اكەم ساۋىتبەك ءادىلجانوۆ – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرى. فين سوعىسىنان باستاپ, فاشيستىك گەرمانيامەن بولعان الاپات مايدانعا قاتىستى. ءماسكەۋ, ستالينگراد تۇبىندەگى شايقاستاردا قاتارىنان اۋىر جارالاندى. سوعىس اياقتالعان سوڭ, 1946 جىلى ەلگە قايتىپتى. سوعىستان كەيىنگى ءومىرىن ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى – الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, قاراقىستاق اۋىلىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە سارپ ەتكەن جان. «جاقسى اكەنىڭ ەسىمى بالالارىنا قىرىق جىل ازىق» دەگەندەي, ەل ىشىنەن, اكەمىزدىڭ قاتارلاستارىنان, ىنىلەرىنەن «اكەڭ ساۋكەڭ قارا كۇشتىڭ يەسى ەدى, وسى اۋىلدى گۇلدەندىرۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتتى», دەگەن ماقتاۋلاردى كوپ ەستيتىنبىز. اسىرەسە, اتالاس ءىنىسى ءالىمباي اعا بەردىقۇلوۆتىڭ اكەم جايلى ەستەلىكتەرى كوپ. اۋىلىمىزداعى كوزى ءتىرى قالعان اقساقالىمىزدىڭ ءبىرى وسى ءالىمباي اعامىز بولسا, ەكىنشىسى ورىنتاي اعا. اكەمنىڭ اعالارى, قۇرداستارى, ومىرىمدەگى قادىر تۇتاتىن قاسيەتتى قارا شالدار, اۋىلدىڭ ءبىر-ءبىر بايتەرەگى ىسپەتتى. اقساقالداردىڭ ايتۋىنشا, اتام 17-18 جاسىندا قىرعىزدىڭ تىستەۋىك باتىرىن جەكپە-جەكتە جەڭىپ, بۇكىل ەكەي مەن ەسقوجانىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتىپتى. كوزى كوك, الىپ دەنەلى, تاۋ تۇلعالى قارتتىڭ بەينەسى جادىمدا.
ەسىمدە, اكەمە مىنگەسىپ, ۇنەمى سلامقۇل اتانىڭ الما باعىنا باراتىنبىز. ول كىسى الما اعاشتىڭ قىر-سىرىن ايتىپ, كەڭەس بەرىپ وتىراتىن. وسى اكەلەرىم وسىرگەن
اپورت المالار كەرەمەت ۇلكەن ەدى. 1960-1970-جىلداردا ءار ءۇيدىڭ باقشاسىندا ەلۋ-الپىس ءتۇپ الما اعاشى بولاتىن. سول الما اعاشتاردى باپتاپ, ءونىمىن ساتىپ, ودان تۇسكەن قاراجات ءبىر وتباسىنىڭ قاجەتىنە جارايتىن. قارا شالدىڭ قاسىنان ءبىر ەلى قالمايتىن قاراتورى ءىنىسى قاسەنتاي بار-تۇعىن. ءبىر جاعى كورشىمىز, قىدىر قونعان قۇمالاقتى شاشىپ جىبەرىپ, تالاي اق باتاسىن بەرگەن, اقجۇرەك تىلەۋلەس اتامىز ەدى. اكەمنىڭ دوستارىنان مولداقۇل, كەنجەباي اتالار, قارا ءسوزدىڭ قايماعىن بۇزباعان شەشەن كىسىلەر ەدى. باستارى قوسىلا قالسا, عيبراتتى اڭگىمەلەر ايتاتىن. مەن اكەمدى تاتەم دەپ ءوستىم. جازدىگۇنى قاراقىستاقتىڭ باتىسى سارى شۇبار, جار توعايعا ءشوپ شابۋعا بارامىز. كوك شالعىندا دەمالىپ, اشىمال كوجە ءىشىپ, راحاتقا بولەنۋشى ەدىك. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە اكەمدى اڭگىمەگە تارتىپ, سوعىستا باستان كەشكەن وقيعالارىن ايتىپ بەرۋىن ءوتىنىپ قولقا سالعان ەدىم. سوندا اكەم دەمىن ىشىنە تارتىپ, از-كەم وتىرعان سوڭ, مىنا ءبىر اڭگىمەنى ايتىپ بەردى.
