ءتول تاريحىمىزدىڭ تارتۋى

حالقىمىزدىڭ اينالاسىنا زەر سالىپ, ارعىماعىنا ەر سا­لىپ, ءوز الدىنا جۇرت بولىپ, تۇر­مىستىق قالپىن, قازاقي سالتىن قالىپتاستىرىپ, وزگە ەمەس, تەك ءوز تاجىريبەسىنەن, تۇپكى اتاسى ەجەل­گى تۇركىنىڭ تامىرىنان ءنار العان ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىن ورنىق­تىرۋدا XV عاسىردىڭ بەل ورتاسى, ياكي 50-60 جىلدار اسا ماڭىزدى كەزەڭ بولعانى بەلگىلى. مۇنى تاريحي دەرەكتەر مەن شەجىرەلەر, ءتۇرلى زەرتتەۋلەر مەن ەڭبەكتەردى بىلاي قويعاندا, ەل جادىندا ءالى ساقتاۋلى قازتۋعان جىراۋدىڭ بەبەۋلەگەن جىرىنان دا ەستيمىز: «الاڭ دا الاڭ, الاڭ جۇرت, اعالا وردام قونعان جۇرت, اتامىز ءبىزدىڭ بۇ ءسۇيىنىش كۇيەۋ بولىپ بارعان جۇرت, انامىز ءبىزدىڭ بوزتۋعان كەلىنشەك بولىپ تۇسكەن جۇرت, قارعاداي مىناۋ قازتۋعان باتىر بولىپ تۋعان جۇرت, كىندىگىمدى كەسكەن جۇرت, كىر-قوڭىمدى جۋعان جۇرت, قاراعايدان ساداق بۋدىرىپ, قىلشانىمدى سارى ءجۇن وققا تولتىرىپ, جانعا ساقتاۋ بولعان جۇرت!». البەتتە, بۇل جەردە XV عاسىردا دەربەس قازاق حاندىعىنىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋىنىڭ تاريحي توركىنى, سەبەبى مەن سالدارى, ساياسي ساباقتاستىعى, الەۋمەتتىك قارقىنى جايىندا ءسوز قوزعاۋدىڭ, ءسويتىپ, عىلىمي پىكىرتالاس تۋعىزۋدىڭ ەش قيسىنى جوق. ونىڭ ۇستىنە, قازاق حاندىعىنىڭ ەتنوستىق ءتۇبىرى, ساياسي-ەكونوميكالىق گەنەزيسى جانە الەۋمەتتىك-مادەني سىر-سيپاتى حاقىندا كوز مايىن تاۋىسىپ, شۇقشيا زەرتتەپ, الدىنا ۇلكەن ماقسات قويىپ, ارتىنا مول مۇرا قالدىرعان عۇلاما عالىمدارىمىز, ۇستاز اتالارىمىز, ءبىلىمدى دە بىلىكتى عالىم اپا-اعالارىمىز بەن قۇربى-قۇرداستارىمىز جەتەرلىك. دەسەك دە, قانشا ايتىلعانىمەن, ءالى دە بولسا كوبىمىز جەتە سەزە الماي, سەزسەك تە – سەزىنە الماي, سەزىنەتىندەرگە سەزىنبەيتىندەردىڭ مۇشكىل ءحالى باس شايقاتىپ, بارماق تىستەتىپ كەلە جاتقان وكىنىشتى جايتتەردىڭ ءبىرى – سول قازاق حاندىعىنىڭ رۋحاني جەمىسى مەن جەڭىسىن دۇرىس باعالاي الماي وتىرعاندىعىمىز. كەيبىر عىلىمي جانە كوپشىلىك جاريالانىمداردا ء(بىرشاما شەتەلدىك نەمەسە بىرقاتار وتاندىق) قازاق حاندىعىنىڭ ورنىعۋى توڭىرەگىندە داۋلى دا دايەكسىز پىكىرلەر ايتىلىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. ايتىلىپ تا ءجۇر. الايدا, تاريح نەمەسە تاريحي فاكت ساۋداعا سالعاندى كوتەرمەيدى. ال ولاردىڭ بۇكپەسىز دە بوياۋسىز ايتاتىن اقيقاتى بىرەۋ جانە جالعىز – قازاق حاندىعى, ەندەشە قازاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگى «اسپاننان اياعى سالبىراپ جەرگە تۇسكەن جوق» نە جەر بەتىندە جوق جەردەن پايدا بولعان جوق. ول ەۋرازيانىڭ ءاپايتوس دالاسىندا سوناۋ ساق, عۇن, تۇركىلەردەن باستاۋ الاتىن بيلىك جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار, شارۋاشىلىق جانە ەكونوميكالىق ءۇردىس, ءداستۇرلى الەۋمەتتىك قۇرىلىمدار جانە مادەني جالعاستىلىق ارقىلى تابيعي ءارى تاريحي زاڭدىلىق نەگىزىندە قالىپتاسقان ايرىقشا قوعامدىق-ساياسي قۇبىلىس (فەنومەن). ءوز كەزەگىندە مۇنداي قۇبىلىستىڭ ىرگەتاسىن بىرنەشە فاكتورلار قۇراعان: بىرىنشىدەن, ەتنوستىڭ تەگى ءبىر ۇلىستارعا ورتاق تەرريتوريا; ەكىنشىدەن, تامىرى ءبىر وركەنيەتتەرگە ورتاق ءتىل جانە ءدىل, ءداستۇر; ۇشىنشىدەن, اسكەري دەموكراتياعا ارقا سۇيەنگەن قاۋىمدارعا ورتاق قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىم (اسكەري دەموكراتيا); تورتىنشىدەن, بارشا كوشپەلى قاۋىمعا وزەك الەۋمەتتىك جۇيە; بەسىنشىدەن, بارلىق كوشپەلى قوعامدارعا ورتاق مادەني جانە رۋحاني قۇندىلىقتار. ورتاعاسىرلىق دەرەكتەردە, اتاپ ايتقاندا قوسىم ۇلى قا­دىرعالي ءبيدىڭ «جىلنامالار جيناعى», مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي», سول سياقتى «باحر ال-اسرار», «تاۋاريح-ي گۋزي­دا-ي نۋسرات-ناما», «فاتح-نامە», «شايباني-نامە», «مۋيزز ال-انساب» ءتارىزدى, تاعى بىرقاتار شى­عار­­­مالاردا تىكەلەي نە جاناما ايتىلا­تىن­داي, قازاق حاندىعى 1465 جىلى شۋ مەن قوزىباسى توڭىرەگىن­دە ورنىققان. نازار اۋدارا تۇسسەك, پايدا بولعان ەمەس, ورنىققان! سەبەبى, XV-XVI عاسىرلاردا قىلاڭ بەرگەن «قازاق», «قازاقستان» دەگەن اتاۋلارعا دەيىن ۇلى دالادا جيىرماعا جۋىق مەملەكەتتەر, قىرىقتان اسا حان-سۇلتاندار بيلىك ەتكەن. ولاي بولسا, مەملەكەتتىڭ, ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ تاعدىرىن ءبىر عانا «قاس قاعىم ءسات» (تاريحي ولشەم بويىنشا) نە وقيعاعا جۇگىنە سومداۋ – جاڭساق پايىم. وتاندىق تاريحنامادا بۇل سوناۋ شوقان, اباي, شاكارىمنەن باستاپ تالاي تالقىعا ءتۇسىپ, تالدانىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى – قازاق حاندىعىنا بەس جارىم عاسىر. ال ونىڭ تابيعي نەگىزى جانە تاريحي ىرگەتاسى بول­عان دالالىق وركەنيەتكە ءۇش مىڭ جىل. ءۇش مىڭ جىل – جويقىن جاۋگەرشىلىكتەر, ءبىرىنىڭ ورنىن ءبىرى باسقان ۇلت- ۇلىس, مەملەكەتتەر, بالبال تاستار, كوز جاۋىن الاتىن زەرگەرلىك جادىگەرلەر, سىنا جازۋلار, الىس-بەرىس ساۋدالىقتار, ۇلى دالا, ۇلى جىبەك جولى, ەلشىلىكتەر, تىلدەر مەن دىلدەر, سالت-داستۇرلەر, قوبىز, قۇلاق قۇرىشىن قاندىرار كۇيلەر, جىرلار, شەشەندىك پەن كوسەمدىك, باتىرلىق