بەكزات

«وقىرماندارىمىزدىڭ كامەلەددين بەكزاتتىڭ كىم ەكەنىن بىلەتىنىنە ءبىز كامىل سەنەمىز. قازاقتىڭ ءىلىم-ءبىلىم سالاسىندا بۇتى اتقا, اۋزى اققا تيگەنىنە تالاي زامان ءوتتى ەمەس پە, بۇگىندە الاش بالاسى جان-جاقتى ساۋاتتى» – قازاق پوەزياسىنىڭ كلاسسيگى (كوزى تىرىلەردە كلاسسيكتەر بولمايدى دەگەن قاساڭ قالىپتان قۇتىلعانىمىز ابزال, تەگىندە) ەسەنعالي راۋشانوۆ ماقالاسىنىڭ باس جاعىندا وسىلاي دەپتى. «قازىر نە كوپ, ەنتسيكلوپەديالار كوپ, انىقتامالىق كىتاپتار كوپ, سىزگە كەرەگى ءومىربايانى بولسا ءبىلىپ الارسىز» دەگەنى تاعى بار. ءسويتىپتى دە ءوزىنىڭ بار نازارىن سۋرەت سيقىرىن اشۋعا اۋدارىپتى, ءسوزىنىڭ بار اجارىن سوعان توگىپتى. بۇكىل الەم شىعىس ونەرىنىڭ جارىق جۇلدىزى دەپ تانيتىن ۇلى سۋرەتشى جايىندا وقىرماندارىمىزدىڭ بىلەتىنىنە كۇمان كەلتىرمەي-اق قويالىق, سونىڭ وزىندە دە اقىن ەسسەسىنە القيسسا تۇرىندە ءبىراز ومىرباياندىق دەرەكتەردى قوسىپ ايتقانىمىز ارتىق تا بولمايتىن سياقتى. ويتكەنى, كامەللەدين بەكزات ونەرىنىڭ سىر-سيپاتىن تانۋ ءۇشىن ونىڭ ومىرىنەن ءبىراز حاباردارلىقتىڭ ەش زيانى جوق. اتى-ءجونى عىلىمي ادەبيەتتە كەمال ءاد-دين بەحزاد دەپ جازىلاتىن بۇل ادامنىڭ ءدال تۋعان جىلى انىق ەمەس. زەرتتەۋشىلەر 1455-1460 جىلداردىڭ اراسى دەپ شامالايدى. تۋعان جەرى انىق – گەرات. جاستاي جەتىم قالىپ, بەلگىلى حۇسنيحاتشى (كالليگراف), سۋرەتشى ميرەك ناققاش قوراسانيدىڭ تاربيەسىندە بولعان. ال ول سۇلتان حۇسەيىن بايقارا سارايىنىڭ كىتاپحانا باستىعى, ياعني كيتابدارى ەدى. كامەللەدين سول باي كىتاپحانادان ەمىن-ەركىن ءبىلىم العان. نەگىزىندە كامەللەدين بەكزاتتىڭ وسىنداي ونەر تۇلعاسى رەتىندە قالىپتاسۋىنا ەڭ ۇلكەن ىقپال جاساعان, جالپى بۇكىل گەراتتا شىعارماشىلىق اۋانىن ورنىقتىرعان ادام – ادامزات تاريحىنداعى ۇلى تالانتتاردىڭ ءبىرى الىشەر ناۋاي. 1480-ءشى جىلداردا سۇلتان حۇسەيىن بايقارانىڭ كىتاپحاناسىنان شىققان بىرنەشە مانۋسكريپتتى كامەللەدين بەكزاتقا تەليدى ماماندار. ول قولجازبالارعا سالىنعان مينياتيۋرالاردا بەكزاتتىڭ ءارى پەيزاج شەبەرى, ءارى شايقاستى جانر مايتالمانى, ءارى كىسىنى كەسكىندەۋدى كەمەلىنە كەلتىرۋشى رەتىندە تانىلۋىنا گۋمانيست اقىننىڭ الدىن كورۋىنىڭ اسەرى مول بولعانى تالاسسىز. 1506 جىلى سۇلتان قايتىس بولادى دا, سونىڭ ارتىنشا گەراتتى مۇحاممەد شەيباني قولى باسىپ الادى. ەسەنعالي راۋشانوۆ ەسسەسىنىڭ نەگىزىنە الىنعان اتاقتى پورترەت, قازىر الەمدەگى ەڭ ايگىلى مۋزەيلەردىڭ ءبىرى – نيۋ-يوركتەگى مەتروپوليتەن مۋزەيىنىڭ داڭقتى ەكسپوناتى سانالاتىن «شايباني حاننىڭ پورترەتى» سول تۇستا سالىنعان. ودان كەيىن كامەللەدين بەكزات شەيباني حانعا ەرىپ, بۇقاراعا كەلەدى. شايباني حاندى سەۆەفي اۋلەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى شاح يسمايل ءى ولتىرگەننەن كەيىن بەكزات قايتادان باس كوتەرىپ جاتقان پارسى يمپەرياسىنىڭ استاناسى تەبريزگە كوشەدى. بەكزات ونەرى سول تەبريزدە ءوزىنىڭ شىرقاۋ بيىگىنە جەتكەن. داڭقى دا ابدەن دۇرىلدەگەن. شىندىققا قانشالىقتى جاناساتىنىن قايدان بىلەيىك, بىراق 1514 جىلى پارسىلار مەن وسمان تۇرىكتەرى چالدىران تۇبىندە كەسكىلەسكەن شايقاسقا تۇسكەندە شاح يسمايل ءى سۋرەتشى بەكزات پەن حۇسنيحاتشى شاح ماحمۋد ءنيشاپۋريدى يمپەريانىڭ جاۋھار قازىنالارى رەتىندە ۇڭگىردە كۇزەتىپ ۇستاۋعا پارمەن بەرگەن دەگەن دە اڭگىمە بار. اۋەلدە ءامىر تەمىردىڭ, كەيىننەن سەۆەفي اۋلەتىنىڭ سارايلارىندا باس تاريحشى مىندەتىن اتقارعان حوندەمير (تولىق اتى – گياسس-ءاد-دين يبن حۋمام- ءاد-دين-ءال-حۋسەيني) 1522 جىلعى 24 ساۋىردە شاح يسمايل ءى ءوز جارلىعىمەن بەكزاتتى شاح كىتاپحاناسىنىڭ باستىعى ەتىپ تاعايىنداعانىن جازعان. بەكزاتتىڭ شاح يسمايل 