ءبىلىم – دامۋ كىلتى
ن مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردى ءۇيدمب-2 جوبالارىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ورنالاستىرۋ جانە زەرتحانالار بازالارىن جاڭا تالاپتارعا سايكەس جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىن كوزدەيدى.
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا 2015-2019 جىلدارى جۇزەگە اساتىن 257 جوباعا 46,6 مىڭ جاڭا تالاپقا سايكەس كادرلار قاجەت بولادى.
وسى تالاپقا سايكەس كادرلار دايارلاۋ ءىسى باستالىپ كەتتى. ماسەلەن, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم سالالارىندا كادرلار دايىنداۋ ءۇشىن «كاسىپقور» حولدينگى مەن 10 كوللەدجدىڭ اراسىندا كەلىسىمشارتتار جاسالدى. بۇل رەتتە حولدينگ ۇسىناتىن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ەنگىزۋ جاڭا كادرلار دايارلاۋ ىسىنە كومەكتەسەتىن بولادى. ماسەلەن, حالىقارالىق تاجىريبە مەن يندۋستريالاندىرۋ تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ سالاسى ءۇشىن جاڭادان 8 ءبىلىم بەرۋ سالاسى ازىرلەنۋدە. 2017-2018 جىلدارى تاعى دا 16 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەنەدى.
ەلىمىزدە تاڭداپ الىنعان وسى 10 كوللەدج ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان جوبالار ءۇشىن كادرلار ازىرلەيتىن بولادى. وسى كاسىپتىك ءبىلىم مەكتەپتەرىندە جيناقتالعان ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى مەن تاجىريبەسى كەيىننەن باسقا دا كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىنە تاراتىلادى.
ادام جانە ۋاقىت
جوعارى وقۋ ورىندارىندا يندۋستريالاندىرۋ جوبالارىن قازىرگى زاماندىق كادرلارمەن قامتۋ ءىسىنىڭ يننوۆاتسيالىق سيپاتى بولادى. وسى ماقساتقا ارنالعان ءبىلىم باعدارلامالارى ازىرلەنۋ ۇستىندە. ءبىلىم ساپاسىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن وسى ىسكە جۇمىلدىرىلاتىن ەلىمىزدىڭ تاڭداۋلى وقۋ ورىندارى قازىرگىزاماندىق زەرتحانالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. ماسەلەن, 2015 جىلى تاڭداۋلى وقۋ ورىندارى ءۇشىن 24 جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ازىرلەنەدى جانە وسىعان سايكەس بازالىق 10 وقۋ ورنىندا 24 جاڭا زەرتحانا قۇرىلادى.
جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ارىپتەس شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەنەدى جانە ولاردىڭ ءاربىرى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنىڭ ناقتى جوباسىنا اپارىپ بەكىتىلەدى.
ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋگە 2015-2017 جىلعى بيۋدجەتتەن 962,1 ميلليون تەڭگە جىلما-جىل ءبولىنىپ وتىراتىن بولادى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وسى باعدارلامالاردى ازىرلەۋ ءۇشىن يندۋستريالاندىرۋ ىسىنە قاتىستىرىلاتىن بازالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا الدىن الا تولەم تۇرىندە قاراجاتتىڭ ءبىرىنشى ترانشىن اۋدارىپ تا قويدى. جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى 2015-2016 وقۋ جىلىنان باستاپ ماگيسترانتتاردى وقىتۋ تۇرىندە ىسكە قوسىلادى.
جاڭا زەرتحانالار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن 10 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. ونىڭ 3 ميلليارد تەڭگەسى 2015 جىلعا, 7 ميلليارد تەڭگەسى 2016-2017 جىلدارعا ارنالىپ بولىنەدى. زەرتحانالاردى قۇرۋ ءىسى, ولارعا الىناتىن قۇرال-جابدىقتار شەتەلدىك ارىپتەس جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ قولعا الىنۋدا.
مۇنىڭ سىرتىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 2015 جىلعا شەتەلدىك عالىمداردى تارتۋ ءۇشىن
998,8 ميلليون تەڭگە, وقىتىلاتىن ستۋدەنتتەردىڭ اكادەميالىق جيناقىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 590 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلدى.
2015 جىلى بازالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا بەلگىلى ءبىر كاسىپ تۇرىنە ارنالعان ماگيستراتۋرالار بويىنشا 1900 ورىنعا لايىقتالعان مەملەكەتتىك تاپسىرىستار بەرىلدى. وعان قاجەتتى قارجى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراستىرىلدى.
جاڭا ىسكە دايىندالۋ ماقساتىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا جوباعا قاتىساتىن بازالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پرورەكتورلارى مەن كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرى وقىتىلدى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2017 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بازالىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردىڭ ينفراقۇرىلىمدارى مەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازالارىن تالاپقا ساي قامتاماسىز ەتۋدى جوسپارلاپ وتىر.
