ەقىۇ-2010: باستى نازاردا – ورتالىق ازيا

الماتىنىڭ تۇبىندە وتكەن ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋلەرىنىڭ قورىتىندىسى قۋانارلىقتاي. وسى مارتەبەلى جيىندا ءسوز سويلەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇستىمىزدەگى جىلى استانادا وتۋگە ءتيىس ۇيىم ءسامميتىنىڭ قاجەتتىلىگىن دايەكتەپ بەردى. ال جيىنعا قاتىسۋشىلار قازاقستان باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىن ءبىر اۋىزدان تولىعىمەن قولدادى. ەلباسىنىڭ ءسامميتتى شاقىرۋ تۋرالى باستاماسىنىڭ ىسكە اسۋى – بۇل ءبىزدىڭ ورتاق تابىسىمىز, تۇتاس ۇيىمنىڭ جانە ونداعى ءبىزدىڭ توراعالىعىمىزدىڭ جەتىستىگى. قازاقستان توراعالىققا اسا ءبىر كۇر­دەلى كەزەڭدە كىرىسىپ وتىرعانىنا نازار اۋدارعان ءجون. ەلىمىز ۇيىم الدىنا بۇ­رىنعىدان كۇردەلى, اۋقىمدى, سان سالالى ماسەلەلەردى بايسالدى تۇردە كۇش بىرىك­تىرىپ شەشۋدى ۇسىنىپ وتىر. جاھاندى جايلاپ بارا جاتقان لاڭكەستىك, ەكسترە­ميزم, تابيعي-كليماتتىق, گۋمانيتارلىق جانە ەكولوگيالىق اپاتتار, كەدەيشىلىك, الەمدەگى ميللياردتان استام ادام دۋشار بولىپ وتىرعان اشتىق, جۇقپالى ىندەت­تەر, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق قاقتى­عىستار, جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس ادامزات وركەنيەتىنە بارلىق مەملەكەتتەر كۇش بىرىكتىرمەيىنشە جەت­پەيتىنىنە, جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرمەن كۇرەسە المايتىنىنا كوز جەتكىزەدى. بۇعان بايلانىستى بىلتىر, 2009 جىلى گرەك­يانىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە ەۋروپالىق ۆاليۋتاعا تونگەن قاۋىپتى ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. سوندىقتان وسىنداي ءداۋىر سىندارىمەن بەتپە-بەت كەلگەن ەقىۇ توراعالىعى ناقتى باعدارلاما ۇسىنىپ وتىر. ەلباسى بيىل 14 قاڭتاردا ۆەناداعى ەقىۇ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا ارناعان بەينەارناۋىن­دا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نى ۆانكۋۆەر­دەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى ۇلان-عايىر كەڭىستىكتە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىراتىنىن ايتتى. مۇنداي ۇستانىمدى كوبىنەسە ۇيىمعا قاتىسۋشىلاردىڭ كەڭ گەوگرافيالىق اۋقىمىمەن, مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلداعى تاجىريبەسىمەن جانە جاقسى جولعا قويىلعان جۇمىس تاسىلدەرىمەن تۇسىندىرۋگە بولار. ەندىگى جەردە 35 جىلدىق تاريحىندا تاجىريبە جيناقتاعان ۇيىمدى كۇن تارتىبىندەگى كۇيىپ تۇرعان ماسەلەلەردى ەڭسەرۋگە جۇمىلدىرۋ مىندەتى تۇر. جاڭا جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەر ەقىۇ-نىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋدى, اقىر اياعىندا ونى رەفورمالاۋدى تالاپ ەتۋدە. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل ءۇشىن الدىمەن كومەسكىلەنىپ قالعان “حەلسينكي ۇدەرىسىنىڭ برەندىن” قايتا جانداندىرۋ جانە ەۋرازيالىق ايماقتىق قۇرىلىمدارمەن ءوزارا بايلانىس ورناتۋ ارقىلى ەقىۇ-نىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشۋ, ونىڭ قىزمەتىنە سونى سەرپىن بەرۋ مىندەتىن قويۋ قاجەت. ويتكەنى, بۇگىندە ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىكتى ازيالىق قاۋىپ­سىز­دىك ولشەمدەرىن ەسكەرمەي ساقتاۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقستان ەندىگى جەردە ەقىۇ-نىڭ ەۋراتلانتيكالىق ۇنقاتىسۋ الاڭىنان