«...كوزىمدى اشسام اپپاق, كەڭ بولمەدە جاتىر ەكەنمىن. ورىستىڭ مەدبيكەلەرى ك ۇلىمدەپ, مەنى قورشاپ تۇر. «و كاكوي سيلنىي كازاح ي تاكوي بولشوي», دەپ ءبىر-بىرىمەن شۇيىركەلەسىپ تە قويادى. مەن بولسام, بۇل كۇيگە قالاي ءتۇسىپ, تاپ بولعانىمدى ەسكە تۇسىرۋدەمىن. فاشيستەردى كەلگەن جاعىنا قۋىپ, كەنيگسبەرگ قالاسى ءۇشىن سۇراپىل شايقاستىڭ تۇتانىپ تۇرعان كەزى بولاتىن. قالانى قورشاپ تۇرمىز. مارشال روكوسسوۆسكيدىڭ ارمياسىندا قاتارداعى پۋلەمەتشى بولاتىنمىن. ءبىر ۋاقىتتا نەمىستەردىڭ مينومەتى ىسقىرىپ كەلىپ, جاقىن ماڭعا ءتۇستى. لەزدە جانىمداعى جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە توپىراقتىڭ استىندا قالىپپىز. كورەتىن كۇنىم بار ەكەن, ءبىر قولىم سىرتتا قالسا كەرەك, سانيتارلىق روتا جاۋىنگەرلەرىنىڭ كوزىنە ءتۇسىپپىن. مەنى بايقاعان ولار قولۇشىن سوزىپ, سانيتارلىق بولىمگە جىبەرىپتى. اراعا 15 كۇن سالىپ, گوركي قالاسىنداعى اسكەري گوسپيتالدان بىراق شىعىپپىن. ەسىمدى جيعان ءساتىم سول ەكەن. ءدارىگەرلەر ءتورت جارىم اي ەمدەپ, اياعىمنان تىك تۇرعىزدى. كەنيگسبەرگ شايقاسىندا نەمىستىڭ ءبىر تانكىسىن قيراتقانىم ءۇشىن, ماعان گوسپيتالدا ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنى تابىستالدى. ەلگە 1946 جىلى قايتتىم. شەشەڭ ءراش, اپكەلەرىڭ مارجانكۇل, بازاركۇل, اعاڭ اسكەربەكتىڭ كوز جاستارى عوي مەنى امان الىپ قالعان, بالام», – دەپ اكەم ءبىر اتىم ناسىبايىن اتىپ قويىپ, اڭگىمەسىن ءتامامدادى.
انام ءراش مەدەۋقىزىنىڭ داۋىسى كەرەمەت, ءان سالعاندا ەلدى ەلىتىپ جىبەرەتىن. مەنى ءتۇن جارىم بولسا دا, شايىن قايناتىپ, كۇتىپ وتىراتىن. شاي ءىشىپ وتىرعاندا انامنىڭ ايتقان اڭگىمەلەرى مەنىڭ بالا كوڭىلىمە ەرتەگى سياقتى ەدى. انام اكەمە 13 جاسىندا 47 مالعا ساتىلىپتى. 15 جاسىندا ەكەۋى نەكەسىن قيىپ, قوسىلعان ەكەن. اكەمنىڭ اكەسى ءادىلجان اتا, ءوز بايلىعى ءوزىنە جەتىپ ارتىلعان اۋقاتتى كىسى. ال اتامنىڭ ءىنىسى ءسامجان سول كەزدەگى مەتسەناتتاردىڭ ءبىرى مەدەۋ پۇسىرمانوۆتىڭ ساۋداسىن جۇرگىزگەن جان. بارلىعى كەيىن مال-مۇلكى ءتاركىلەنىپ, سىبىرگە ايدالىپ كەتىپتى.