پەن اقىندىق... بارلىعى دا تاۋاريح, بارلىعى دا رۋح. ەكەۋى دە بىردە قاندى قاق­تىعىس, ار مەن جان ارقىلى شىعىرعا ءتۇسىپ شىڭدالىپ, بىردە مامى­راجاي تىرلىكتىڭ, ءيىسى قازاقتىڭ كوش­پەلى ءومىرىنىڭ جىلجىمالى قومى­نان ءورىس وربىتكەن. ەكەۋى دە سول كوش­پەلىلەردىڭ سوڭعى تۇياعى, ۇشتىعى كوز الدىمىزدا ەلەس بوپ تۇرعان قازاق حاندىعىنىڭ ەگىز تۇعىرى. سانسىز حالىقتار مەن ۇلت- ۇلىستاردىڭ التىن بەسىگى, جەر جا­ھاندى جاۋلاپ, باتىس پەن شىعىستى ات تۇياعىنىڭ استىنا قاتار كومگەن جويقىن جاۋگەرلەردىڭ ەلى, اتىنان زاتى قىمبات نەبىر اسەم ءافسانالار مەن اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ كاۋسار بۇلاعى بولا بىلگەن ۇلى دالادا XV-XVI عاسىرلاردا التايدان كاسپيگە دەيىن سوزىلا سۇلاپ, باتىسى ءسىبىر ويپاتى, شىعىسى تيان-شان تاۋلارىنىڭ تەرىسكەيىن الا جايلاعان قازاق حاندىعىنان ارتىق مۇراگەر بولۋى مۇمكىن دە ەمەس بولاتىن. سامايىن قىراۋ شالعان كىسىنىڭ جەلكە جوتاسىنداي قاراۋىتا تونگەن تاۋلارى مەن قۇلاش-قۇلاش قۇبا جوندارىن, ايدىن-ايدىن كولدەرى مەن ايشىلىق الىس جولدارىن, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى شاپقان جازىقتارى مەن قويناۋىنا قۇپيا بۇككەن شاعىل قۇمدارىن ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە, قازاق حاندىعىنا قاجىماس قاجىر-قايرات, ەرىمەس ەرىك-جىگەر, نامىس, اسقاق رۋح پەن ۇلان-اسىر رۋحاني داۋلەت ءتان بولعان. ونىڭ بۇل­جىماس دالەل-دايەگى – بۇگىن قازاق­ستان, بۇگىنگى قازاق حالقى. بەتىن قالقىماي, تەرەڭىنەن ويلاساق, بۇگىنگى قازاقستاننىڭ ەلدىگىندەگى ەرەكشەلىك پەن ەرلىگىندەگى ايىر­ماشىلىق – سول باياعى قازاق حاندىعىنا ءتان ەلدىك پەن ەرلىك. «مەملەكەتتى قۇتقارۋ ءۇشىن ءبىر ۇلى ادام دا جەتكىلىكتى», – دەگەن دانا ءسوز بار. بۇل رەتتە قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ۋىعىن شانشىپ, شاڭىراعىن كوتەرىپ, كەرەگەسىن كەرگەن كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ ەل مەن جەر ءۇشىن, حاندىق پەن حالىق ءۇشىن بارىن دا, ارىن دا, جانىن دا سالا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ولشەۋسىز ونەگە. بۇل ورايدا استىن سىزىپ كور­سەتۋگە تۇرارلىق دۇنيە – قازاقتىڭ كوشپەلى ءومىر عۇرپىنا ساي, بيلىك اتاۋلىنى حالىقتىڭ الدىمەن, قۇدايدان قونعان قۇت, ادامي ادىلەتتىلىك پەن ساناعا قاشالعان زاڭدىلىققا سۇيەنگەن ۇشتاعان رەتىندە قابىلداۋى. اڭگىمەنىڭ توركىنى سول باياعى قازاقتىڭ ەجەلگى قالپىندا, رۋحاني ءومىر سالتىندا. اتا جولى – جادىندا, ۇلكەنگە دەگەن قۇرمەت, كىشىگە دەگەن ىزەت, «ادىلدىك – باسىمنان بيىك, بيلىك – جاسىمنان بيىك», – دەگەن ۇلاعات ۇنىمەن, الدىسى جەر, سودان سوڭ ەل, سوڭعىسى ەر دەگەن ۇمىتپەن ءتاڭىر بەرگەن «تۇتقا», تاعدىر بەرگەن «قۇتقا» سىيىنعان حالقىمىزدىڭ سافيان-ساراي سالاۋاتتى ساناسىندا. قاي ۋاقىت, قاي زامان, قاي ءداۋىر, ءبىر مەملەكەتتى ەكى ادام بيلەدى دەگەن ءجايت وتە سيرەك, جوق دەسە دە بولادى, ەگەر ەجەلگى ريمدەگى دۋمۆيرات جاعدايلارىن ەسەپكە الماساق. الايدا, كەرەي مەن جانىبەكتىڭ كىسىلىكتەرى دە, كەمەڭگەرلىكتەرى دە سول – ءبىرى ءبىرىنىڭ حاقىن حاتتاپ وتىرماي, حالقىنىڭ كەلەر جولىنان باعىشتاۋعا ءبىر اۋىزدان مويىن ۇسىنعاندىعى. ايتالىق, دەنە ءبىتىمى قۋاتتى, جورىققا ءتوزىمدى, بيازى كەلبەت-كەسكىندى, ءسوز ۇستاپ قانا قويماي, ءسوز تىڭداي دا بىلەتىن, ءازىلى جاراسقان كىسىمەن اڭگىمەشىل, كەرەك كەزىندە جۇمساق, قاجەت بولسا قاتال ءاز-جانىبەك الدىمەن جاۋجۇرەك باتىر بولعان, قارا قىلدى قاق جارىپ بيلىك ايتا دا بىلگەن, ەڭ باستىسى حالقىنىڭ دەربەستىك, ەلدىك, ەرلىك ءتارىزدى اسقان ارمان-مۇراتىن جەكە قاراقان باسىنىڭ مۇددەسىنەن ءلايىم جوعارى قويا بىلگەن قايراتكەر. «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى», – دەگەن قاعيدانى قاستەرلەپ ۇستانعان حانداردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە بولعان كورىنەدى. وسپەيتىن ەل, ونبەيتىن جەر بولمايدى. ومىرشەڭ حالىق ءوز مۇددەسىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. ءبىر قاراعاندا, پروگرەسس اتاۋلىعا بەيجاي بولعانداي كورىنگەنىمەن, ءارىسى توقسان تاراۋ تۇركىنىڭ تاريحى, بەرىسى قالىڭ قازاق پەن قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى وزىنشە ءبىر وركەنيەتتىلىك ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. تاۋى – تاريح, تاسى – شە­جى­­رە قازاق دالاسىندا تارىداي شا­شى­لىپ جاتقان ماتەريالدىق جانە مادەنيەت ۇلگىلەرىنىڭ ءاربىرى ريم يمپە­رياسىنىڭ كولليزەيىنەن, مىسىر­دىڭ پەرعاۋىن پيراميدالارى سىزۋ-جازبالارىنان ەش كەم سوق­پايدى. بىراق, ولار ءا دەگەننەن اق­تارىلا سالمايدى. قاسيەتى – تەرەڭ­دە, قۇپياسى – تۇڭعيىقتا. زەرتتەپ قانا قويۋ از. زەردەلەي ءبىلۋ كەرەك. قازاق حاندىعى مەن بۇگىنگى قازاقستان – بۇل كونە كومبەلەر, جازبا جادىگەرلەر, «التىن ادام» جانە جالاۋلىدان تابىلعان قولونەرىنىڭ اسقان ۇلگىلەرى, كوك تۇركىنىڭ ويماق جازۋى, قورقىتتىڭ كونە كۇيلەرى, ءياساۋيدىڭ سوپىلىق ءىلىمى, جوشى مەن الاشا حاننىڭ كوركەم مازارلارى, اسان قايعىنىڭ اقىلگويلىگى, قازتۋعان مەن اقتام­بەردىنىڭ جورىق جىرلارى, تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەردىڭ وزدەرى, سىرىم باتىردىڭ شەشەن سوزدەرى مەن ماحامبەتتىڭ وتتى ولەڭدەرى, شوقاننىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرى مەن ابايدىڭ ولەڭ-سوزدەرى, احمەت­تىڭ ءالفاۆيتى مەن ءاليحاننىڭ «الاش ورداسى», مۇحتاردىڭ «ابايى جولى» مەن الكەيدىڭ عىلى­مي مۇراعاتى, ءتىل مەن ءدىل, ءدىن, ادەبيەت پەن مادەنيەت... تىزە بەرسەك, ءتىزىمنىڭ شەگى جوق. «الداسپاندى قاق ايىرۋعا بولاتىن شىعار, بىراق رۋحتى قاق ايىرا المايسىڭ» (ۆ. گيۋگو). شىن مانىندە قازاقتىڭ حاندىعى مەن قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ورنىعۋى مەن تاريحي قالىپتاسۋىندا رۋحتىڭ, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق رۋحتىڭ ورنى ەرەكشە جانە ايرىقشا. قازاقستان ءۇشىن, قازاق مەملە­كەتتىلىگى ءۇشىن, قازاق حاندىعىنىڭ وسىناۋ مەرەيتويى تەك مادەني جانە رۋحاني عانا ەمەس, زور ساياسي ماڭىزعا يە. دۇنيەجۇزىنە ساياسي جانە ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرى ارقى­لى تۇگەل ءمالىم بولعان قازاق­ستان تەك مۇنايعا عانا ەمەس, تاۋاريحى, ءتۇپ تاريحى, ءتىلى مەن ءدىلى, ءما­دەنيەتى مەن ادەبيەتىنە دە اسا باي. قازاق حاندىعىنىڭ بەس جارىم عاسىرلىعىن ەلباسى باستاپ, ەل قوشتاپ جىل بويى باعام­داپ, بايىپتاۋ – اتا-بابالار الدىن­داعى ازاماتتىق پارىزىمىز ءارى كىسىلىك قارىزىمىز. قازاق حاندى­عىنىڭ كەشەگى تاريحيلىعىن, قازاق­ستاننىڭ قازىرگى تاۋەلسىزدىگىن تايعا تاڭبا باسقانداي داۋسىز دالەلدەيتىن باتىل شەشىم. تەكتەن تەك ەمەس, ۇلتتىق يدەيا – ماڭگىلىك ەل دەڭگەيىندەگى العا ۇمتىلعان كەسىمدى شارا. مۇنىڭ ءوزى ءبىز ءۇشىن ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك ۇعىمدارىنىڭ باستى ولشەمى – ەل-جۇرتىمىزعا, حالقىمىزعا, قارعا تامىرلى قازاققا ىلكىدەن ءتان ازات جانە اسقاق رۋح ەكەندىگىن كورسە­تەدى. ال مۇنداي رۋح داۋىرلەر مەن عاسىرلار بويى شارىققا ءتۇسىپ شىڭدالعان قازاقستان الدىندا تۇرعان جانە تۇرماق ناقتى جانە بەيمازا سۇراقتاردىڭ بارشاسىنا جاۋاپ بەرە الارىنا ەش كۇمان جوق. تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن ەڭ نەگىزگى جانە باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – جاس ۇرپاقتىڭ بويى مەن ويىنا وتانسۇيگىشتىك رۋح ەگۋ. ويتكەنى, رۋح جوق جەردە ۇلت تا جوق, حالىق تا جوق! بۇل ورايدا ءتول تاريحىمىزدىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق حاندىعى تاۋاريحىنىڭ ايتارى مول, بەرەرى كوپ. التايى ورازباەۆا, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ پروفەسسورى.