ەۋرازيالىق اۋقىمعا كوتەرىلۋىن, سونىمەن قاتار ۆەنانىڭ باتىسى مەن شىعىسىن­داعى ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋعا كۇش سالادى. ال بۇل ەلدەر ءبىر ۇيىمعا, ەقىۇ-عا مۇشە بولعانىمەن, ارقايسىسى ءارتۇرلى گەوساياسي مۇددەلەرگە بولىنگەن. ماسەلەن, بۇل ەلدەردى ەۋرووداق پەن ناتو-عا مۇشە ەلدەر, ەۋرووداق پەن ناتو-عا مۇشە بولۋعا ىنتالى ەلدەر جانە ەۋرازەق, ۇقشۇ, شىۇ سەكىلدى ايماقتىق ۇيىمدارعا مۇشە مەملەكەتتەر دەپ جىكتەۋگە بولادى. ۇيىمنىڭ ءوز تاريحي دامۋ بارىسىندا ەۋروپالىق قانا ەمەس, ەۋرازيالىق سيپاتقا اۋىسىپ كەلە جاتقانىنا كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس. ەلىمىز گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا قاراي ۇيىمنىڭ ىشكى گەوساياسي قاتپارلارىنىڭ تىگىسىن جاتقىزۋعا ۇلەس قوسا الادى. 1999 جىلى سوڭعى رەت ىستامبۇلدا وتكەن كەزدەسۋدىڭ ماڭىزدىلىعى كۇمان تۋعىزبايدى. بىراق ودان بەرى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسى مەن ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناستارىندا بىرقاتار ءبىرازدان بەرى قوردالانعان جانە شۇعىل تۇردە شەشۋدى قاجەت ەتەتىن ماسە­لە­لەردىڭ جيناقتالعانى بەلگىلى. قازاق­ستان ءوزىنىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى بارى­سىندا كەلەسى ماسەلەلەرگە باسىمدىق بە­رۋدە: ءبىرىنشى كەزەكتە – ۇيىمنىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا كەلىسىمدەر جۇرگىزۋ ارقىلى ولاردى بىرىزدىلىككە ءتۇسىرۋ. قاۋىپسىزدىك سالاسىندا لاڭكەستىك, ەسىرتكى تاسىمالى, زاڭسىز ميگراتسيا سياقتى ايماققا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن قاتەرلەر­دىڭ الدىن الۋ. قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعا رەتىندە ەقىۇ مەن ناتو-نىڭ, سونداي-اق شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ), ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى (ۇقشۇ) جانە ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسپەن (اوسشك) ۇيىمارا­لىق باي­لانىستار ورناتۋعا تاماشا ءمۇم­كىندىكتەر پايدا بولۋدا. ءبىر ەسكەرەتىنى, ەقىۇ-نىڭ گەوساياسي كەڭىستىگىنە كوپتەگەن ساياسي جانە اسكەري-ستراتەگيالىق بلوكتارعا, ۇيىمدار مەن كەڭەستەرگە مۇشە مەملەكەتتەر كىرەدى. بۇل جەردە ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى بىرنەشە ۇردىستەر جۇرۋدە. سونىمەن قاتار ءتۇرلى ءىرى گەوساياسي جوبالاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا تالپىنىستار جۇرۋدە, ولاردىڭ قاتارىندا ۇلكەن تاياۋ شىعىس, ۇلكەن ورتالىق ازيا, ۇلكەن ەۋروپا, قاراتەڭىز-كاۆكاز جانە كاسپي جوبالارى بار. بۇل فاك­تورلاردىڭ ءبارى بولاشاقتا ەقىۇ-نىڭ ساياسي دامۋىنا ىقپال ەتۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ توراعالىعى مەن ۇيىم ءسامميتىنىڭ كۇن ءتارتىبىنىڭ بۇزىلۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن فاكتورلاردىڭ بولعانى بەلگىلى. ولاردىڭ قاتارىنا ستراتەگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى, رەسەي-امەريكان قاتىناستارىنىڭ دامۋى, ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى كەلىسىمنىڭ تاعدىرى, اۋعانستان مەن يران توڭىرەگىن­دەگى جاعدايدىڭ دامۋى, ناتو, ۇقشۇ, شىۇ جانە باسقا دا ۇيىمدار ارالارىن­دا بولۋى مۇمكىن قاراما-قايشىلىق­تار­دى جاتقىزۋعا بولادى. سوندىقتان استانادا جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدى وتكىزۋ, ءوز كەزەگىندە, وسى سالاداعى بىرقا­تار وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەقىۇ مۇشەلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىك باعىتىندا باسىم كوپشىلىگىن بىرىكتىرەتىن ماسەلە اۋعانستان جاعدايى. كوپتەن بەرى ءوز شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان بۇل ماسەلە ۇيىم ءسامميتىنىڭ كۇن ءتارتىبىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ وسى ەلدە جانە ايماقتاعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان ۇستانىمى, ءبىرىنشى كەزەكتە ەۋروپا مەن ەقىۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى مۇددەلەرىن تىكەلەي قورعايتىن وبەكتيۆتى ساياسات بولىپ تابىلادى. استانا ءوزىنىڭ ماڭىزدى سىرتقى ساياسي ماقساتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە لاڭكەستىكپەن جانە سەپاراتيزممەن كۇرەستى قاراستىرا­دى. ورتالىق ازياداعى لاڭكەستىك ماسە­لەسى اۋعانستانمەن تىكەلەي بايلانىستى. اۋعان مەملەكەتىنىڭ جويىلۋىنان ايماق­تاعى جاعدايدىڭ تۇتاستاي تۇراقسىزدانا­تىنى بەلگىلى. اۋعانستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ ودان ءارى كۇيرەۋى ورتالىق ازيا ايماعىنداعى جاعدايعا تۇتاستاي اسەر ەتپەك. اقش پەن ناتو كەتىپ, اۋعان كامپانياسى ساتسىزدىككە ۇشىرايتىن بولسا, ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن رەسەي كۇننەن-كۇنگە كۇردەلەنىپ بارا جاتقان اۋعان ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت قالادى, ال ول ءوز كەزەگىندە فۋندامەنتاليستىك كوڭىل-كۇي مەن ەسىرتكى تاسىمالىنىڭ ارتۋىنا, لاڭكەستىك پەن ايماقتىڭ تۇراقسىز­دانۋىنا الىپ كەلەرى ءسوزسىز. قازاقستان ءوزىنىڭ لاڭكەستىككە, زاڭ­سىز ميگراتسيا جانە ەسىرتكىمەن كۇرەسۋگە قار­سى كۇشىن شىۇ شەڭبەرىندە سەرىك­تەستىك نەگىزىندە ۇشتاستىرۋدا. اتالعان ماسە­لەلەردى اۋىزدىقتاۋ ماقساتىندا شىۇ – اۋعانستان بايلانىس توبى قۇرىلعان. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالى­عىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ورتالىق ازيانىڭ تۇراقتى دامۋى. قا­زاقستان ەقىۇ-نىڭ الەۋەتىن پاي­دالانىپ, ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا نيەتتى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا اۋعان­ستان يسلام رەسپۋبليكاسىنا (اير) كورسەتىلىپ جاتقان حالىقارالىق كومەكتىڭ اشىق جانە ءتيىمدى پايدالانىلۋىن قول­داۋدا. سونىمەن قاتار ول ايماق بوي­ىنشا نەگىزگى كورشىلەر – يران, پاكس­تان, ءۇندىستان جانە قىتايدان كەلەتىن كومەكتەردى ۇيلەستىرۋگە تىرىسۋدا. اۋعانستاننىڭ ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ ايماقتىڭ بارلىق مەملە­كەت­تەرى ءۇشىن ءتيىمدى بولماق. بۇل جەردە كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق جانە وتىن-ەنەرگەتيكالىق مازمۇنداعى جوبالار اڭگىمە بولۋدا. اۋعانستان يسلام رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تەرريتورياسى ارقىلى وتەتىن جولدار, ەلەكتر قۋاتىنىڭ سىمدارى, قۇبىر­لار ەلدىڭ تۇراقتانۋىنا اسەرىن تيگىزىپ قانا قويماي, ءۇندى مۇحيتىنداعى پاكستان جاعالاۋىنان باستاپ پارسى شىعاناعى ارالىعىندا, كاسپيدەن شىڭ­جان مەن كاشميرگە دەيىنگى ايماق­تاعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىراتىنى بەلگىلى. قازاقستانعا ەسىرتكى تاسىمالى ۇلتتىق, ايماقتىق جانە حالىقارالىق, سونىڭ ىشىندە ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن قانشالىقتى