سوعىس اياقتالسا دا, اكەمنىڭ حابارسىز كەتكەنىنە شەشەم جابىعىپ جۇرەدى ەكەن. «سوعىستىڭ بىتكەنىنە ءبىر جىل بولسا دا, اكەڭنەن حابار-وشار بولمادى, نە قايتىس بولدى دەگەن قارالى حات تا كەلگەن جوق. سول ۋاقىتتاردا سوعىستان قۇدىس قايناعام امان-ەسەن ورالىپ قويعان. ءبىر كۇنى سول قايناعام, كولحوز باسقارماسى شاقىرتتى. جۇرەگىم الىپ-ۇشىپ ءبىر جاقسىلىق حابار كەلگەندەي سەزىندىم. جەتىپ باردىم. سول ەكەن, قايناعام: «سۇيىكتىڭ كەلە جاتىر» دەگەندى ايتقاندا, توبەم ءبىر ەلى كوككە جەتپەي قۋاندىم. كوزىمە جاس ىركىلدى. كەۋدەمدى كەرنەگەن ساعىنىش ءبۇرىپ بارادى. «ستانسادان ات اربامەن الىپ كەلە جاتىر, ەندىگى قاراكوتەرمەگە كەلىپ قالسا, الدىنان شىعىپ قارسى الايىق», – دەيدى. جاياۋ جوسىپ, بالالار الدىندا جۇگىرىپ كەلەدى, قاراكوتەرمەگە دە تابان تىرەدىك. اكەڭ مىنگەن ات اربا دا كەلىپ جەتتى. وڭىنە دە قاراماپپىن, كەۋدەسى تولعان وردەن, مەدالدار. جىلاپ كورىستىك. ەل-جۇرتتان اينالايىن, سونداعى بارلىعى تىك تۇرىپ قارسى العانىن ايتساڭشى. كەيىن ءبىلدىم, قۇدىس قايناعام اكەڭنىڭ ارتىنان ءولدى دەگەن قارا قاعازدىڭ ءبىر جىل بۇرىن كەلگەنىن ايتتى. الايدا, بالالارى بار, اۋىر تيەدى دەپ, بىزدەردەن جاسىرعان ەكەن. ءتىرى كەلىپ قالار دەگەن ءتاتتى ءۇمىتى دە بولىپتى جارىقتىقتىڭ. ارۋاعىڭنان اينالايىن, قايناعا!», – دەدى انام كوزىنە جاس الىپ.
اكەمنىڭ, اتا-بابامىزدىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى – الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, قاراشاڭىراق قاراقىستاق اۋىلى. وڭتۇستىگى مايتوبە, مويناققارا, ارى قاراي جامانقارا, ودان ءارى قىرعىزبەن شەكارالاس, باتىسىندا سۋىقتوبە, شىعىسىندا قاراكوتەرمە. الىستان اۋىلدى ساعىنىپ كەلگەندە, اتباسىن وسى توبەدە ىركىپ, بيىگىنە شىققاندا قاراقىستاعىم كوزىمە جارق ەتىپ, كوزىمە ىستىق كورىنگەن ەدى دەيتىن اكەم. ونان كەيىن ءسۇيىنباي بابانىڭ كەسەنەسى ءار قوناقتىڭ كوزىنە وتتاي باسىلادى. مىنە, وسى قاراقىستاقتان سوعىس باستالماي, 1940 جىلى اسكەرگە الىنىپ, العاش فين سوعىسىنا قاتىسىپ, كەنيگسبەرگ قالاسىنا دەيىن, پۋلەمەتىن جاياۋ سۇيرەپ, تۋعان ەلىنە جەڭىسپەن ورالعان كوپ جاۋىنگەردىڭ ءبىرى, اكەم ساۋىتبەك ءادىلجان ۇلى 1980-جىلى, 80 جاسىندا باقيلىق بولدى.
اكەم ءۇشىن ەڭ ىستىق, ەڭ قاسيەتتى مەيرام 9 مامىر – جەڭىس كۇنى بولاتىن. وسى كۇنى قايران اكەم ءبىر مارقايىپ, اۋىر ەڭبەكتەن دەمالىپ, راحاتتانىپ قالاتىن. الماتىدان ىنىلەرى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, بەكبولات اقشالوۆ, بىرگە تۋعان ءىنىسى قامىتبەك ەشمۇحانبەت, جەزدە دەپ تاپايتاي اعا كەلىپ, سالەم بەرىپ, اكەمدى جەڭىس كۇنىمەن قۇتتىقتاپ جاتۋشى ەدى. اكەم: «ءاي, كەمپىر, قازانعا ەتىڭدى سالا بەر, الماتىدان شەكەندەر (سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتى وسىلاي اتاۋشى ەدى) كەلىپ قالىپتى, مەن دۇكەنگە بارىپ كەلە قويايىن», – دەپ قۋانىشتان قۇلدىراڭداپ كەتەتىن. قايران اكەم-اي!
بيىل سۇراپىل سوعىستىڭ اياقتالعانىنا – 70 جىل. قولىما قالام الۋىما دا وسى جايت تۇرتكى بولدى. «تۋعان جەرگە تۋىڭ تىك» دەگەن ناقىل ءسوز بار. اكەمدى, ونىڭ ۇزەڭگىلەس دوستارى مەن اعالارىن, ىنىلەرىن ەسكە الىپ, قاعاز بەتىنە ءتۇسىرۋىمدى پەرزەنتتىك پارىزىم دەپ بىلەمىن.
ومىربەك ساۋىتبەك ۇلى.
الماتى وبلىسى,
جامبىل اۋدانى,
ۇزىناعاش اۋىلى.