37 جاسىندا ومىردەن وتەتىن 1524 جىلدان كەيىنگى شىعارماشىلىعى سەۆەفي اۋلەتىنىڭ كەلەسى ءامىرشىسى شاح تاحماسپ ءى-ءدىڭ بيلىگىمەن بايلانىستى. بۇل كەزەڭدە دە بەكزاتتىڭ بەكزات ونەرى ايرىقشا ارداقتالعان. ونى تاريحشى بۋداگ-ءمۋنشيدىڭ مىنا جازباسىنان دا كورە الامىز: «ونى (سارايعا) قوراساننان الىپ كەلدى, بىرنەشە جىل قاتارىنان ءامىرشىنىڭ جانىندا سۇحباتتاسۋشى بولدى. ول ءدايىم عيبراتتى اڭگىمە ايتاتىن. (سونىمەن بىرگە) ول ۇنەمى (شاراپتى) ۇرتتاپ قويىپ وتىراتىن, ءبىر ءسات تە كوزەشىنىڭ قولىمەن قۇيىلعان الكۇرەڭ شاراپسىز جۇرمەيتىن. ول جەتپىس جاسقا دەيىن ءومىر ءسۇردى, ءوستىپ ءوزىن جاس كۇيىندە ساقتادى. شاراپ ىشۋگە تىيىم سالىنعانىنا قاراماستان, وعان ەشكىم تيىسپەيتىن, ويتكەنى ول بارىنە كەرەك ەدى, ال ۇلى مارتەبەلى (ياعني شاح تاحماسپ) زەرگەردى تازا ءومىر سۇرەتىن قاريا دەپ قاستەرلەدى». ينتەرنەتتەن تاحماسپ ىشكىلىك ءىشۋ, اپيىن شەگۋ ورىندارىن, جەزوكشەلەر ۇيلەرىن, جالپى كوڭىل كوتەرەتىن مەكەمەلەردىڭ ءبارىن جابۋ جونىندەگى جارلىعىن 1534 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە, ياعني سۋرەتشى ومىردەن وتەردەن ءبىرجارىم-ەكى جىلداي بۇرىن شىعارعانىن وقيمىز. كامەللەدين بەكزات 1535 نەمەسە 1536 جىلى گەراتتا دۇنيە سالعان دەپ سانالادى. بەكزاتتى تەبريزدە جەرلەنگەن دەپ جازاتىن تاريحشىلار دا بار. ءبىز ءۇشىن بۇگىنگى جاريالانىمنىڭ ەرەكشە قۇندىلىعى – بۇكىل الەم پارسىنىڭ ۇلى مينياتيۋريست سۋرەتشىسى دەپ بىلەتىن كامەللەدين بەكزاتتىڭ يرانعا دا, تۇرانعا دا بىردەي ورتاقتىعىن ايشىقتى اشا الۋى. ال ەندى اۆتورعا كەزەك بەرەلىك. * * * كامەللەدين بەكزات! مەنىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمدى يران مەنىكى, تۇران مەنىكى دەيدى. دۇرىس ەمەس. مەنىڭ ويىمشا يران دا,تۇران دا ونىكى. كامەللەدين بەكزات! تاجىكستاندا اتام زاماننان بەرى كامەللەدين بەكزات اتىندا ونەر ينستيتۋتى بار. وزبەكتىڭ ونەر جانە ديزاين ينستيتۋتى دا بەكزاتتىڭ اتىمەن اتالادى. يران ونى ۇلتتىڭ باس سۋرەتشىسى دەپ تانيدى. ءۇندىستان ەلى بولسا ونىڭ ءاربىر سۋرەتىن وزدەرى تابىناتىن تاس قۇدايىنان كەم كورمەيدى. باتىس ەلدەرى «شىعىستىڭ رافاەلى» دەپ كوككە كوتەرەدى. ءۇندى دەمەكشى, بەكزاتتىڭ اتالمىش ۇلى مادەنيەتكە قاتىسى تۋرالى ءبىز الدا ازدى-كوپتى ايتاتىن بولامىز. مەن ونىڭ قاي جىلى, قايدا تۋىپ, قاي جىلى, قاي جەردە ولگەنىن ءتىزىلدىرىپ تىزبەلەپ ۋاقىتىڭىزدى المايمىن. مەنىڭ ايتپاعىما ونىڭ ءتۇپ-تۇقيانىنىڭ تۇك تە قاتىسى جوق. مەنىڭ ايتپاعىم باسقا. قازىر نە كوپ, ەنتسيكلوپەديالار كوپ, انىقتامالىق كىتاپتار كوپ, سىزگە كەرەگى ءومىربايانى بولسا ءبىلىپ الارسىز. ينتەرنەت دەگەن اتقا جەڭىل قۇباشا ول تۇر دايىن. ونىڭ ۇستىنە, قۇرمەتلۋ ءۋا عيززاتلۋ وقىرماندارىمىزدىڭ كامەلەددين بەكزاتتىڭ كىم ەكەنىن بىلەتىنىنە ءبىز كامىل سەنەمىز. قازاقتىڭ ءىلىم-ءبىلىم سالاسىندا بۇتى اتقا, اۋزى اققا تيگەنىنە تالاي زامان ءوتتى ەمەس پە, بۇگىندە الاش بالاسى جان-جاقتى ساۋاتتى. ال «ساۋاتى جوق بىلىمدارلارعا» (وندايلار, اسىرەسە, سوڭعى جيىرما جىلدا, ەسكى اقىندار جىرلاماقشى: «كەلەدى قاۋلاپ ءوسىپ-اۋ ءورت سەكىلدى-اي, بۇل انىق ەكىگە ەكى ءتورت سەكىلدى-اي») بۇل اڭگىمەنىڭ تۇككە كەرەگى جوق. بەكزات سالعان سۋرەت از دا ەمەس, كوپ تە ەمەس. ونىڭ سول زاماندا سۋرەت سالۋىنىڭ ءوزى ەرلىك ەدى عوي بىلگەن ادامعا. ءبىزدىڭ ءدىنىمىزدىڭ باس كىتابى «قۇراني كارىمدە» «سۋرەت سالۋعا بولمايدى» دەگەن ءسوز جوق. «سۋرەت سالۋعا بولادى» دەگەن دە ءسوز جوق. بۇل ونەرگە تىيىم-توقتام كەيىن دۇنيەگە كەلگەن حاديس-شاريفتەردە كەزدەسەدى. مولدالار حاديسكە نەگىزدەپ ءتىرى نارسەنىڭ جانسىز بەينەسىن سالۋ زور كۇنا, ەگەر سالعان جاعدايدا