قاۋىپ-قاتەر توندىرەتىندىگى بەلگىلى. ماسەلەنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا رەسەيمەن جانە باسقا دا ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن بىرلەسىپ, ەسىرتكى ساۋداسىمەن كۇرەسۋ جولىندا ءوز زاڭدارىن كۇشەيتۋدە. قازاقستان بۇۇ مەن باسقا دا حالىق­ارالىق ىنتىماقتاستىق جانە قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتتارىنىڭ السىرەۋى تۇسىندا ەقىۇ-نى ساقتاپ قالىپ, ونى كۇشەيتۋگە, سونداي-اق ونىڭ قۇزىرىن ارتتىرىپ, ۇيىمنىڭ گەوگرافيالىق (گەوساياسي) جاۋاپكەرشىلىگى ايماعىن, اسىرەسە ورتا شىعىستا (اۋعانستان) كەڭەيتۋگە مۇددەلى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز كۇشىن جاعدايدىڭ دۇرىس باعىتتا دامۋى ءۇشىن ەۋرو-اتلانتيكالىق ايماق پەن ۇقشۇ اراسىنداعى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاس­تىقتى نىعايتۋعا باعىتتاۋدا. جاقىن­داسۋ­دىڭ نەگىزگى ماعىناسى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ (ەۋرو-اتلانتيكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە), ماقساتى – اۋعانستان مەن كورشى ايماقتاردى تۇراقتاندىرۋ. بۇل جەردە باستى قۇرال ناتو, ۇقشۇ, شىۇ, ەو, تمد, اوسشك اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن بەلسەندى قارىم-قاتىناس بولماق. بۇگىنگى تاڭدا باتىس ەلدەرى مەن رەسەي اتالعان ۇيىمدار اراسىندا قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ۇزاق ۋاقىتتار بويى بۇدان ارتىق سۇحباتتاسۋ الاڭىنىڭ بولماي­تىنىن جاقسى تۇسىنۋدە. ولارعا ۇيىمعا استانانىڭ بەلسەندى توراعالىعى تۇسىندا قازاقستان اۋماعىندا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ ءتيىمدى بولۋدا. باتىس ءۇشىن سامميت اۋعان ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋدە ناقتى جانە باستى جولدارى مەن ادىستەرىن انىقتاپ الۋعا مۇمكىندىك بەرسە, رەسەي ءۇشىن ونىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىن­داعى ۇسىنىستارىن ءىس جۇزىنە اسىرۋىنا جانە باتىس كونتراگەنتتەرىمەن ءتيىستى كەلىسىمگە كەلۋگە جول اشپاق. ەقىۇ-نىڭ جوعارعى دەڭگەيدەگى كەزەكتى ءسامميتىنىڭ استانادا وتەتىندىگى تۋرالى حابار قازاقستاننىڭ وزىندە دە, شەتەلدەردە دە ۇلكەن سەرپىلىسپەن قارسى الىنۋدا. ويتكەنى, حالىقارالىق قاۋىم­داستىق اقورداعا ەقىۇ-نى رەفورمالاۋ ىسىندە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. ۇيىمنىڭ داعدارىسقا ۇرىنعانى سوڭعى جىلدارداعى كەزدەسۋلەر بارىسىندا انىق اڭعارىلۋدا. ەقىۇ ءوزىنىڭ ساياسي ءرولىن ءوزى كىشىرەي­تۋدە. احۋال بۇل قالپىندا وسىلاي جال­عاسا بەرەتىن بولسا, ۇيىممەن ەسەپتەسە­تىندەر سانى دا ازايا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ال ەقىۇ-نىڭ ءوزى بولسا, تيىمدىلىگىن جو­عالتادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ كۇزىندە استانادا وتەتىن ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى ۇيىمداعى داعدارىستىق جاعدايدى توقتاتۋعا, 35 جىل بۇرىن حەلسينكيدە باستالعان ءۇردىستى جانداندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز. سامميت ەقىۇ-عا مۇشە 56 مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بارىنە “ساعاتتارىن تە­ڭەس­تىرۋگە” جانە ۇيىمنىڭ بولاشاقتاعى ماڭىزدى باسىمدىقتارىن انىقتاۋعا بىرەگەي مۇمكىندىكتەر بەرمەك. نۇرلان سەيدىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق  زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.