قازاقستان جانە عارىش
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى» كىتابىنان
مەنىڭ عارىشقا دەگەن كوزقاراسىم, باسقا دا ادامداردىكى سياقتى, ەرەكشە بولدى جانە بۇگىن دە سولاي قالا بەرەدى. بۇل – بۇكىل عالامنىڭ, جەردەن تىس وركەنيەتتەردىڭ كەرەمەتتەي قۇپيالارىن بويىنا جيناعان, اتا-بابالار رۋحىمەن بايلانىستىرىپ تۇرعان تىلسىم دۇنيە. ول مەنى قاشاندا قىزىقتىراتىن, جان دۇنيەمدى باۋرايتىن. * * * بۇگىندە بايقوڭىر قالاسىندا رەسەي قۇرىلىمدارىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك زاڭ قۇزىرەتىن جانە بايقوڭىر تۇرعىندارىنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىن قۇرايتىن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتەتىن قازاقستاندىق باسقارۋ ورگاندارى قىزمەت جاسايدى. * * * قازاقستانداعى عارىش قىزمەتىنىڭ دامۋ بارىسىن جالپى ساراپتاي وتىرا, ونى بىرنەشە كەزەڭدەرگە بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭ 1991-1994 جىلداردى قامتيدى, ول اشىق ۇلتتىق سيپاتتا بولدى: ەكى قازاق عارىشكەرى ۇشتى, قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى عارىش باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ باستالدى. ەكىنشى كەزەڭ, عارىش كەشەنىنىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاعدايىمەن تىعىز بايلانىستاعى, 1994-2004 جىلداردى قامتيتىن سوڭعى ون جىلداعى نورماتيۆتىك-بازالىق كەزەڭ. بۇل كەزەڭدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىندا «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا بەرۋ جاعدايىنداعى عارىشتىق جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق قىزمەتتەردى رەتتەيتىن, 30-دان استام حالىقارالىق كەلىسىمشارتتار مەن كەلىسىمدەر جاسالىندى. ءۇشىنشى كەزەڭ 2005 جىلدان باستالدى. بۇل كەزەڭدى مەن قازاقستاننىڭ ءىس جۇزىندەگى عارىش قىزمەتىنىڭ بەلسەندى دامۋ كەزەڭى دەپ اتار ەدىم. ول تۋرالى مەن تەرەڭىرەك ايتقىم كەلەدى, سەبەبى ول وسى سالاداعى ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزدى قامتيدى. * * * وتكەن جىلداردىڭ ىشىندە, جالپى العاندا ايتارلىقتاي جاعىمدى وزگەرىستەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دا, سول سياقتى «بايقوڭىر» عارىش كەشەنىندە دە بولدى. بۇگىنگى قازاقستاننىڭ دامىعان نارىقتىق ەكونوميكاسى بار, قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە ءبىز تابىستى رەفورمانى ىسكە اسىردىق, قازىر ول ەلىمىزدىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدە. * * * كوپتەگەن مەملەكەتتەر, ونىڭ ىشىندە قازاقستان دا, عارىشتاعى گەوساياسي مۇددەلەردىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنۋگە جەتتى, سونىڭ سەبەبىنەن عارىش كەڭىستىگىن يگەرۋ جانە پايدالانۋ بۇگىندە ۇلتتىق ساياساتتىڭ باسىم جاقتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. * * * قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ تاريحى قازاقستان عارىشكەرلىگىنىڭ تاريحىنان باستالادى, بۇل – ايشىقتى بەلگى.
