(باقتىباي اقىن)
اۋزىنان شىققان ءاربىر ءسوزى تاۋ وزەنىندەي تەگەۋرىندى, الداسپانداي وتكىر ءسۇيىنبايدىڭ باعاسى مەن ءباسى ەش تومەندەمەگەنىن كۇللى قازاق بالاسى جاقسى بىلەدى. «ءبورىلى بايراق استىندا, بوگەلىپ كورگەن جان ەمەن...» دەپ ەلى مەن جەرىنىڭ ابىرويى ءۇشىن ەش نارسەدەن تايسالعان ەمەس. تەزەك تورەنىڭ ورداسىنا كىرىپ تىك سويلەدى. قىرعىزدىڭ ورمان, قارا بايتىك سەكىلدى ماناپتارىنىڭ ءمىنىن قاسقايىپ تۇرىپ بەتىنە باستى. سۇرانشى مەن ساۋرىقتىڭ نامىسىن جانىپ جاۋعا قارسى اتتاندىردى. ءوز ەلىنىڭ بەتكە ۇستارى سانالعان سارىبايداي دانا ءبيدىڭ دە سوڭعى ارەكەتتەرىن قۇپتامايتىنىن اشىق ايتقان. مومىننىڭ اقىسىن جەگەن باي-بولىس, قوجا-مولدانىڭ ەشبىرى ءسۇيىنبايدىڭ سىنىنان قاعابەرىس قالعان ەمەس.
ول سوناۋ ءVى-ءVىىى عاسىرلاردا كوك ءتاڭىرىنىڭ نۇر شۋاعىنا شومىلعان كوك تۇرىكتىڭ اسقاق رۋحىن جاڭعىرتا جىرلادى. اشينالاردان ەنشىلەنگەن ءبورىلى بايراقتى تۋ كوتەرىپ, ماڭگىلىك ەل بولۋ مۇراتىنا ولشەۋسىز ادالدىق تانىتتى. قىرعىزدىڭ قاتاعان اقىنىمەن ايتىسىندا قالىڭ قازاقتىڭ بىرلىگى مەن بەرەكەسىن, الىمى مەن قارىمىن تانىتا سويلەپ, ءبىر قايىرعانىندا: «ءبۇتىن دۇنيە جۇزىندە, شوگىپ جاتقان مۇنارمىن! ودان قالاي وتەسىڭ, باتىرلىق پەن ەرلىكتە, ماعان قايتىپ جەتەسىڭ؟!» دەيدى ساڭلاق اقىن. وسى ءسوزىنىڭ مانىنە تەرەڭدەي تۇسسەڭىز, وندا قانشالىقتى اسقاقتىق, ۇلت بولىپ ۇيىسقان ەلىنىڭ ءبىر مۇددە, ءبىر ماقساتقا ءاردايىم بەكەم جۇمىلا الاتىنىنا دەگەن ءشۇباسىز سەنىم جاتقانىن پايىمداۋ سونشالىقتى قيىن ەمەس.
بالا جامبىلعا باتا بەرىپ تۇرعان ساتىندە ول: «قۇدىقتان تارتقان سۋ سياقتى ءسوزدى ءوز جۇرەگىڭنەن الا ءبىل», دەيدى. سوندىقتان, جامبىل دا ءسۇيىنبايدى نەگە ءپىر تۇتپاسىن. ەشقاشان جالعان ايتىپ جالتاقتاماعان ۇلى ۇستازىنىڭ بۇل اقىلىن ءومىر بويى جادىنان ءبىر ءسات شىعارماعان جىر الىبى حح عاسىردا قازاق دەگەن قاسيەتتى حالقىن الەمگە ايگىلەدى.
«ءسۇيىنباي اقىن ءبىر عانا جامبىلدىڭ ۇستازى ەمەس, كۇللى كوركەمدىكتىڭ, ادەمىلىكتىڭ ۇستازى», دەيدى ۇلى سۋرەتشىمىز ءابىلحان قاستەەۆ. سول ايتپاقشى, ادەمىلىك پەن كوركەمدىككە كەلگەندە ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ اسىل ءسوزى التىنعا پارا-پار. ونىڭ ايتىستارى مەن تولعاۋلارىنا ءتان تەڭدەسسىز ەكپىن بۋىرقانعان تەڭىز تولقىنىنداي لەك-لەگىمەن جوڭكىلەدى. اسەرلى ۇيقاسى مەن ادەمى تەڭەۋلەرى بۇگىنگى ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرىنەن ءالى جەتكىلىكتى باعاسىن الىپ بولعان جوق.