جاڭا كاسىپتىك ستاندارتتار
دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى 2020 جىلعا دەيىن ەكونوميكا سالاسىنا قاتىستى 900-گە جۋىق كاسىپتىك ستاندارتتاردى ءازىرلەۋدى جوسپارلاۋدا. ەكونوميكانىڭ ەڭبەك رەسۋرستارىنا سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋدىڭ جانە ءوندىرىس پەن ءبىلىم اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىستى قالىپتاستىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى كاسىپتىك ستاندارتتاردى ازىرلەۋ بولىپ تابىلادى.
بۇگىنگى كۇنى ۇكىمەت «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرىگە وتىرىپ بىلىكتىلىكتىڭ ۇلتتىق اياسىن قالىپتاستىرۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزۋدە. مۇنىڭ دا باستى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى كاسىپتىك ستاندارتتاردى ازىرلەۋ بولىپ تابىلادى.
2012-2014 جىلدارعى كەزەڭدە 345 كاسىپتىك ستاندارت ازىرلەندى. ۇستىمىزدەگى جىلى تاعى 58 ستاندارت ازىرلەنەدى. ءسويتىپ, 2020 جىلعا تامان 900-گە جۋىق كاسىپتىك ستاندارت دايىندالۋى ءتيىس.
كاسىپتىك ستاندارتتار وقۋ جوسپارلارىنىڭ جانە مامانداردى دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ, سونىمەن قاتار, ولاردىڭ ءبىلىمىن كوتەرۋ ءىسىنىڭ نەگىزىنە اينالۋى ءتيىس. سوندىقتان ونى ازىرلەۋگە جۇمىس بەرۋشىلەر دە بەلسەنە قاتىسۋى كەرەك. دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى 2016 جىلدان باستاپ ۇلتتىق كاسىپكەرلىك پالاتاسىنا, سونىڭ ىشىندە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سالالىق بىرلەستىكتەرىنە كاسىپتىك ستاندارتتاردى ازىرلەۋ جانە ولاردى بەلسەندى ەتۋ قىزمەتىن بەرۋدى ۇيعارىپ وتىر.
مۇنىڭ سىرتىندا سەرتيفيكاتتاۋدىڭ تاۋەلسىز جۇيەسىن قۇرۋ جوسپارلانۋدا. ول جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلەدى. ويتكەنى, بۇل جۇيە وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىنىڭ العان بىلىمدەرى مەن قىزمەت داعدىلارى جۇمىس بەرۋشىنىڭ قوياتىن تالابىنا قانشالىقتى سايكەس ەكەندىگىن انىقتايتىن بولادى.
قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپتىك ازىرلىكتى باعالاۋدىڭ جانە مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ سايما-سايلىعىن بەكىتۋدىڭ ءۇش ورتالىعى قاناتقاقتى جوبا رەتىندە جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل ءۇش ورتالىق مۇناي-گاز, تاۋ-كەن, تۋريستىك سالالارداعى ماماندارعا ارنالعان. ەندى قۇرىلىس جانە ماشينا جاساۋ سالالارى ماماندارىنىڭ بىلىكتىلىگىن باعالايتىن ورتالىقتار قۇرىلاتىن بولادى.
قازاقستاندا يندۋستريالاندىرۋ, ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ جانە حالىقتىڭ ەڭبەكپەن قامتىلۋىن كۇشەيتۋ باعىتىندا بىرقاتار باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە 455 مىڭ جۇمىسسىز, 585 مىڭ ءونىمسىز ەڭبەكپەن قامتىلعان ادامدار بار. ولاردىڭ جالپى سانى 1 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. يندۋستريالاندىرۋ وسى ساناتتاعى ادامداردىڭ دۇرىس ەڭبەكپەن قامتىلۋ ماسەلەسىن شەشەدى. بيىلعى جىلى جوعارىداعىداي باعدارلامالار اياسىندا 322 مىڭنان استام جۇمىسسىزدار مەن ءوزىن ءوزى ەڭبەكپەن قامتىعان ادامداردىڭ جۇمىس تابۋىنا كومەك كورسەتۋ جوسپارلانۋدا.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ بەس ايىندا 153 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. ولاردىڭ 80 مىڭى تۇراقتى جۇمىس ورنىن تاپسا, 73 مىڭ ادام كاسىپورىندارداعى ۋاقىتشا جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى جانە الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا, جاستاردىڭ ەڭبەك پراكتيكالارىنا جىبەرىلدى. بەس مىڭنان استام ادام مەملەكەت قارجىسى ەسەبىنەن وقۋ مەن قايتا دايارلاۋعا جانە بىلىمدەرىن كوتەرۋگە باعىتتالدى.