*لەبىزدەر لەگى
ناعىز قاھارمان
قاسيەتتى سىردىڭ جەرى قازاق حالقىنا تالاي داۋىلدا ىقتاسىن, جاۋگەرشىلىكتە قورعان, جوق-جىتىككە پانا, الاشقا انا بولعان قادىرلى مەكەن. بۇگىنگى عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە, بۇرىنعى وتكەن زاماندا داريا جاعاسىندا 150-گە تارتا قالا بولعان ەكەن. وسىنىڭ وزىنەن-اق, اقمەشىت اتىرابىندا قانداي وركەنيەتتىڭ بولعانىن بىلە بەرۋگە بولاتىن شىعار. ودان بولەك, عارىشقا تىكەلەي ساپار شەكتىرەتىن, اسپان الەمىنە توتە جول سالاتىن بايقوڭىر عارىش ايلاعى دا قىزىلوردا جەرىندە ورنالاسقان. بۇل ءبىزدىڭ ايماقتى بۇكىل الەمگە تانىتقان, ەلىمىزدىڭ ابىرويىن اسىرعان جەر ەكەنى داۋسىز. ال وسى بايقوڭىردان قازاقتىڭ ءۇش بىردەي ازاماتىنىڭ عارىشقا اتتانۋى تەك ءبىزدىڭ حالىقتىڭ عانا ەمەس, تۇتاس مۇسىلمان الەمىنىڭ مارتەبەسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. جۇرتىمىزدان شىققان تۇڭعىش عارىشكەر توقتار اۋباكىروۆ, عارىشقا ءبىر ەمەس ءۇش رەت بارىپ كەلگەن تالعات مۇساباەۆ شىن مانىندە ءبىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعىمىز. ال تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كوك تۋىنىڭ استىندا دايىندالىپ, كۇنى كەشە عانا اسپان الەمىندە ون كۇن ساپارلاپ كەلگەن ايدىن ايىمبەتوۆتىڭ ەڭبەگى ەلىمىزدىڭ اتىن اسپانداتىپ تاستادى. ەڭ الدىمەن, ايدىننىڭ وسىنداي ساپارعا شىعۋىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ زور ەڭبەگى بار ەكەنىن ايتۋ پارىز. مىنانداي داعدارىس زامانىندا, بۇكىل الەم قارجىدان تاپشىلىق كورىپ وتىرعان كەزەڭدە ايدىننىڭ عارىش ساپارىنا ءتيىستى قاراجاتىن تاۋىپ بەردى. ءبىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ايدىنعا شىن قامقورلىعىن عارىشتان قايتىپ كەلگەنىندە كوردىك. ەلباسى باتىردى قولتىقتاپ, قاسىندا دەمەپ جۇرگەنىنە كۋا بولعاندا ونىڭ شىن قامقورلىعىن سەزىندىك. راسىندا, مەملەكەت باسشىسى ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەلىمىزدى وسىلاي العا سۇيرەپ كەلە جاتىر عوي. سونىڭ ارقاسىندا بۇگىن ەلىمىز ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءوسىپ, الەۋمەتتىك جاعىنان دامىپ, ساياسي سالماعىن ارتتىرا ءتۇستى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايدىننىڭ عارىشقا دايىندىعىنا جاعداي جاساپ, ونىڭ ساپارىن ۇيىمداستىرىپ, جەرگە تۇسكەندە جەكە ءوزى كۇتىپ الىپ, وعان دەگەن ەرەكشە قامقورلىعىن كورسەتتى. ەندى باتىرعا ەلىمىزدىڭ ەڭ ەرەن اتاعىن ءوز قولىمەن تاپسىرىپ وتىر. شىن قۋانىش, شىن بىرلىك دەگەن وسى ەمەس پە؟! ال ايدىن ايىمبەتوۆ ەلباسىنىڭ سەنىمىن اقتاعان ازامات. «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا لايىقتى باتىر ەكەنى اقيقات. سەيىلبەك شاۋحامانوۆ, قىزىلوردا وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى. قىزىلوردا.ەل مەرەيىن بيىكتەتكەن ەر
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عارىشكەرى ايدىن ايىمبەتوۆكە «حالىق قاھارمانى» اتاعىنىڭ بەرىلۋى تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعىن وقىعاندا توبەم كوككە جەتكەندەي قۋاندىم. ەڭ الدىمەن, قازاق حالقىنىڭ مەرەيىنىڭ تاسىپ, مارتەبەسىنىڭ وسكەنىنە ريزا بولدىم! مەن مۇنى سان عاسىرلىق تاريحى بار حالقىمىزدىڭ ۋاقىت كەزەڭىندەگى قاھارماندىققا ۇلاسقان شىنايىلىق بولمىسىنىڭ كورىنىسى دەپ ۇعامىن. ايرىقشا تاريحي قۇبىلىسقا كوڭىلدىڭ كوكجيەگىنەن زەردەلەپ كوز سالساق, شىن مانىندە – شاڭىراعىن بەكىتكەن, ۋىعىن قاتايتقان جاس مەملەكەتتىڭ ءاربىر قادامى, ءيا, ءيا... قازىرگى ءار كۇنى