تابيعات وعان ءورشىل رۋح بەرگەندە, سىر مەن سىمباتىن, ازامات ەردىڭ بالاسىنا لايىق ايداي اجاردى دا اياپ قالماعان. زامانىنا ويى مەن تالعامى جاراسقان ءسۇيىنباي ءوز ەلىن قوقاندىق زورلىقشىلىقتان, ىرگەلەس جاتقان قىرعىزدىڭ دۇركىن-دۇركىن شاپقىنشىلىعىنان ساۋرىق, سۇرانشى, ءسۇتتىباي, سارىباي باتىرلارمەن بىرگە قايمىقپاي قورعاستى, داۋىلپاز اقىندىعىمەن قوسا اتالاس اعايىندارى اراسىندا ساليقالى بيلىك جۇرگىزدى. بۇل تۋرالى ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قاعازعا ءتۇسىپ, بۇگىندە ورتالىق مۇراعاتتا قاتتالىپ جاتقان تاريحي قۇجاتتار تولىق دالەل بولادى. وعان ءسۇيىنبايدىڭ عالىم شوبەرەسى سۇلتانعالي سادىرباەۆ: «تۇنىق بۇلاقتان سۋ ءىشىپ شىققان كيىكتىڭ بالاسىنداي پاك سەزىمدى ءسۇيىنباي جاستىق شاعىنان باستاپ, ءومىرىنىڭ سوڭعى دەمى بىتكەنگە دەيىن تۋعان ەلىنىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى ءۇشىن جان اياماي كۇرەسكەن ادام», دەپ ورىندى باعاسىن بەردى.
«حالىقتى تىلمەن قورعادىم, ءسوز شىندىققا كەلگەندە, باس كەسسە دە بولمادىم», دەپ ءوزى ايتپاقشى, ۇلتىنىڭ ارى مەن نامىسى ءۇشىن ءاردايىم جالاڭداعان قىلىش, جانعان وتتان دا تايسالماعان ءسۇيىنباي تۋرالى سويلەگەندە, ارينە, اۋەلى ونىڭ اسقان دارىندى اقىندىعىن ەرەكشە اتاپ ايتامىز. ارعى اتاسى جيەنقۇل ۇلى كۇسەپتەن جالعاساتىن باتىرلىق پەن اقىندىق داستۇرىنە ساي «قاراساي باتىر», «وتەگەن باتىر», «سۇرانشى-ساۋرىق باتىر» دەگەن تاريحي جىرلاردى وزىنشە ورنەكتەپ, بايىتا جىرلاعان ول شىعىستىڭ ءىنجۋ-مارجان مول قازىناسىنان دا مەيلىنشە سۋسىنداعان. كۇسەپتەن ءسۇيىنباي, ودان جامبىل مەڭگەرگەن مىڭداعان شۋماقتى – «شاحنامە», «كوروعلى», «مىڭ ءبىر ءتۇن», «توتىنىڭ توقسان تاراۋى» اتتى ۇلى داستاندار دا وسىنىڭ ايعاعى.
سونداي-اق, اقىننىڭ اق الماستاي كەسىپ تۇسەتىن, «جۇرت ىشىندە جورتا ءبىر ماقتايسىڭ-اۋ», «مومىن مالىن ز ۇلىمعا الىپ بەرىپ», «سالدە وراعان قوجاعا», «باقسىعا», «قاجىلارعا», «جايناققا», «تىلەۋبەردىگە», «ماقسۇتقا», «قاسىمعا», «ءتورت بيگە», «كەنەنباي ۇرىعا», تاعى دا باسقا سىن-سىقاق ولەڭدەرى, جىر تولعاۋلارى ءوز الدىنا ءبىر توبە.
