ومىردە وزىندىك ءىز قالدىرعان

امال نە؟! بۇل سوزدەردى وتكەن شاقپەن ايتقالى وتىرمىز. سوعان ءماجبۇرمىز! مىناۋ جارىق دۇنيە تۋرالى, ءوڭىن بەرمەس قىزىل-جاسىل بوياۋلى ءومىر جايىندا شۇيىركەلەسە سىرلاسىپ, اناۋ باقتىڭ ىشىندە بىرگە جۇرگەنىمىز كەشە عانا ەدى. ەندى, مىنە, وزەگىمىزدى ورتكە شالدىرا ەستەلىك ايتىپ وتىرمىز... قازاقتىڭ اسىل سوزدەرىنىڭ ءبىرى: «تۋعان جەر – تۇعىرىڭ, تۋعان ەل – التىن بەسىك», دەپ ايتىلادى. ءيا, تۋعان جەرى توكەڭنىڭ – تولەپبەرگەن ابەن ۇلى توباعابىلدىڭ تۇعىرى, التىن بەسىگى بولدى. دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەن ساتتەن باستاپ, التىن بەسىك بولىپ تەربەتتى, ەركەلەتتى, تۇڭعىش تابان تىرەگەن تۇعىرى بولدى, ەرجەتكىزدى. تۋعان جەرىندە توپشىسىن بەكىتكەن بارلىق پەرزەنتتەر ءتارىزدى قولىنا العاش قالام ۇستاعاننان باس­تاپ تەمىرقانات جىرلارىن اتامەكەنىنە ارناۋى سونىڭ بەلگىسى بولاتىن. سولاردىڭ ءبىرى «تەرەڭوزەگىم» دەپ اتالعان جىر جولدارى. ءبىر قىزىعى, تۋعان جەرىنە دەگەن وسى ءبىر جۇرەك ءلۇپىلىن ءوزىنىڭ تۋعان ءىنىسى كەڭەسباي ابەنوۆ جەرگە تۇسىرمەي قاعىپ الدى. قاعىپ الدى دا اسەم سازبەن ءورىپ, ءان ەتىپ اۋەلەتىپ اكەتتى. ءسويتىپ, اعالى-ءىنىلى ەكەۋىنىڭ اتا­مەكەنگە دەگەن پەرزەنتتىك ماحابباتىنا تولى سىرشىل سەزىمى تەرەڭوزەك جاستارىنىڭ سۇيىك­تى انىنە اينالدى: وڭاشا شىعىپ بىراۋىق, تاسىتىپ شابىت وزەنىن, وزىڭە عانا جىر جازىپ بەرەمىن, تەرەڭوزەگىم, – دەپ اسقاقتاي كوتەرىلگەن پەرزەنتتىك جۇرەك ءلۇپىلى سىردىڭ بويىن شارلاپ كەتتى. تۋعان توپىراعى قۇنارلى, سۋسىنداعان بۇلاعى ءمولدىر بولعان تولەپبەرگەننىڭ ەندى سوعان سايكەس ايتارى بار ايدارلى ازامات بولىپ وسپەسكە قاقىسى جوق ەدى. توكەڭ سول بيىك­تەن كورىنە ءبىلدى. اۋەل باستا ادەبيەت تابالدىرىعىن «باسپالداق» اتتى تىرناقالدى دۇنيەسى 1955 جىلى قىزىلوردا وبلىستىق «لەنين جولى» گازەتىندە جارىق كورىپ, سودان بەرگى ۋاقىت ىشىندە «تاعدىر», «جازيرا», «تاعى ءبىر كۇز», «تۇسىنسەڭ ەدى مەنى», «جۇرەگىم سوعىپ تۇرعاندا» سەكىلدى كىتاپتارى جارىق كورىپتى. ولاردىڭ ارقايسىسى – ءبىر-ءبىر الەم, ءبىر-ءبىر شەجىرە. قازىرگى ءسات ولارعا جەكە-جەكە توقتالىپ جاتۋعا ۋاقىت شىركىن مۇمكىندىك بەرە بەرمەيدى. ءبىز سوندىقتان ونىڭ شىعارماشىلىق, ادامي بولمىسىنا قىسقاشا عانا شولۋ جاساپ وتپەكپىز. تولەپبەرگەن توباعابىل قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن بويدا ەڭبەك جولىن «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە باستاپ, كەيىنىرەك ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولدى. بىرەر جىلدان سوڭ قازاق راديوسىنا قىزمەتكە اۋى­سىپ, وندا وتىز جىلدان استام ۋاقىت ەڭبەك ەتتى. ونىڭ ىسكەر ۇيىمداستىرۋشى, بىلىكتى باسشى رەتىندە قالىپتاسقان كەزى, ەلى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگى وسى كەزدە بايقالدى. قازاق راديو­سىنىڭ رەداكتورى, قازاق كسر تەلەۆيزيا جانە راديوحابار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىندە باس