ەرلىككە تولى ەكەن! تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۋىن كوككە كوتەرىپ, ەگەمەندىگىمىزدى قولىمىزعا مىقتاپ ۇستار الدىندا عانا قازاقتىڭ قايسار جىگىتى توقتار اۋباكىروۆ عارىش كوگىن شارلاپ شىعىپ, حالىقتىڭ ەڭسەسىن كوتەردى. ونى قالاي ۇمىتايىق؟! ودان اراعا 4 جىل سالماي عارىشقا تاعى ءبىر قايسار جىگىتىمىز تالعات مۇساباەۆ ۇشتى... ءبىر ەمەس عارىشقا ءۇش قايتارا باردى! بۇعان قالاي تولقىمايسىڭ! ەل تاۋەلسىزدىگىمەن قاتار عارىشتى يگەرۋگە ۇمتىلعان جاس مەملەكەتتىڭ ءسابي سەكىلدى اپىل-تاپىل باسقان قادامى قازاق تاريحىنداعى ءمانى زور وسىناۋ ەكى وقيعامەن شىرايلانىپ, ءتىپتى, تۇعىرلانا تۇسكەنى ءوز الدىنا ءبىر تاريح, ءوز الدىنا ءبىر عاجاپ قۇبىلىس! كۇنى كەشە عانا عارىش زەرتتەۋدەگى ءىلىمىن ىلگەرىلەتۋدەگى باعىتىنان تايماعان قازاقستان توقتار مەن تالعاتتىڭ ءىزباسارى ايدىن ايىمبەتوۆتى عارىشقا تاعى ۇشىردى. مەملەكەتتىك جاۋاپتى مىندەت جۇكتەدى! ايدىنداي قىرانىمىز وتان الدىنداعى بورىشىن ابىرويمەن ورىنداپ, تۋعان جەرگە امان-ەسەن ورالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, دۇنيەجۇزىندە عارىشتى يگەرۋگە اتسالىسۋعا, شاماسى جەتسە ول جاققا عارىشكەرىن ۇشىرۋعا ىنتىق ەل وتە كوپ. جاسىراتىن نەسى بار, بىراق, ول ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرماعان باقىت. ءبىزدىڭ بۇل باقىتقا قول جەتكىزۋىمىز تەك قانا ەلباسىمىزدىڭ ارقاسى ەكەنى بارشاعا ءمالىم جايت. وسى ارادا, راسىندا دا, عىلىم مەن وركەنيەتتىڭ الدىڭعى شەبىنە شىعۋدى حالقىنا ءھام وزىنە يگى مۇرات ەتىپ قويعان ەلباسىمىزدىڭ كورەگەندىگىنە شىن جۇرەكتەن تەبىرەنە ءتانتى بولاسىڭ. ول مۇرات – ۇرپاعىمىز بولاشاق الدىندا ۇيالماسىن دەگەن قاعيدات! قازاق قىرانى ايدىن ايىمبەتوۆتىڭ «حالىق قاھارمانى» اتانۋىنىڭ تۇپكى سىرى وسىندا جاتىر. ەندەشە, قازاق حالقىنىڭ قۋانىشى ورتايماسىن! اياگۇل ميرازوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, ىبىراي التىنسارين اتىنداعى №159 مەكتەپ-گيمنازيانىڭ ديرەكتورى. الماتى.باتىردىڭ ەڭبەگى باعالاندى
قازiرگى تاڭدا ادامزات بالاسىنىڭ ءومiرiن عارىشسىز كوز الدىڭا ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. عارىشتى يگەرۋ – ءومiردiڭ بارلىق سالاسىنا جان بىتىرەدى, تىرشىلىكتىڭ تامىرىنا ءنار قۇيادى. ءبىر عانا مىسال كەلتىرە كەتەيىك. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ كەرەك دەلىك. ول ءۇشiن اۋا رايىنىڭ قۇبىلىسى, مال جايىلىمىنىڭ جاي-كۇيى, اۋىز سۋدىڭ جەتكiلiكتiلiگi, ءبارى دە باقىلاۋعا الىنۋى تيiس. ال ونى باقىلاۋ تەك عارىش ارقىلى عانا جۇزەگە اسادى. ايدىننىڭ وسى عارىش ساپارىندا ەلىمىز ءۇشىن اسا قۇندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ قايتقانىنان حاباردارمىز. الداعى كۇندەرى ونىڭ يگىلىكتى جەمىسىن كورەتىنىمىزگە كۇمان جوق. قازاقستان ازاماتىنىڭ, قازاقتىڭ قىران ۇلىنىڭ عارىشقا سامعاۋىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ساياسي تۇرعىداعى تاباندى دا قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ياعني, ايدىن ايىمبەتوۆ ەلدىڭ ءۇمىتىن, ەلباسىنىڭ سەنىمىن اقتاعان ناعىز باتىر! مىنە, ەلىنىڭ ءۇمىتىن اقتاعان ەرگە مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جارلىعىمەن «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرىپ, «وتان» وردەنىمەن ماراپاتتادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عارىشكەرى ايدىن ايىمبەتوۆتى «حالىق قاھارمانى» اتاعىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! ومىراۋىنا تاققان التىن جۇلدىزى جارقىراپ, الداعى ۋاقىتتا دا جۇلدىزدى عالامعا دەگەن عارىشتىق ساپارىن جالعاستىرا بەرسىن دەگەن تىلەك ايتقىم كەلەدى! ارىستان عازاليەۆ, قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ۇعا اكادەميگى.ولار ابىرويىمىزدى اسقاقتاتتى