و دۇنيەگە بارعاندا سۋرەتشى بايعۇستى تۇرعىزىپ قويىپ «سەن مىنا ادامنىڭ نە مالدىڭ سۋرەتىن سىزىپ جاراتقانعا شەك كەلتىردىڭ, مىقتى ەكەنىڭدى كورەيىن وسى سۋرەتتەرگە جان ءبىتىرشى!» دەپ سۇراقتىڭ استىنا الادى ەكەن. ءارى قاراي قىل قالامشىعا توزاق وتى دايىن تۇر. بەكزات زامانىندا بۇل تىيىمدار قانشالىقتى كەمەلىنە كەلىپ, قىلىشىنان قان تامىپ تۇردى – ونى ءبىز بىلمەيمىز. بىلەتىنىمىز ول ءومىر سۇرگەن حوراسان مۇسىلمان مەملەكەتىنىڭ استاناسى بولعان گەرات قالاسىندا ونەر قاتتى دامىدى. مەملەكەتكە 1469-1506 جىلدار ارالىعىندا حۇسەيىن بايقارا ۇكىمدارلىق ەتتى. ول ساياساتكەرلىگىمەن قاتار اسقان ونەرپاز ادام ەدى. بالكىم سوندىقتان بولار, ءوزىنىڭ وڭ قولى ەتىپ داڭقتى شايىر الىشەر ناۋايدى ۇستادى, كىتاپحانا باسشىسى (كيتابدار) مانسابىنا بەكزاتتى تاعايىندادى. كىتاپحانا گەرات ءۇشىن ءبىلىم وشاعى عانا ەمەس, تازالىقتىڭ, دانالىقتىڭ ورداسى بولدى. بەكزات قاتارداعى كوپ شەنەۋنىكتىڭ ءبىرى ەمەس, «ازوي دەۆون» نەمەسە «ازوي داۆلات», ياكي ۇكىمەت مۇشەسى ەدى. حوراسان مۇسىلمان قاۋىمى ءۇشىن دە, مۇسىلمان ەمەستەر ءۇشىن دە جەر ءجانناتىنا اينالدى. سول زامانداعى گەرات باسشىلىعى تۋرالى مىناداي اڭگىمە بار: بىردە حۇسەيىن بايقارا كەزەكتى ءمۇشايرادان شىعىپ كەلىپ, دوسى ءارى ءۋازىرى ناۋايمەن شاحمات ويناماققا ايۆانعا جايعاسادى. مالداس قۇرا بەرگەندە اياعى دوسىنىڭ تىزەسىنە ءتيىپ كەتىپ دەرەۋ جيناپ الا قويادى. «وي, توبا, – دەيدى ك ۇلىپ, – بۇل گەراتتا اياعىڭدى سوزساڭ اقىنعا تيەدى». «اياعىڭدى جيساڭ دا اقىنعا تيەدى!» دەپتى سوندا ناۋاي. ولاي دەيتىنى سۇلتان بايقارانىڭ ءوزى دە تالانتتى اقىن بولاتىن. وعان قوسا «كالام ءشاريفتى» باسىنان اياعىنا دەيىن جاتقا بىلگەن حافيز ەدى دەسەدى. ءناۋايدىڭ ءمىر الىشەر اتاناتىن سەبەبى كىشكەنە كەزىنەن باستاپ ءدىني ساۋاتتىلىعىمەن ەرەكشەلەنگەن. يسلام ءدىنى قاعيداتتارىن جەتىك بىلگەن بۇلار سۋرەتشىلىك پەن مولدالاردىڭ اراسىنان قالاي جول تاۋىپ وتىردى – ونى ءبىز بىلمەيمىز. ونى ەشكىم دە بىلمەيدى. بىلەتىندەر رۋحاني گەراتتىڭ ءدال سول كەزدەگىدەي شالقىپ-تاسىپ ءومىر سۇرگەن كەزى بۇرىن دا, كەيىن دە بولعان جوق دەسەدى. بىلەتىننىڭ ءبىرى – «بابىرنامانىڭ» اۆتورى زاحاراددين بابۋر شاح. اتالمىش كىتاپتا حوراسان بيلەۋشىلەرى مەن ونەر ادامدارى تۋرالى كوپتەگەن مالىمەتتەر بار. ءبىز وعان دا توقتالمايمىز. كەرەك ادام تاۋىپ الادى. باتىس ويشىلدارى «ءار نارسەنىڭ دە اقىرى بار» دەيدى. ءبىزدىڭ قازاق دۇنيەنىڭ بايانسىزدىعىن ەرتە تانىپ «سۇم جالعان» دەگەن ءبىر-اق اۋىز سوزبەن شەگەلەگەن. زامان جانە ءبىر وزگەرگەندە كەشەگى كەرتورىعا ءمىنىپ تۇرعان تەمىر اۋلەتىنەن باسىنان باققۇسى ۇشىپ, كوشپەلى وزبەكتەردىڭ حانى ابىلقايىر ۇرپاعىنىڭ تاسى ورگە دومالاي باستادى. ونىڭ نەمەرەسى مۇحاممەد شايباني حان 1506 جىلى حوراساندى جاۋ­لاپ الىپ, گەراتتى ۋىسىندا ۇستادى. ول گەراتتى العان سوڭ اۋەلى ءدىن ادامدارىمەن ءتىل تابىسۋدى ويلايدى. مولدالارعا ىلەسىپ جاڭا كوسەمنىڭ مۇبارەك قولىن الۋشىلاردىڭ اراسىندا كامەلەددين بەكزات جوق ەدى. ول كەيىن دە كەلمەدى. ارادا اي ءوتتى – كەلمەدى, جارتى جىل ءوتتى – كەلمەدى. شايباني ونى قوزعامادى, بۇرىنعى كىتاپحانا باسشىسى مانسابىندا قالدىرىپ, ايلىق تولەپ تۇردى. نە ىستەيمىن دەسە دە قولىن قاققان جوق. ءبىر جىل وتكەن سوڭ بىردە جۇما نامازىندا كەزدەيسوق ۇشىراسىپ قالادى دا: «نە بولدى, سۋرەتشىم, حوراساننىڭ جاۋىز تەمىر اۋلەتىنەن قۇتىلىپ, تۇركى جۇرتىنا وتكەنىنە قاپالىسىز با؟» – دەپ سۇرايدى. سۋرەتشى نە دەسىن, ۇندەمەيدى. حاننىڭ جانىنداعى جاندايشاپتارىنىڭ ءبىرى «قىزىلباس پەن قىزىل يتكە ءبارىبىر, قارنى تويسا بولعانى دا» دەپ ءاجۋالايدى. سوندا شايباني