«بوتا» ش ۇلىق فابريكاسىنىڭ ونىمدەرىن كورگەننەن-اق, وتاندىق ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. اسىرەسە, ونىڭ قازاقى ويۋلارمەن ورنەكتەلۋى نازارىمىزدى اۋداردى. بىردەن وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن كاسىپكەرمەن جولىعىپ, ءوندىرىستىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋدى ءجون كوردىك.
بۇل بۇرىن-سوڭدى ويۋلى كىلەمدەرىمەن تالايدى تامساندىرىپ جۇرگەن كاسىپكەر, «قازاق ويۋلارى» جشس جەتەكشىسى تولعاناي ەلەكباەۆانىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيەلەر ەكەن. بۇگىندە ءداستۇرلى قالىپتاسقان ويۋ-ورنەكتەردى جاڭاشا ويناتىپ, زاماناۋي كورىنىس بەرىپ, قازىرگى قالا مادەنيەتىنە ۇيلەستىرگەن تاماشا دۇنيەلەر ومىرگە كەلۋدە. جانىڭا جاقىن قازاقى بۇيىم, ادەمى ويۋلى كىلەمدەر كوڭىلدى جايناتىپ جىبەرەدى. بويداعى قان, قازاقى بولمىس سەزەدى مە ەكەن, ايتەۋىر, ويۋلى بۇيىمدار وزىنە بىردەن باۋرايدى. وسىنداي ۇلتتىق نارسەلەرىمىزدىڭ ۇلىقتاۋشىسى, كونەنىڭ كوزىندەي بولعان قۇندىلىقتارىمىزدى بۇگىنگى تۇرمىسىمىزعا قايتا قوسىپ جۇرگەن تولعانايدى استاناداعى دۇكەنىنە ىزدەپ باردىق.
«قازاق ويۋلارى» دۇكەنى ەشبىر قوسىندىسىز قوي جۇنىنەن توقىلعان ويۋ-ورنەكتەرىمەن كومكەرىلگەن كىلەم, الاشا, تۇس كيىزدەر, تۇيە جانە قوي جۇنىنەن جاسالعان توسەك بۇيىمدارى مەن كورپەلەرىن, سونداي-اق, كيىزدەن تىگىلگەن اياق كيىمدەر ساتادى. ەندى, بۇل بۇيىمداردىڭ قاتارىن يتاليالىق تەحنولوگيامەن توقىلىپ جاتقان ش ۇلىقتار تولىقتىرىپ وتىر.
ش ۇلىق فابريكاسىنىڭ ىسكە قوسىلعانىنا 5-6 ايدىڭ شاماسى بولىپتى. جالپى, جوبانىڭ قولعا الىنعانىنا 3 جىل. بۇعان دەيىن يتالياعا بارىپ تەحنيكاعا تاپسىرىس بەرگەن. ول ءبىر جىل قۇراستىرىلدى. قۇرىلعىنى ەلگە جەتكىزىپ, ورىن, ءۇي-جايىن دايىنداعانشا ءبىراز ۋاقىت وتسە كەرەك. يتاليالىق قوندىرعىمەن جابدىقتالعان كاسىپورىن تۇتىنۋشىلاردى جوعارى ساپالى ونىمدەرىمەن قۋانتىپ وتىر.
«دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورىنان العان سۋبسيديامەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. بولاشاقتا باسقا دا باعدارلامالارعا قاتىسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەگەن كاسىپكەر قازىرگى كۇنى ۇلتتىق ونىمگە سۇرانىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. «جالپى, ۇلتتىق بۇيىمدار ساتۋمەن اينالىساتىن دۇكەندەر كۇننەن-كۇنگە كوبەيۋدە, بىزگە تاپسىرىس ينتەرنەت ارقىلى دا تۇسەدى. ءونىمدەرىمىزدى وڭىرلەردەگى وكىلدەرىمىز ارقىلى جەتكىزىپ بەرەمىز. فابريكا كۇنىنە 24 ساعات جۇمىس ىستەيتىن بولسا, 350-360 ش ۇلىق توقي الادى. بىراق قازىرگى كۇنى 8 ساعات جۇمىس ىستەپ, سوعان ساي كۇنىنە 120-150 ش ۇلىق وندىرەدى», دەيدى تولعاناي.