ۇلى جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ: «ءسۇيىنباي – ايتىس ونەرىنىڭ التىن دىڭگەگى», دەپ باعالاعاندا, البەتتە, ونىڭ بىزگە جەتكەن قىرعىز قاتاعانمەن, ارىستانبەكپەن, تەزەك تورەمەن, قاڭتاربايمەن, جانتايمەن, باقتىبايمەن, كۇنبالامەن, ۋازيپامەن, ءتاتتى قىز جانە كەسكەنكەكىلمەن, قارعامەن ايتىسىن نەگىزگە العان. سونىڭ بارىندە ساڭلاق ءسۇيىنباي شىندىقتى تۋ ەتە سويلەگەن, قاي كەزدە بولسىن اقيقاتتىڭ جاعىندا جۇرگەن اقيىق ءاربىر قارسىلاسىن دالەلدى سوزبەن ءمۇدىرتىپ, مىسىن باسقان. ونىمەن ءبىر جۇزدەسكەن باقتىباي جولبارىس ۇلىنىڭ: «ولەڭنىڭ ۇلى داريا مۇحيتىسىز», دەيتىنى ءتىپتى, تەگىن ەمەس.
سول ءسۇيىنباي بابامىزدىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولاتىن ايتۋلى مەرەي سالتاناتىنا بايلانىستى بيىل جىل باسىنان بەرى اقىننىڭ تۋعان ەلىندە بىرقاتار ماقساتتى مادەني شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ, تۇركسوي ۇيىمىنىڭ, الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ باسشىلىعىمەن جانە جامبىل اۋدانى اكىمدىگىنىڭ بارىنشا اتسالىسۋىمەن الماتى جانە استانا قالالارىندا كەلەلى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار, الماتى قالاسىنداعى ستۋدەنتتەر اراسىندا القالى ايتىس وتكىزىلدى. ماۋسىم ايىندا تۇركيانىڭ انكارامەن قوسا بەس قالاسىندا ءسۇيىنباي جىلىنا بايلانىستى ءتۇرلى تانىمدىق شارالار ۇيىمداستىرىلدى. ولەڭدەرىن بەلگىلى تۇرىكتانۋشى اقىن, قايراتكەر ازامات مالىك وتارباەۆ اۋدارىپ, جۋىردا كىتابى انكارا قالاسىندا تۇرىك تىلىندە باسىلىپ شىقتى. وسىناۋ ەلەۋلى ەڭبەكتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى جامبىل اۋداندىق كىتاپحاناسىندا زور قۋانىشپەن وتكىزىلدى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءۋاليحان قاليجانوۆ باستاعان عالىمدار ءسۇيىنبايدىڭ قوس تومدىق اكادەميالىق تولىق شىعارمالار جيناعىن دايىندادى. ونىڭ ءبىرىنشى تومىنا اقىننىڭ تولعاۋلارى, ارناۋلارى, ولەڭدەرى, ايتىستارى مەن قاعىسۋلارى, جىرلارى, اڭگىمەلەر مەن جوقتاۋلار, عىلىمي قوسىمشالار توپتاستىرىلسا, ەكىنشى كىتابىنا قازاقتىڭ بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى عالىمدارى مەن اقىن-جازۋشىلارى – ءىلياس جانسۇگىروۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, مۇحامەتجان قاراتاەۆ, پاۆەل كۋزنەتسوۆ, قاجىم جۇماليەۆ, ساپارعالي بەگالين, حانعالي سۇيىنشاليەۆ, سۇلتانعالي سادىرباەۆ, حاميت ەرعاليەۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, قۇلبەك ەرگوبەكوۆ, جانعارا دادەباەۆ, سارسەنبى ءداۋىتوۆ, تەمىرحان تەبەگەنوۆ, سەرىك نەگيموۆ, بەكەن ىبىرايىموۆ, ارىقباي اعىباەۆ, رافات ابدىعۇلوۆ, باقتيار سمانوۆ, تاعى باسقا اۆتورلاردىڭ قالام قارىمىنان تۋعان زەرتتەۋلەر مەن ماقالالار, ءسۇيىنبايتانۋشى-عالىم مۇباراك ۇمبەتاەۆتىڭ عىلىمي مونوگرافياسى ەندى.