عارىش سالاسىنا ماماندار ازىرلەيدى
ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى قازىرگى زامان تالاپتارىنا سايكەس قارىشتى دامىپ كەلە جاتقان ءبىلىم وردالارىنىڭ ءبىرى – ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى. بۇل ۋنيۆەرسيتەت ۇكىمەتتىڭ ارنايى شەشىمىنىڭ نەگىزىندە يندۋستريالاندىرۋ سالاسىنا قاجەتتى ماماندار دايىنداۋ ىسىنە قاتىستىرىلادى. وسى ماقساتقا لايىقتالىپ وتىرعان ەلىمىزدەگى بازالىق 10 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اراسىندا دا ۋنيۆەرسيتەت ءباسى بيىك تۇر. ۋنيۆەرسيتەت «قۇرىلىس ماتەريالدارى, ولاردىڭ بۇيىمدارى مەن قۇرىلىمدارى وندىرىسىنە» جانە «عارىشتىق تەحنيكا مەن تەحنولوگيالار» سەكىلدى باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعان ماماندىقتار بويىنشا كادرلار ازىرلەيتىن بولادى.
قازىرگى كۇنى اتالعان ماماندىقتار بويىنشا ءبىلىم بەرۋگە رۇقسات بەرەتىن ليتسەنزيالار الىندى.
بۇل ەكى ماماندىقتىڭ تاڭداپ الىنۋىنىڭ ءوزى بەكەر ەمەس. قازىرگى كۇنى استانادا قۇرىلىس سالاسى جىلدان-جىلعا قارقىن الىپ, دامىپ كەلەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قۇرىلىس يندۋسترياسى زاۋىتتارىنىڭ ونەركاسىپتىك كلاستەرى قالىپتاستى. ەندى ولارعا بىلىكتى ماماندار قاجەت.
سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسى دا قارقىندى دامۋ ۇستىندە. بۇل سالاداعى ناقتى پراكتيكالىق جۇمىستاردى جۇزەگە اسىراتىن «قازاقستان عارىش ساپارلارى» ۇلتتىق كومپانياسى جۇمىس ىستەۋدە. بۇل كومپانيادا وتاندىق بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.
ارينە, عارىش قىزمەتى سەكىلدى يننوۆاتسيالىق سالا ءۇشىن بىلىكتى مامان دايىنداۋ وڭاي ءىس ەمەس. سوندىقتان وسى ىسكە بەيىمدەلۋ ماسەلەسىن ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى ەرتە باستان ويلاستىرىپ, قولعا الدى. وسى ماقساتتا اتالعان ىستە مول تاجىريبەسى بار گەرمانيانىڭ بەرلين تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتتى. سونداي-اق, عارىشتىق دەرجاۆا رەسەي تاراپىمەن دە كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلدى. وسى ەلدىڭ باۋمان اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, تومسك پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن جانە ۋكراينانىڭ دنەپروپەتروۆسك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن جۇيەلى قارىم-قاتىناس جولعا قويىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتە اشىلعان «عارىش تەحنيكاسى مەن تەحنولوگيالارى» كافەدراسىنا اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وقىتۋشىلارى مەن ماماندارى تارتىلدى. سونىمەن قاتار, جوعارىدا اتالعان جوعارى وقۋ ورىندارى بازاسىندا عارىشتىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ءبىرىنشى ماگيسترلەر ازىرلەندى.
سونىمەن قاتار, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تامىزىندا بەرلين تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «اۆياتسيا جانە استروناۆتيكا» ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عارىشتىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ماماندارى بىلىمدەرىن كوتەرەتىن بولادى. «اۆياتسيا جانە استروناۆتيكا» ينستيتۋتى شاعىن عارىش اپپاراتتارى مەن تاسىمالداۋشى سىناۋ راكەتالارىن جاساۋ جونىندەگى ەۋروپاداعى ەڭ وزىق وقۋ ورنى بولىپ تابىلادى.
سونىمەن قاتار, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ باعىتىندا اقش-تىڭ ناسا زەرتتەۋلەر ورتالىعىمەن, پورتۋگاليانىڭ عارىش گەودەزياسى عىلىمي زەرتحاناسىمەن, نەمىس اەروعارىش اگەنتتىگىمەن, اقش-تىڭ «Canopus» جانە «داۋريا» كومپانيالارىمەن, نيدەرلاندتىڭ ميكرو جانە نانو تەحنولوگيالار وندىرەتىن ISIS عارىشتىق فيرماسىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستاردى جولعا قويدى.
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە اتالعان ەكى ماماندىق بويىنشا ماگيستراتۋرالار ازىرلەۋ ءۇشىن 80 ميلليون تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قاراجاتى قاراستىرىلعان. ونىڭ 30 پايىزى قازىردىڭ وزىندە ۋنيۆەرسيتەتكە اۆانس تۇرىندە ءبولىندى.