حان مەشىتتى باسىنا كوتەرىپ دۋ كۇلگەن نوكەرلەرىن ساپ تىيىپ: «جوق, ولاي ەمەس, قىزىلباس ۇلى حالىق, ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ مۇسىلمان باۋىرىمىز, ءبىز ءبارىمىز ۇلى حوراسان جۇرتىمىز. ال سۋرەتشىگە كەلسەك ول اللا تاعالا ۋا تاباراكانىڭ حالىققا بەرگەن نىعمەتى. ونەر عىلىمدى قادىرلەمەك بىزگە پايعامبار الايحيس سالامنان قالعان سۇننەت-ءدۇر» – دەپ سۇڭعىلالىق تانىتادى. سول كۇننەن باستاپ بەكزاتتىڭ جىعىلعان تۋى قايتا تىكتەلەدى. «سەن ءبورىنىڭ بولتىرىگى بايقارانىڭ سۋرەتىن سالدىڭ. ونى سۇلتان دەپ اسپانداتتىڭ. اقيقاتىندا سۇلتان سۇيەك ول ەمەس, مەنمىن. اتاسى تەمىر شويناقتىڭ دا سۋرەتىن سالدىڭ. ءتىپتى وتىرىكتى شىنداي, شىندى قۇداي ۇرعانداي ەتىپ ونىڭ اقساق اياعىن دا «بۇتىندەپ» بەردىڭ. ايتشى, سۋرەتشىم, نەگە مەنىڭ سۋرەتىمدى سالمايسىڭ؟ سول قاراقشى كاززابىڭنان ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان اتام شىڭعىس كەم بە ەدى, جوق بولماسا ناشامەنت, باچچوباز بالالارىنان مەن كەممىن بە؟ وتىرىكتى قويىڭىز. بۇدان بىلايعى جەردە بۇل گەراتتا تەك شىندىق سويلەيتىن بولادى. ادىلدىك ورنايدى»دەيدى بىردە. «ول ءۇشىن ءسىز بەن ءبىز بىرگە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. بۇل ءجۇردىم-باردىم, ات ءۇستى, اتان قومىندا بىتەتىن شارۋا ەمەس, الديار!» – دەيدى بەكزات. ءسويتىپ, جۇمىس باستالادى. ناتيجەدە بۇگىندە بۇكىل الەم بىلەتىن, باتىس پەن شىعىس بىردەي مويىنداعان «شايباني حاننىڭ پورترەتى» دۇنيەگە كەلەدى. ەندى وسى پورترەت تۋرالى ازعانا اڭگىمە. جوعارىدا ايتتىق, بەكزاتتان قالعان شەدەۆرلەر از ەمەس. شارافاددين الي ءيازديدىڭ «زافار نامە», ساعديدىڭ «گۇلستان», فاريددۋدين اتتاردىڭ «قۇستار كەڭەسى» جانە الىشەر ناۋاي شىعارمالارىن كوركەم بەزەندىرگەنى, اقساق تەمىر اۋلەتى باياناتتارى – بۇلار تەلەگەي تەڭىز ەڭبەكتىڭ ءبىر پۇشپاعى عانا. ول گەرات كىتاپحاناسىن باسقارىپ تۇرعاندا ءوز ۇستازدارى ميرەك ناككاش حوراساني مەن ءپىر سايد تەبريزيدىڭ ءداستۇرىن جالعاستىردى, بىراق ەسى-دەرتى تىڭنان جول سالۋ بولدى. بۇل قيىن ءىس بولاتىن. وتە قيىن ءىس. بىراق ونەر مۇراتى ەشكىمگە ۇقساماۋ. بەكزاتتىڭ سۋرەت ونەرىندەگى وزىندىك قولتاڭباسى تۋرالى بەلگىلى قازاق سۋرەتشىسى تابىلدى مۇقاتوۆ بىلاي دەيدى: «بەكزات سۋرەت ونەرىنە تاريحتا تۇڭعىش رەت تۇركىلىك ءداستۇردى ەنگىزدى. تۇركىلىك ءداستۇر دەگەندە ءبىز نەنى ايتامىز؟ ول, ەڭ بىرىنشىدەن بوياۋ جىلىلىعى. كەڭىستىككە قىلداي دا قيانات جاساماي ءوز ەركىڭە باعىندىرۋ. كەڭىستىكتىڭ كولەم ولشەمى عانا ەمەس ەكەنىن ۇعۋ جانە ۇعىندىرۋ. ەكىنشىدەن, قاعازعا تۇسەتىن ءاربىر سىزىقتىڭ, ءاربىر تامشىنىڭ سالماعىن جۇرەگىڭمەن سەزىنۋ. جۇقا, وتە نازىك سىزىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ. ۇشىنشىدەن, ادامداردىڭ, جان-جانۋارلاردىڭ سۋرەتىن قيمىل-قوزعالىس ۇستىندە بەينەلەپ, پەيزاجدى شىن قالپىندا ارتىق-اۋىس بوياۋ قوسپاي سالۋدى ەنگىزدى». تابىلدىنىڭ بۇل پىكىرىن قوشتاماسقا شاراڭىز جوق. شىعىستا بەكزاتقا دەيىن دە قىل قالام شەبەرلەرى بولعانىن جوعارىدا ايتتىق قوي, نەسىن جاسىرامىز, ولار كوبىنە الەماش-كۇلەمىشى كوپ, اسىرە قانىق, كەيدە ءتىپتى شامادان تىس قالىڭ جاعىلعان الۋان بوياۋلارىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن. ال باتىس قىل قالامشىلارى نە دەيدى ەكەن؟ 1903 جىلى گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىندا «مۇسىلمان ونەرىنىڭ كورمەسى» ءوتىپ, وعان بەكزاتتىڭ جيىرما شاقتى شىعارماسى قويىلادى. فرانتسۋز سۋرەتشىسى انري ءماتيسستىڭ وسى كورمەدەن كەيىن دۇنيەگە, كوركەمونەرگە دەگەن كوزقاراسى مۇلدە وزگەرەدى. «شىن ونەردىڭ قانداي بولاتىنىن ەندى ءبىلدىم» دەيدى ول. شىنىندا ونىڭ كەيىنگى ءومىرى بەكزاتتى زەرتتەۋمەن ءوتتى دەسە بولعانداي. «ماروككا قىزى» اتتى اتاقتى سۋرەتىن «شايباني حاننىڭ پورترەتىن» كورگەن سوڭ سالدىم دەگەندى ءوزى تالاي رەت ايتتى. ال ونىڭ الدىندا فرانتسۋزدىڭ باسقا ءبىر سۋرەتشىسى ا.