى, استىق تاسىلا باستايدى. «اسا مارتەبەلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! بىلتىر قازان ايىندا ءوزىڭىز وسى بورجاقتى – ەرساي تەمىر جول قۇرىلىسىن باستاۋعا رۇقسات ەتتىڭىز. بۇل جەلى «نۇ