رەداكتور, «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسىنىڭ ستسەناري جونىندەگى القا مۇشەسى, قازاق راديوسىندا باس رەداكتور, حالىقارالىق «تۇران» راديوسىنىڭ باس رەداكتورى, قازاق كسر مينيسترلەر كابينەتى جانىنداعى ءتىل كوميتەتىندە ءبولىم باستىعى بولدى. مۇندا ول تاعدىردىڭ ءتۇرلى تولقىندارىنىڭ اسەرىمەن شەتەل اسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعان قازاق باۋىرلاردى اتامەكەننىڭ تىنىس-ءتىرشى­لىگىمەن جان-جاقتى تانىستىرىپ وتىرسا, قازاق راديوسى ادەبي-درامالىق حابارلار باس رەداكتسياسىن باسقارعان جىلدارىندا «قالامگەر» ادەبي ستۋدياسى مەن ەفيردەگى «قازاقستان» راديوتەاترىنان بەرىلگەن شىعارمالار لەگى ارقىلى رۋحاني بايلىعىمىزدى ارتتىرا ءتۇستى. بۇل جىلدار كولەمىندە تولەپبەرگەن توباعابىلدىڭ باسشىلىعىمەن ادەبيەت, ونەر, تەاتر, قوعام, عىلىم قايراتكەرلەرى ءتارىزدى حالقىمىزدىڭ كوپتەگەن ءبىرتۋار تۇلعالارىنىڭ داۋىستارى قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىنا قابىلدانىپ ساقتالدى. ولاردان وزگە كوپشىلىك ىقىلاسىنا بولەنگەن دەرەكتى تەلەفيلمدەردىڭ اۆتورى بولدى. تولەپبەرگەن توباعابىل تۋعان ەلى مەن حالقىنىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان كەلگەندە, وزىنە دە, وزگەگە دە بيىك تالاپتار تۇرعىسىنان قارادى. ونىسى ەلەۋسىز قالعان جوق, ارينە! ونداي قايتپاس, قايسار قايراتى, ماقساتىن ورىنداۋ جولىنداعى بىربەتكەيلىگى ەڭ الدىمەن قالامداس ارىپتەستەرى مەن دوستارى تاراپىنان جوعارى باعالاندى. سولاردىڭ قاتارىندا, نەلەر تاماشا جىر مارجاندارىن تۋدىرعان, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ لەبىزى جۇرەك تەبىرەنتپەي قويمايدى. «ونى كورگەنىمە دە وتىز جىلداي بولىپ قالىپتى. بيىك بويلى, ماڭدايى كەرە قارىس جىگىت ۇيالا, يمەنە كىردى ءبىزدىڭ ۇيىمىزگە, – دەيدى ابىز اقىن توكەڭنىڭ الپىسقا تولعان مەرەيتويىنا وراي ايتقان جۇرەكجاردى سوزىندە. – سىردىڭ سۋىن ول دا ءىشىپتى, مەن دە ءىشىپپىن. مەن باياعىدا ىشسەم, بۇل مەنەن وتىز جىلداي كەيىن ىشكەن ەكەن. سىر اڭگىمەنىڭ ارقاۋى بولدى دا ءوزارا ولكەمىزدىڭ اقىندارى اڭگىمە بولدى. اسقار اعانىڭ اقىندىعىن ماقتاستىق. نارتايدىڭ نارلىعىن, تۇرماعامبەتتىڭ «شاھناماسىن» شامداي بيىككە كوتەردىك. ول جاي راديوجۋرناليسىنەن گورى بىلىكتى, بىلگىر جازۋشىعا, العىر اقىنعا ۇقساپ كەتتى. زەردەلى جاسقا, زەرەك كوڭىلگە ءسۇيىندىم. العاشقى كەزدەسۋىمىز سوڭعى كەزدەسۋلەرگە جول اشتى. اقىرىنداپ تولەپبەرگەننىڭ اڭگىمەلەرىن, پوۆەستەرىن, پەسالارىن وقي باس­تادىم. دارىن دارحاندىعىن سەزىندىم. بىرتە-بىرتە تەرەزەسى تەڭ ادامداي تەبىرەنە سويلەيتىن بولدىق». تولەپبەرگەن توباعابىلدىڭ تالانتىنا, رۋحاني بيىكتىگىنە, الماس قىلىشتاي كەسىپ تۇسەتىن وتكىرلىگىنە وزگە زامانداستارى مەن ءارىپ­تەستەرى دە تالاي رەت ءتانتى بولعان. قازاق جى­رىنىڭ جامپوزى, شىعارماشىلىق ۇندەستىگى شىنايى سىيلاستىققا, دوستىققا ۇلاسقان قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ جۇرەك لۇپىلىنە نازار سالى­ڭىزشى: «شىندىقپەن شىتىمىردى جارىپ وتكەن, جان-جاعىن شۇعىلاداي جارىق ەتكەن. قۋانىش اكەلەدى كوڭىلىمە, وسىنداي ءبىر دوسىمنىڭ بارى كوپتەن. كۇرەسكە جۇرەك بايعۇس جارار قانشا, جۇلقىستى جان بەرىسىپ, جان العانشا. جالعاندىقپەن كۇرەستى ول جالعىز ءوزى, قويۋ شاش قارا بۇيرا اعارعانشا», – دەپ اعىنان جارىلادى. تولەپبەرگەن ەڭبەگى قوعام مەن جازۋشىلار وداعى تاراپىنان دا لايىقتى باعاسىن الدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. ول كسرو تەلەۆيزياسى مەن راديوسىنىڭ ۇزدىگى, «ەڭبەك­تەگى ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, ءۇش مارتە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى.قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەگى سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى. تۋعان جەرى مەن ەلىنىڭ ەڭسەسى بيىك بولۋىن ومىرلىك مۇراتى ەتكەن, سونىڭ جولىندا تامشىلاتىپ تەر توككەن, شەجىرەلى سىرلارىن وقىرماندارى مەن تىڭداۋشىلارىنا ۇسىنعان تولەپبەرگەن توباعابىل ءوزىنىڭ كىن­دىك قانى تامعان تەرەڭوزەگىنەن باستالعان ماحابباتىنىڭ اۋقىمىن, ەر جەتە, ەسەيە كەلە كەڭەيتە ءتۇسىپ, بۇكىل قازاق جەرىنىڭ, ەگەمەندىك الىپ مارتەبەسى اسقان ەلىمىزدىڭ دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرە ءبىلدى. سونىڭ ءبىرى – ءانىن ەسكەندىر حاسانعاليەۆ شىعارعان «جاساي بەر, قازاق!» دەپ اتالادى: الەمگە ايداي اسىرعان داڭقىن, ۇل-قىزى اسەم, جۇزدەرى جارقىن. ەڭسەسى بيىك, ەلدىگى عاجاپ, جاسىما, جاينا, جاساي بەر, قازاق! وسىناۋ اسقاق, جىگەرلى, كوڭىلگە ماقتانىش تولتىراتىن عاجاپ ءاننىڭ ولەڭىن تولەپبەرگەن توباعابىل جازعان. «جاسا, قازاقستانىم!» دەپ اتالاتىن تاعى ءبىر تاماشا ءان ودان ءارى اسقاقتاتا, تىڭداعان جاننىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتە, كوڭىلگە ەل مەن جەر ءۇشىن قۋانىش پەن ماقتانىشتى ەسەلەپ ارتتىرا تۇسەدى. كەۋدەڭىز كۇمبىرگە تولىپ سوناۋ قيىرلارعا كوز سالاسىز, بولاشاقتارعا سەنىممەن قادام باساسىز. ول ءان كومەيىنە بۇلبۇل قوندىرعان قازاق ءانشىسى, الەمدىك وپەرانىڭ جارىق جۇلدىزى, ەڭبەك ەرى ەرمەك سەركەباەۆتىڭ ورىنداۋى كەزىندە قانداي اسقاق ەستىلدى دەسەڭىزشى! الاتاۋ مىناۋ اقيىق اسقار, اتىراۋ اناۋ ايدىنى اسپان. ارقاڭىز انە, استىقتىڭ سەلى, التايىڭ ارۋ – التىننىڭ كەنى. سۇراڭدار كۇننەن, سۇراڭدار ايدان, وسىنداي جەردى تابا الار قايدان. قۇستاردان سۇرا, سۇراڭدار جەردەن, بايلىقتى مۇنشا جوق شىعار كورگەن. رۋحى بيىك, جىگەرى اسقاق. بۇكىل قازاق ەلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتالاتىن ەڭسەلى ەل ءسان-سالتاناتتى بايلىعىمەن, بيىك مارتە­بەسىمەن بولاشاققا باتىل قادام جاساپ بارادى. سولاردىڭ دۋلى دا دۋماندى ورتاسىندا تولەپبەرگەن توباعابىل دا باتىل ادىمداپ بارا جاتقانداي. ەندەشە, ونىڭ رۋحى قازاعىمەن, قازاقستانىمەن بىرگە جاسايدى, الىس بولاشاقتارعا بىرگە بارادى. كەمەلبەك شاماتاي, كسرو تەلەۆيزياسى مەن راديوسىنىڭ ۇزدىگى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. الماتى.