مارتەن بەكزاتتى «شىعىستىڭ رافاەلى» دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. رافاەل دەمەكشى, ونىڭ كىتاپحانا قورىندا شىعىس مينياتيۋرالارى كوپ بولعانى ءمالىم. ءسويتىپ, بەكزات باتىس پەن شىعىستىڭ شاپپاي بەرى بولۋىنا جوعارىدا ايتقان ەڭبەگى سەبەپ دەلىك. ول قازىر امەريكادا, اتىن اتاعىسى كەلمەيتىن ءبىر بايدىڭ جەكەمەنشىك قورىندا ساقتاۋلى. بەكزاتتىڭ البومدارىن يران يسلام رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى ارنايى قارجى ءبولىپ شىعارىپ, حالىق اراسىنا كەڭىنەن ناسيحاتتاي باستاعالى قاشان. يسلام مەملەكەتى بولا تۇرا «سۋرەت سالۋ كۇنا» دەگەن جوق. بىراق قازاق ايتاتىن «جىلقى ىشىندە الا ەدى» دەگەندەي جۇرتتىڭ قۇلاعى «شايباني حاننىڭ پورترەتى» دەسە ەلەڭ ەتە قالادى. ايتالىق, ونىڭ وزگە دە, مىسالى ءابدىراحمان ءجامي, الىشەر ناۋاي, سۇلتان حۇسەيىن بەينەلەنگەن جۇمىستارى دا بار. «اتتان اتتىڭ نەسى كەم», – دەيدى ەسكى ماقال, ولار دا وسال ادامدار ەمەس ەدى عوي. پورترەت جانرى تاقياڭىزعا تار كەلسە, اتاقتى تەمىر كورەگەننىڭ ەرلىكتەرىن باياندايتىن تسيكل سۋرەتتەرى شە؟! نايەتى ءبىر اق بەت قاعازعا سالعان وسى ءبىر كىشكەنە عانا سۋرەتكە الەم نازارى نەلىكتەن ەرەكشە اۋدى ەكەن؟ ساعديدىڭ «بوستان» اتتى شىعارماسىن بەزەندىرگەن سۋرەتتەرى بۇگىندە كايردەگى مىسىر ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ التىن قازىناسىنا اينالعان. نيزامي گانجاۋيدىڭ قالامىنا مانسۇپ «حامساعا» سالعان سۋرەتتەرى بولسا بريتانيا مۋزەيىنە كورىك بەرىپ تۇر. «بۇل كىتاپتا بەكزات سىزعان ون التى سۋرەت بار», – دەپ جازادى ف.مارتين. شارافيددين الي ءيازديدىڭ «زافار­ناماسىن» دا بەكزات بەزەندىرگەن. قولجازبانىڭ شەتىندە «بۇنداعى سەگىز سۋرەت بەكزاتتىڭ قولىمەن سالىنعان. كىتاپ ماعان بابام حۋمايۋننان قالدى. مەن بۇل جازۋلاردى تاققا وتىرعان كۇنى جازدىم, 1037 جىلى (ياعني 1605 جىل). جاھانگەر يبن اقبار» دەگەن جازۋ بار. اتالمىش نۇسقا بالتيمورداعى (اقش) دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىندە ساقتاۋلى. ءوزىڭىز ءبىلىپ وتىرعانداي, جاھانگەردىڭ بالاسى شاھ جاھان ايەلى مۇمتاز حانىمنىڭ قۇرمەتىنە اتاقتى ءتاجى-ماحالدى سالدىرىپ تاريحتا قالدى. القيسسا, سىزدەن گورى ولەڭ سوزگە شەبە­رىرەك ءبىر شىعىس شايىرلارى ايتقان قاسىما ءسوز ء(سىز نە, شىنىمەن وسىعان سەنىپ وتىرسىز با سوندا؟ «و sancta simplicitas» دەگەن لاتىن قاناتتى ءسوزى قازاقشاعا «و, قاسيەتتى اڭقاۋلىق!» بولىپ اۋادى, جوق الدە «ءاي, اينالايىن اڭعالدىق-اي» دەپ قوتارعان ءجون بە؟):   و دۇنيە ءبىر كەرۋەن جول كوشكەن ءارى, ءبىرى ەرتە, ەندى ءبىرى كەش بارادى, كەتەسىڭ نە قالدىرىپ ارتىڭا سەن, ەل ەرتەڭ كىم ەدى دەپ ەسكە الادى. قوي باققان, تاۋىق باققان, شوشقا باققان, زاۋلىمدەپ ساراي سالعان قوس قاباتتان, قاراساڭ نە مىقتىلار ءوتىپ كەتتى. بۇل دۇنيە اق ساعىم-ءدۇر بوسقا لاققان.   