عارىش تا ءبىر جۇمباق الەم, ونى يگەرۋ – قيىننىڭ ەڭ قيىنى. الدىمەن بۇعان عارىشكەرىن ۇشىراتىن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق, قارجىلىق قۋاتتىلىعى قاجەت. ەكىنشىدەن, عارىشقا ۇشاتىن عارىشكەردىڭ باتىلدىعى مەن باتىرلىعىن تانىتاتىن جۇرەكتىلىگىن ايتپاعاندا, دەنساۋلىعى دا مىقتى بولۋى ءتيىس ەكەنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. وسى تۇرعىدان ايتقاندا, تاۋەلسىز ەلىمىز – قازاقستاننىڭ عارىشتى يگەرۋگە دەربەستىگىن العان ساتتەن قادام جاساعانى بارشاعان ءمالىم. ەلىمىزدىڭ عارىش كوگىن باعىندىرۋدا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بايقوڭىر عارىش ايلاعىن جالعا العان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باسشىلارىمەن اراداعى ىسكەرلىك, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستى دوستىق بايلانىسقا ۇشتاستىرا الۋىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەكەنى داۋسىز. قازاقستان – ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى عارىشتى يگەرۋگە وڭ قادام جاساعان تۇڭعىش مەملەكەت. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا تۇڭعىش عارىشكەرىمىز –توقتار اۋباكىروۆ عارىش كەڭىستىگىنە كوتەرىلىپ, قازاق حالقىنىڭ قيىننىڭ قيىنىن باعىندىرا الاتىن ەرجۇرەكتىلىگىن دالەلدەپ ەدى. ال ەكىنشى عارىشكەرىمىز – تالعات مۇساباەۆ عارىشقا ءۇش رەت جول سالدى. ول ءتىپتى اشىق كەڭىستىككە دە شىعىپ, ەلىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقانى ءالى دە جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇر. ەندى مىنە, ءۇشىنشى ازاماتىمىز ايدىن ايىمبەتوۆتىڭ عارىشقا ۇشۋى –قازاق ەلىنىڭ اسقاق مارتەبەسى. عارىشقا عارىشكەر ۇشىرۋ – ءار مەملەكەت ءۇشىن قايتالانباس تاريح. ءار عارىشكەر ءۇشىن دە سولاي. كەيبىر شەتەلدەردىڭ عارىشكەرلەرى عارىشقا تۋريستىك ماقساتپەن قاس-قاعىم ساتكە ۇشۋى ءمۇمكىن. ولاردىڭ عىلىمعا قوساتىن ەش پايداسى جوق. ال ءبىزدىڭ ءۇش عارىشكەرىمىز دە قازاقستاننىڭ عىلىمىن دامىتۋعا ەرەكشە ۇلەسىن قوستى. قازاقتىڭ قايسار, باتىر حالىق ەكەنىن دالەلدەگەن عارىشكەرلەرىمىز بۇل سالاعا كەزدەيسوق كەلگەن ادامدار ەمەس. ۇشەۋى دە كوك جۇزىنە كوتەرىلگەن كاسىبي ۇشقىش, ۇشەۋىن دە تىلسىمى كوپ عارىش سالاسىن زەرتتەۋگە دەن قويعان عالىم دەۋگە بولادى. ۇشەۋى دە وتاندىق عالىمدارىمىزدىڭ عىلىمي جوبالارىنىڭ ىسكە اسۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇشىنشى عارىشكەرىمىز –ايدىن ايىمبەتوۆكە ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتى – «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەردى. جانە وعان «قازاقستاننىڭ عارىشكەر-ۇشقىشى» قۇرمەتتى اتاعى دا قوسا بەرىلدى. وسىلايشا, ايدىن ايىمبەتوۆتىڭ تاۋەلسىز وتانى, بارشا وتانداستارىنىڭ كەلەشەگى, قازاقستان عىلىمى ءۇشىن سىڭىرگەن ولشەۋسىز ەڭبەگىن لايىقتى باعالادى. ويتكەنى, ول ەلىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ اسقاق مارتەبەسىن جاھان ەلدەرى الدىندا تاعى ءبىر رەت كوتەردى. قازاق ەلى ءوز عارىشكەرلەرىن ءار كەز قۇرمەتتەيدى, ولاردىڭ باتىرعا ءتان قاھارماندىق ۇلگىسىن ماقتان تۇتادى. شىندىعىندا ولار ەرلىككە پارا-پار ءىس اتقاردى. سامات ساعىندىقوۆ, «ەمبىمۇنايگاز» اق قىزمەتكەرى. اتىراۋ وبلىسى.