كاسىپكەر, جالپى, بۇل سالاعا ۇلتتىق دۇنيەنى ناسيحاتتاۋ تۇرعىسىنان كەلگەنىن ايتادى. «بۇل كاسىپكە قىزىعۋشىلىعىم بالا كەزدەن وياندى. كيىز باسۋدىڭ بۇكىل كەزەڭىنە قاتىسقانمىن. كەيىن جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ ءجۇرگەندە بولاشاق ءومىرىمدى قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەلەرىمەن اينالىسۋعا ارنايمىن دەپ ويلادىم. بىراق قازاق ءتىلىنىڭ كەڭ اۋقىمىنا بايلانىستى ادەبيەتكە دە, تاريحقا دا, ەتنوگرافيا, قولونەر, جالپى, تۇركى الەمى دۇنيەسىنە قىزىقتىم. ءارتۇرلى حالىقتاردىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە وقىدىم, سوندىقتان, وزگە ۇلتتارمەن ءوز ءداستۇرىڭدى سالىستىرۋ بولدى. ولارعا «قازاق دەگەن قانداي حالىق, نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى, وزگە ەلدەن قانداي ايىرماشىلىعى بار؟» دەگەندە «مىنە, وسىنداي ەرەكشەلىكتەرى بار» دەپ ماقتاناتىن دۇنيەنى كورسەتىپ ءجۇردىم. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە, بىرگە وقىعان دوستارىما, جاقسى كورىپ, جاقىن تارتىپ قالعان وزگە ۇلتتىق ۇستازدارىما ويۋلى كيىزدەن جاسالعان بۇيىمدار سىيلايتىنمىن. كەيىننەن كيىزبەن اينالىساتىن تسەح اشقىم كەلدى. الايدا, وتباسىلىق جاعدايىما بايلانىستى مۇمكىندىك بولمادى. تانىستارىمنىڭ بارىنە وسى يدەيانى ۇسىنىپ ءجۇردىم. اقىر اياعىندا ءوزىم اينالىسا باستادىم, دەيدى تولعاناي. ۇلتجاندى كاسىپكەر حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى تۇرعىسىندا دا ءوز ويىمەن ءبولىستى. «ءار حالىقتىڭ ءوزىنىڭ رۋحاني, ماتەريالدىق قۇندىلىعى بار. ماتەريالدىق قۇندىلىققا ءبىزدىڭ ىشكەن تاماعىمىز, كيگەن كيىمىمىز, تۇتىناتىن بۇيىمىمىز جاتادى. كەز كەلگەن قازاقتىڭ ۇلتتىق ناقىشقا دەگەن سەزىمى بولەك, ءبىر كونەنىڭ كوزىن كورگەندەي, اتا-بابا تاريحىمەن بايلانىس تاپقانداي اسەر الادى. جالپى, ادامزات بالاسى ماعلۇماتتى كوزبەن, قۇلاقپەن, ادەمى اۋەن ارقىلى دا قابىلدايدى جانە سول ارقىلى وسەدى, ونەدى, ۇلتتىق قاسيەتكە يە بولادى. دەمەك, ءبىزدى قورشاعان دۇنيە, ورتا, تۇتىنعان دۇنيە, تىڭداعان مۋزىكا تاربيەلەيدى. سول سياقتى, ادەمى قازاقى ويۋ ءبىزدىڭ قازاقى بولمىسىمىزدى قالىپتاستىرادى دەپ ويلايمىن. كيىم كيىسىڭىز, قورشاعان دۇنيەلەرىڭىز ءسىزدىڭ ءۇنسىز ايناڭىز. وسىنى ناسيحاتتاۋدىڭ ءتاربيەلىك ءمانى زور. ەتنو ۇلگىدەگى ينتەرەر وتباسىنىڭ بولمىسىن, وتكەنگە قۇرمەتىن, بولاشاققا باعدارىن ايقىندايدى. ءبىز بۇگىنگى كۇنى وسى قازاق ويۋلارىن تۇتىنىپ, قۇرمەتتەۋ, ناسيحاتتاۋ ارقىلى تاريحپەن رۋحاني بايلانىس جاسايمىز, بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزەمىز. ۇلتتىق بوياۋى بار ءتول ونىمدەرىمىزدى وندىرە بىلسەك, جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ناسيحاتتاي بىلسەك, ەرتەڭگى ۇرپاق تۇتىناتىن بولادى. ۇرپاق ساباقتاستىعىن ءوربىتۋ دەگەن وسى. مەن ءۇشىن باستى ماقسات – ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ناسيحاتتاي وتىرىپ كاسىبىمىزدى دامىتۋ. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, الەمدەگى ەڭ كونە كىلەم اتاقتى – پازىرىق كىلەمى. ءبىر قىزىعى, شىعىس قازاقستان وبلىسىنان تابىلعان اتاقتى بەرەل قورىمىنداعى سايگ ۇلىكتەر بەينەسى وسى كىلەمدە توقىلعان. وتكەندە ۇلتتىق مۇراجايعا بارىپ بەرەل قازباسىنىڭ بۇيىمدارىن قاراپ تۇرىپ پازىرىقتان تابىلعان كىلەمدەگى سۋرەتتەر ەسىمە ءتۇستى. ەندى وسى تاقىرىپتى تەرەڭىرەك زەرتتەۋ مەنى قۇلشىندىرىپ وتىر. وسى دەرەكتەر ءبىز ءۇشىن تۇرمىستاعى دۇنيە قانشالىقتى بولمىسىمىزعا ساي ەكەنىن كورسەتەدى. ەلەستەتىپ كورەيىكشى, ەندىگى ەكى مىڭ جىلدان سوڭ ءبىز تۋرالى عالىمدار نە جازار ەكەن؟! ءتىلى شۇبارلانىپ كەتكەن, تۇرمىسىندا تەك شەتەل بۇيىمدارىن پايدالانىپ, ال وزىندىك بولمىسىنان تۇك قالماعان, كەزىندە «التىن ادام» تابىلعان ءوڭىردىڭ ۇرپاقتارى دەر مە ەكەن... بىراق مەن ءبىز تۋرالى ۇرپاق جالعاستىعى ۇزىلمەگەن, ونىڭ ەڭ باستى دالەلدەرىنىڭ ءبىرى – تورىندە ارقاشاندا مىڭجىلدىق تاريحى بار, ويۋ-ورنەكتەرى ساقتالعان حالىق, ۇلان-عايىر ەلدى مەكەندى جايلاعان جۇرت دەگەن دەرەككوزى قالسا دەپ قالايمىن».
قازىرگى كۇنى «قازاق ويۋلارىنىڭ» كىلەمدەرى موڭعوليالىق «ەردەنەت» فابريكاسىندا توقىلىپ جاتىر. ول بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن ءىرى دامىعان مەملەكەتتەر تاپسىرىسىن ورىنداپ وتىرعان الىپ كاسىپورىن. ولاردىڭ قاتارىندا امەريكا, جاپونيا, ەۋروپا مەملەكەتتەرى, اۆستراليا, رەسەي جانە ت.ب بار. وسى فابريكا وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقان كەزىندە بويىندا ءوتانسۇيگىشتىك سەزىمى بار موڭعول ازاماتى ءوزىنىڭ قاراجاتىن جۇمساپ, شەتەلدەن كىلەم ءوندىرۋدىڭ قىر-سىرىن وقىپ, ۇيرەنىپ, فابريكانى قايتا جانداندىرعان ەكەن. سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە دۇنيەجۇزىندەگى 10 ءىرى جانە ساپا جاعىنان الدىڭعى قاتارلى فابريكالاردىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزگەن.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كۇنى تۇتىنۋشىلار اراسىندا قازاقى جيھاز ىزدەيتىندەر ءجيى كەزدەسىپ جاتادى. ەندەشە, نەگە بىزگە ۇلتتىق ورنەكتەرمەن كومكەرىلگەن جيھاز وندىرمەسكە؟ نەگە كيىز ءۇي شىعاراتىن زاۋىت اشپاسقا؟ بۇل رەتتە ءجۇن ءوندىرىسىن جانداندىرۋ كەرەك. ءجۇن ءونىمى قازاقستاندا تەگىن شاشىلىپ جاتىر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن وتە ۇتىمدى سالا ءجۇن ءوندىرۋ, سەبەبى, شيكىزات وزىنىكى, تابيعات, اۋا رايى دا وسى ءونىمدى تۇتىنۋعا لايىق جانە ەكسپورتتا دا سۇرانىسى مول سالا. تەك قولعا الىپ, دامىتۋ قاجەت. ول ءۇشىن وقۋ ورىندارىنان, مامان دايارلاۋدان باستاۋ كەرەك. جاڭا زاماناۋي توقىما سالاسى تەحنيكاسىنىڭ ءتىلىن تۇسىنەتىن ماماندار جوقتىڭ قاسى. ولاي دەۋىمىزگە دالەل, ءبىر كىشىگىرىم ش ۇلىق وندىرىسىنە مامان تابۋدىڭ ءوزى زور ماشاقات بولىپتى.
قازىرگى كۇنى مەملەكەت كاسىپكەرلەرگە كوپ مۇمكىندىك اشىپ وتىر. وسىنى ۇتىمدى پايدالانىپ ءجۇن ونىمدەرىمەن اينالىساتىن ماماندار, كاسىپورىندار, وقۋ ورىندارى جۇمىس جاساسا, ونىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ كوركەيۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسار ەدى.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