سانكت-پەتەربۋرگتىڭ سالتىكوۆ-ششەد­رين اتىنداعى كىتاپحاناسىندا قىسراۋ دەھلەۆيدىڭ «ءلايلى مەن ءماجنۇن» داستا­نى­نىڭ تۇپنۇسقاسى بار. مۇنداعى مينيا­تيۋرالاردىڭ اۆتورى دا وسى بەكزات. وسى ارادا ءبىر قىستىرما ءسوز: شىعىستىڭ وسىنشاما ءدۇري-جاۋھارلارى نەگە جەر اۋىپ, جات جۇرتتىڭ بايلىعىنا اينالدى دەگەن سۇراق بار, بىراق ونىڭ جاۋابىن الاتىن كەز بۇل ەمەس. ادامزات تاريحى دەگەن سولاي, جاۋابى جوق سۇراۋلاردان, قايتارىمى جوق شىعىنداردان, تۇسىنىكتەمەسى جوق وقيعالاردان تۇرادى. ءيا, ءسويتىپ, جازىلىپ جاتقان جايعا قايتا ورالساق, بەكزاتتىڭ «حۇسەيىن باي­قارانىڭ باق ىشىندەگى سايرانى» اتتى سۋرەتى تەھرانداعى گۇلستان ونەرجايىندا تۇر. حۇسەيىن بايقاراعا دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە بولعانىن جوعارىدا دا ايتتىق قوي. بيالايدان جەم جەگەن قۇس سياقتى ونىڭ تۇسىندا بەكزاتتىڭ اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس بولىپ دۇرىلدەپ تۇردى. «سىيعا سىي, سىراعا بال», بۇل ءوز كەزەگىندە اكەسى جاساماعان جاقسىلىقتى جاساعان سۇلتاننان ەشتەڭەسىن اياعان جوق. «سۇلتاننىڭ پورترەتى» بۇگىنگى تاڭدا پاريجدەگى جەكەمەنشىك ءبىر قوردىڭ اجارىن اشىپ تۇر. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ بۇرىنعى شالدارى ايتىپ كەتكەن «اتادان التاۋ تۋسا دا, ىشىندە ابادانى ءبىر بولار» دەپ. وسىنداي اتىنىڭ وزىنەن ات ۇركەتىن عالامات تۋىندىلاردىڭ اراسىندا «شايباني حاننىڭ پورترەتى» اتتىڭ قاقاسىنداي ايرىقشا. نەگە؟ بۇل ءوزى ءبىر عالامات ۇلكەن دە دۇنيە ەمەس. كول-كوسىر كولەمىمەن كوپ جەردى الىپ جاتىر دەۋگە مۇلدە كەلمەيدى. وسى ءبىر شاعىن كەسكىندەمەدەگى قاراپايىم كيىنگەن تولىق ادامنىڭ ءوز كەزىندە داڭقى جەر جارعان شايباني حان ەكەنىن دە ەكىنىڭ ءبىرى بىلمەۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىز دە بۇل جولى ونىڭ قازاق سۇلتاندارىمەن, اسىرەسە, قاسىم حانمەن تەكەتىرەسىنىڭ نەمەن اياقتالعانىنا توقتالمادىق. راسىندا, سۋرەتتەگى ادامنىڭ كىم ەكەنى سونشالىقتى ماڭىزدى ما؟ اتالمىش پورترەتتى پالەن مىڭ دوللارعا ساتىپ العان كوللەكتسيونەرلەر ونى شايباني حان (ارۋاعى) ءۇشىن ەمەس, ءتىپتى ونى ايتاسىز بەكزات سالعانى ءۇشىن دە ەمەس, كەرەمەت سۋرەت ەكەنىنە بولا الدى ەمەس پە؟ حوش, ال ەندى مۇنىڭ نەسى كەرەمەت؟ بىردەن ايتارىم, مەنىڭ تانىمىم – ول مەنىڭ عانا تانىمىم. مەنىڭ تالداۋىما كەلىسپەسەڭىز وعان وكپە جوق. اسىلى, ونەر مۇراتى ومىرشەڭدىك. بۇدان ءجۇز الپىس جىل بۇرىن جازىلعان اباي ولەڭدەرى ءالى سول قالپىندا, ودان ارعى اسان قايعى مەن شال اقىننىڭ اراسىنداعى شالداردىڭ جىرلارى تۋرا بۇگىن ەستىگەندەي اسەر ەتەدى. بەكزاتتىڭ مىنا جۇمىسى دا تۋرا وسىدان بىرەر ساعات عانا بۇرىن ءبىتىپ, ءالى بويا­ۋى كەپپەگەن جاڭا جۇمىس سەكىلدى كورىنەدى. كوزىڭىزدى جۇمىپ تۇرىپ-اق الگىندە عانا شەبەرحانادان شىعىپ كەتكەن سۋرەتشىنىڭ اياق دىبىسىن, ستول ۇستىندە جاتقان قالام مەن بوياۋ قۇتىسىن كورىپ تۇراسىز. ءسىز بۇدان 508 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن سالىنعان (سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا پورترەت 1507 جىلى سالىنىپتى) الدەبىر حاننىڭ جانسىز بەينەسىن ەمەس, تاڭعى شىقتاي تازا, تاڭعى اۋاداي ساف, تاڭعى داۋىستاي تۇنىق, تاڭعى شولپانداي انىق ءبىر دۇنيەنى كورىپ تۇرسىز. بۇل, اسىلى بار عوي, تاڭنىڭ سۋرەتى. تاۋلىكتىڭ باسقا كەزىندە مۇنداي قۇدىرەت بولۋى مۇمكىن ەمەس. مۇنداي عاجاپ تاڭدا جانە ولەڭدە عانا بولادى. بالكىم, ولاردان تىسقارى ون ءتورت-ون بەس جاسار قىزدىڭ كوزقاراسىندا بولسا بولار, وزگە ەشكىمنىڭ, باسقا ەشتەڭەنىڭ مۇندا ورتاعى جوق, بولۋى مۇمكىن دە ەمەس. شايباني بەلگىسىز ءبىر (؟) جەردە وتىر. سۋرەتشى ونى ءسىزدىڭ نازارىڭىزدان الىسىراققا اپارىپ قويعان. وبەكت تىم تۇكپىردە بولماسا دا, ءسال ارىرەكتە. ماڭداي ما ماڭداي, بەتپە بەت جاقىن وتىرعان جوق. سول ارقىلى كورەرمەنگە بارلاپ, باجايلاپ قاراي الۋعا مۇمكىندىك تۋعىزعان. تاقىمىڭ تيگەن بويدان الا جونەلەتىن ءتورت اياعى تەڭ جورعالار بولادى عوي, مۇنداعى بوياۋ ۇيلەسىمدىلىگى ءا دەگەننەن-اق ءۇيىرىپ الىپ كەتەدى. ۇيلەسىم جانە جيناقىلىق. ولپى-سولپى باسى ارتىق دۇنيە مۇندا جوق. شايباني قاپ-قارا جاستىققا سۇيەنىپ وتىر. جاستانۋعا