جۋىردا الماتى قالاسىنداعى قازاقتىڭ جامبىل اتىنداعى مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ الدىنا ءسۇيىنبايدىڭ ەسكەرتكىش ءمۇسىنى ورناتىلىپ, وڭتۇستىك استانامىزداعى ءسۇيىنباي اتىنداعى №143 مەكتەپ-ليتسەيىندە «ورەن ءسوزدىڭ جۇيرىگى, جىر تۇلپارى – ءسۇيىنباي» اتتى ادەبي-تانىمدىق شىعارماشىلىق كەزدەسۋ ءوتتى. ءسۇيىنباي جىلىنا ارنالعان بيىلعى بارشا ۇيىمداستىرۋ, مادەني-كوپشىلىك شارالارىنىڭ تىنىسىن اشۋ ماقساتىندا جامبىل اۋدانىندا ارنايى «ءسۇيىنباي» قوعامدىق قورى قۇرىلدى. ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى قاراقىستاقتا مەرەيتويعا بايلانىستى قولعا الىنىپ جاتقان ءتيىستى شارالار اۋقىمى دا سان الۋان. مۇندا ۇلى اقىننىڭ ادەبي-ەسكەرتكىش مۇراجايى, كەسەنەسى قايتا جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, اۋىلدىڭ ورتالىق كوشەلەرى اباتتاندىرىلدى. مەرەيتوي كۇنى ءمۇسىنى كورنەكى ورناتىلعان ساياباق سالتاناتتى تۇردە اشىلادى.
«ءسۇيىنبايداي اقىنى, سارىبايداي باتىرى, تۇكتىبايداي باقسىسى, شىرىكبايداي جاقسىسى بار, بۇل ەكەي نە دەگەن باقىتتى ەل ەدى», دەپ تامسانىپتى دەيدى قىرعىزدىڭ شابدەن مانابى ءبىر ءسوزىنىڭ اراسىندا. الاتاۋدىڭ ەكى ەلىنە تەڭ ءمالىم شابدەن ايتقانداي, تەك ءبىر اتا ەكەيدىڭ عانا ەمەس, بارشا قازاقتىڭ باقىتى ءۇشىن ءسوز سارالاعان ءسۇيىنبايدىڭ اسىل مۇراسى تۇگەل تۇركى الەمى ءۇشىن دە ورتاق باقىت دەپ بىلەمىز.
ەندى قازان ايىنىڭ 21-ىنەن 24-ىنە دەيىنگى ارالىقتا وتەدى دەپ جوسپارلانعان تالدىقورعان قالاسىنداعى حالىقارالىق اقىندار ايتىسى مەن بىرنەشە تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ عالىمدارى قاتىساتىن الماتى قالاسىنداعى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا, جامبىل اۋدانىنىڭ بىرنەشە اۋىلىندا تويلاناتىن ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتوي سالتاناتى شىندىق ءسوزدىڭ شولپان جۇلدىزى سانالاتىن اقىننىڭ ابىرويىن كۇللى قازاق اسپانىندا ودان سايىن بيىكتەتە تۇسەدى دەگەن ويدامىز.
«تەگىندە ءسۇيىنبايدىڭ سوزدەرى ءتۇرلى-ءتۇستى اسىل تاستار سەكىلدى: ءبىر ءسوزدىڭ ساۋلەسى ەكىنشى سوزگە شاعىلىسىپ, جارق-جۇرق ەتەدى», دەگەن ەدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سۇلتانعالي سادىرباەۆ. سول اعامىز ايتپاقشى, اقىننىڭ بيىلعى مەرەيىنە بايلانىستى اتقارىلعان شارالار مەن كۇنى ەرتەڭ تويلاناتىن زور قۋانىشىمىز ءبىر-بىرىنە ساۋلەسىن شاشىپ, ءبورىلى بايراقتى بابامىزدىڭ داڭقىن جارقىراتا بەرمەك.
جانداربەك دالاباەۆ,
جامبىل اۋدانىنىڭ اكىمى.
الماتى وبلىسى.