ەمەس, سۇيەنىپ وتىرۋعا ارنالعان مۇنداي جاستىقتاردى پارسىلار پوشتي دەيدى. پوشتي ادەتتە ءتۇرلى-ءتۇستى ورنەك سالىنعان كىلەمدەرمەن تىستالادى. بۇگىندە ونىڭ ەڭ ادەمىسىن ءجاۋمىت تۇركپەننىڭ قىزدارى توقيدى. ماڭعىستاۋ قازاعىنا پوشتي قۇلدانۋ باستا سول تۇركپەننەن سىڭگەن. قازاق كىلەمى باسقا. حوش, سۋرەتتە ءۇش قارا نارسە بار. ءبىرى –جاڭاعى ايتقان پوشتي-جاستىق, ەكىنشىسى – وڭ اياعىنا كيگەن ءماسىنىڭ تۇمسىعى, ءۇشىنشىسى – جەردە جاتقان سيا ساۋىت. ەگەر جاستىقتىڭ ءتۇسىن ادەتتەگىدەي سارى نەمەسە اق, قوڭىر, قىزىل بوياۋمەن سىزسا, تۇتاس دۇنيە شاشىراپ كەتەر مە ەدى؟ مىنا دۇنيەنى قارا بوياۋ ۋىسىندا ۇستاپ تۇر. قازاقتىڭ قارا ولەڭى قالاي دەۋشى ەدى «التىن قالپاق, جەز تەلپەك, حاندار كيەر كوزىنە». ال مىنا حان بولەك حان. التىن ءتاجدىڭ ورنىنا باسىنا سالدە وراپتى. حانعا ءتان التىن قىلىش تا, كۇمىس قانجار دا جوق. ءتىپتى, كوكىرەكتەن بۋىناتىن كۇمىس بەلدىك تە جوق. جەڭىل شاپان كيىپ, بەلىن جاي عانا ماتا بەلبەۋمەن وراي سالعان. ونىڭ شەتى يرەتىلىپ جەردە جاتىر. بەكزاتتىڭ سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان ەلىن شاۋىپ الىپ, ت ۇلىمدىسىن تۇل ەتكەن, بۇرىمدىسىن كۇڭ ەتكەن جاۋىز حانعا مۇلدە ۇقسامايدى ء(شايبانيدىڭ حوراساندى شاۋىپ العان سوڭ حۇسەيىننىڭ وتباسىنا نە ىستەگەنىن, جالپى تەمىر اۋلەتىن قالاي قورلاعانىن بىلگىڭىز كەلسە «بابىرنامانى» وقىرسىز). بالكىم, اناۋ قىسىق كوزدىڭ ارجاعىندا جاسىرىنىپ جاتقان جاۋىز كۇش بار شىعار. اناداي شيىرشىق اتا شيراتىلعان ساماي شاش تەگىن ادامعا بىتە مە؟ ادەتتە, قورقاقتىڭ باتىر بولىپ كورىنگىسى كەلەتىنى, اجارسىزدىڭ سۇلۋ, ءالسىزدىڭ كۇشتى بولىپ كورىنگىسى كەلەتىنى بار عوي, شايباني مۇمكىن جۇرتتى قارايعان قارا ورمانىنان ايىرىپ, قان قۇستىرعان باسقىنشى ەمەس, ءدىن تاراتۋعا كەلگەن ءمايىن مىنەز جۇمساق پەيىل ءبىر دومالاق مولدا بولىپ كورىنگىسى كەلدى مە ەكەن؟ الدە, سۋرەتشى ءشايبانيدى كەۋدەسى بيىك, اياعى قىسقا, قارىنى جۋان ەتىپ كورسەتكەندە وسى ءبىر ۇيلەسىمسىز بىتكەن دەنە ارقىلى مۇلدە باسقا ءبىر ويلار ايتقىسى كەلدى مە؟ ول قىزىل كىلەمنىڭ ۇستىندە وتىر. پارسى, تۇركى جۇرتىنىڭ توسەنىش كىلەمدەرى, ادەتتە, ويۋ-ورنەكتى كەلەدى. پاتشانىڭ ءسان-سالتاناتىنا ادەمى توسەنىش جاراسسا كەرەك ەدى, بىراق بەكزات مۇندا الەمىش-كۇلەمىشى جوق بىروڭكەي قىرمىزى رەڭكتى تاڭداپتى. قان قىزىل ءتۇس وزگە بوياۋلارمەن ۇندەسۋ ءۇشىن الىندى ما, جوق مۇندا ءبىر استار بار ما, تۋراسىن ايتار بولساق, ادام قانىن سۋداي اعىزاتىن جاۋىزدىققا يشارا ما؟ ەگەر ءسىز مۇنى سۇلتان حۇسەيىن باي­قا­رانىڭ پورترەتىمەن سالىستىرىپ كورسەڭىز تالاي سىرعا قانىعار ەدىڭىز. شايباني بايقاراداي ۇلكەن تۇلعا ەمەس, ونداي تەرەڭدىك, ونداعى مەيىرىم مەن شۋاق مۇندا جوق. دەي تۇرعانمەن حۇسەيىننىڭ بەينەسىنەن گورى ءشايبانيدىڭ پورترەتى ونەر تۋىندىسى رەتىندە اناعۇرلىم بيىك. «مونا ليزا» ءسىزدىڭ ەسىڭىزدە ماڭگى قالدى, ول سىزگە تۋرا قاراپ تۇر. قاراپايىم, بىراق اسقاق. الەم ونىڭ بۇكىل سىرى ەزۋىندە ۇيىپ قالعان جۇمباق كۇلكىدە دەگەن توقتامعا كەلگەن, وعان كەلىسپەيتىندەر دە بار. سونىڭ ءبىرى ءبىز. بىراق ول تۋرالى تاعى بىردە ايتالىق. قازىر ەمەس. ايسا پايعامباردىڭ الۋان ءتۇرلى سۋرەت­تەرىن بىلەسىز. كوبىنە جۇزىندە يمان ۇيىعان اجارلى ادام بولىپ بەينەلەنەدى. مەيىرىم تولى كوزدەرىنە كوزىڭىز امالسىز تۇسەدى. ءۇندى قۇدايلارى دا كورەرمەندى تاس جانارىمەن ءىشىپ-جەپ تۇرادى. ال شايباني حان ءسىزدىڭ جۇزىڭىزگە تۋرا تىگىلمەيدى, ول مىنا جالپاق الەمگە ءبىر قىرىنداپ قاراپ وتىر. ونى كوپ ەشتەڭە مازالامايتىنداي. الدا ۇلكەن ىستەر كۇتىپ تۇرعان ادامعا دا ۇقسامايدى. جاڭا عانا ءبىر عازالداردى كوشىرىپ بولىپ, ءسال عانا دەمالايىنشى دەگەن نەمەسە ەسىكتەن كىرىپ كەلە جاتقان الدەكىمگە ءسال نەمقۇرايدىلاۋ قاراپ قالعان كەبەجە قارىن, كەڭ قۇرساق ءبىر كىسىنىڭ ەركىن وتىرىسى. سول الدەكىم ءسىزسىز. باسقا جاققا, مۇلدە بولەك ءبىر تۇسقا قاراپ قالعانمەن ول ءسىزدى تولىق كورىپ وتىر. ءسىز ونىڭ نازارىنداسىز. وسىندا دا ءبىر سىر بار سىقىلدى. سويتە تۇرا, ونىڭ مالداس قۇرىپ وتىرعان وسى ءبىر قالپى ەشقاشان ەسىڭىزدەن شىقپاق ەمەس. «جاقسىدا جاتتىق جوق» دەپتى بۇرىنعى شالدار. گەراتتى حۇسەيىن بايقارا بيلەپ تۇرعان تۇستا بەكزات تەك مۇسىلماندارمەن عانا ەمەس, عايري دىندەگىلەرمەن دە كوپ ارالاسقان دەگەن دەرەكتەر بار. مۇسىلمان, ءماجۋسي, پۇتپاراس, ياحۋدي – دۇنيەدە قانشا ءدىن بولسا, سولاردىڭ قاي-قايسىسىنا دا جاۋلاسپاي, جاعالاسپاي, ىلتيپاتپەن قاراي بىلگەنىن تالاي شايىر جىر ەتكەن. مۇنىڭ ءبارى ونىڭ, الحامدۋليللاھي, مۇسىلمان بولىپ قالا بەرۋىنە ەش كەدەرگى بولمادى, البەتتە. راس, ونىڭ تىم ەركىن كەتكەن كەزدەرى ءجيى بولعانعا ۇقسايدى. بىراق, سۇلتاننىڭ ءوزى قولداپ, قۋاتتاپ وتىرعان سوڭ مولدالاردىڭ وعان ءتىسى باتا قويماعان. اسىرەسە, ۇندىلىك ۇستالاردىڭ كوركەمونەرى ونى قاتتى قىزىقتىرىپتى. عيباداتحانالارداعى ۇلكەندى-كىشىلى تاس مۇسىندەردىڭ سالىنۋ, بەزەندىرىلۋ جۇيەلەرى, جارىق پەن قاراڭعىلىقتىڭ ايقۇشاق قابا بىرىگۋى, قوسىلمايتىن, بىرىكپەيتىن ەكى بولەك دۇنيە بولىپ سانالاتىن سەزىم مەن اقىلدىڭ كەنەتتەن تاس بەتىندە ادەمى ۇيلەسۋى كىم-كىمدى دە ەلىكتىرىپ, باۋراپ الاتىنى اقيقات قوي. «شايباني حان پورترەتىندە» ءۇندى ونەرىنىڭ دە اسەرى بار دەيتىندەر, بالكىم, ۇلى سۋرەتشى ومىربايانىنداعى وسىنداي دەرەكتەرگە دە سۇيەنسە كەرەك. بۇل اڭگىمەنى وسىمەن دوعارۋعا دا بولار ەدى. ءبىر جايت بولماسا. 1510 جىلى پارسى پاتشاسى ءبىرىنشى ىسمايىل دەگەن شەر شايباني حاندى ءولتىرىپ, ەل استاناسىن تەبريزگە كوشىردى. بەكزاتتى بۇل دا ايالاپ باقتى. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز بۇل ەمەس. شىعىستا ءبىر ماقال بار, ونى قازاقشالاساق شامادا مىناداي ءسوز شىعادى: «سۋ كەتەدى, تاس قالادى, سۇرمە كەتەدى, قاس قالادى». پاتشالار كەلەدى, كەتەدى, ال ۇلى ونەر ولمەيدى. سول ىسمايىل ولە ولگەنشە تۇرىك سۇلتاندارىمەن, اسىرەسە, سەليم سۇلتانمەن تىستەسىپ وتكەن دەسەدى. كەزەكتى ءبىر جورىققا اتتانىپ بارا جاتقاندا باس ۋازىرىنە مىناداي امانات تاپسىرىپتى: «جان بار جەردە قازا بار, وسى جورىقتان امان كەلسەم كەلگەنىم, كەلمەسەم, تاڭدا ءتاڭىر الدىندا سۇرارىم – بارىنەن بۇرىن كامەلەددين بەكزاتتى ساقتاڭدار. بالكىم, يران جۇرتى جاتتىڭ تاقىمىندا كەتەر. مۇمكىن, سىعارعا ءبيتىمىز قالماس. بەكزات قالسىن. ونى ۇرلاپ كەتپەسىن. مۇقيات بولىڭدار. بەكزات تۇرسا ەل تۇرادى». بۇل ءسىزدىڭ ەسىڭىزگە «كوليزەي تۇرسا ريم تۇرادى, ريم تۇرسا الەم تۇرادى» دەيتىن قاناتتى ءسوزدى تۇسىرمەي مە؟! ارادا ونشاقتى جىل وتكەن سوڭ ىسمايىل ءولىپ, پارسى تاعىنا بالاسى تاحماسپ دەگەن پاتشا كەلەدى. ودان سوڭ تاعى بىرەۋى, تاعى بىرەۋىنەن سوڭ ودان باسقاسى كەلەدى, سوسىن كەتەدى... بىرەۋلەر ايتادى, بەكزات جاسى جەتپىستەن اسقان شاقتا تۋعان قالاسى گەراتتا قايتىس بولدى دەپ, ەندى ءبىر تاريحي دەرەكتەردە ونىڭ تەبريزدە جەرلەنگەنى تۋرالى جازىلادى. بۇحارا مەن سامارقاندا بولعانى تۋرالى دا اڭگىمە كوپ. ونىڭ بەيىتىن ىزدەمەڭىز, تابا المايسىز. بىزگە سالساڭىز ول ءالى ولمەگەن سەكىلدى. باياعى ىسمايىل شاح بەكەر ايتپاعان عوي: «بەكزات امان بولسا ەل امان» دەپ. امان بولايىق, اعايىن. دەپ سىزگە سالەم ايتتىق سوڭىنان ءبىز, ءبىز باستان جالعىزداردىڭ توبىنانبىز. وسىمەن بۇگىنگى ءسوز ءتامات-ءتامام, ينشاللا, ءتىرى جۇرسەك جولىعارمىز... ەسەنعالي راۋشانوۆ. الماتى.