حان اۋلەتىنىڭ قايسار ۇلى

ادامزات بالاسىنا الاپات اجال اكەلگەن سوعىستىڭ اقىرى ءبىز ءۇشىن ۇلى جەڭىسپەن اياقتالعانىنا دا جەتپىس جىل ۋاقىت ءوتىپ كەتىپتى. قىرىق جىلعى قىرعىننان ءوت­كەن, ادىلەت, نامىس ءۇشىن جانىن قيۋعا دايار بولعان اعا بۋىن وكىل­دەرىنىڭ ءبىرى – ايىرتاۋ اۋدانى, سىرىمبەت ەلىنىڭ تۋماسى جان­عالي ق ۇلىش ۇلى ەدى. كوزى قاراقتى ادامعا بۇل ەلدىڭ ءوزى ءبىراز جايلاردان حابار بەرۋى ءتيىس, بۇل كىسى ايگىلى حان-تورە تۇقىمىنان, ناقتىلاي ايتساق, اكەسى ق ۇلىش – شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تەتەلەس ءىنىسى جاقىپتىڭ بەل بالاسى بولاتىن. حان-تورە تۇقىمى دەگەندى ءبىز قازىر كوتەرىڭكى لەپپەن, ماقتانىشپەن ايتا الامىز, ال كەڭەستىك يدەولوگيا تۇسىندا حان-سۇلتانداردىڭ وزدەرى دە قارالانىپ, ۇرپاقتارى دا جازىقسىز قۋدالاۋعا ۇشىراعانى بەلگىلى. جانعالي اقساقال دا ءوز زامانىمەن بىرگە بارلىق تاۋقىمەتتى باسىنان كەشسە دە, قان مايداندا وتان ءۇشىن جانقيارلىق اسۋلاردان ءوتىپ, بەيبىت كۇندە دە بەلسەندىلىك تانىتقانىمەن, باسىنان قيقۋ كەتپەي, حان تۇقىمى دەپ قيسىنسىز قۋدالاۋدان بەرتىنگە دەيىن كوز اشپادى. ءومىر كۇرەس دەيمىز عوي, دەگەنمەن, سوعىستان جارالى قايتقان جانعالي اقساقالعا بارىنەن دە جان جاراسى اۋىرىراق بولدى. قازاق ورداسىنىڭ مەرەيىن اسقاقتاتۋعا, ابىرويىن ۇستەم ەتۋگە قىزمەت ەتكەن اتا-بابالارىنىڭ قاسيەتتى ەسىمدەرىنە قاساقانا كىر جۇقتىرىلدى, ونىمەن قويماي كەڭەستىك قوعامعا بەلسەنە, ادال قىزمەت ەتە تۇرا, ۇرپاقتارى شەكسىز قيانات كوردى. ارينە, جانعالي اقساقال مۇنىڭ يمپەريالىق قي­تۇرقى ساياسات ىزعارى ەكەنىن جاقسى ۇقتى. سوندىقتان دا ىشتەن تىندى, بولاشاقتا ادىلەت تۋى كوكتە جەلبىرەيتىنىنە يمانىنداي كامىل سەندى. وسىنى جاقسى سەزىنگەندىكتەن دە ۇرپاقتارىنا, بالا-نەمەرەلەرىنە اتا-بابالارىنىڭ ەل ءۇشىن اتقارعان ەڭبەگىن, كورسەتكەن ەرلىگىن, قادىر-قاسيەتتەرىن قۇلاقتارىنا سىڭىرە بەردى. كەرەي, جانىبەك, ەسىم, قاسىم, ابىلاي, كەنەسارى ەسىمدەرىن ماقتانىش تۇتىپ وسۋلەرىنە ىقپال ەتتى. جانعالي اقساقال ءوزى تۋرالى جازعان ماقالالارىنىڭ بىرىندە بىلاي دەيدى: «...اعا سۇل­­تان شىڭعىستىڭ نەمەرەسىن حان تۇ­قىمىنان دەپ 1930 جىلى «قارا تىزىمگە» تىركەپ, كۋلاك ەتىپ سوتتاپ, قوستاناي وبلىسىنداعى جەتىقاراعا جەر اۋداردى. ول كەزدەگى زاڭ بويىنشا, كامپەسكەگە جاتپاسا دا نەبارى ەكى سيىر, ءبىر ات, 5-6 قوي-ەشكىمەن قوسا, دۇنيە-م ۇلىك تارتىپ الىندى. قاراڭعى, ءبىلىمسىز قالدىرۋ ماقساتىندا سەگىز جاسار مەنى «كۋلاكتىڭ بالاسى» دەپ قۋىپ شىقتى. اسىرا سىلتەۋشىلەر, شولاق بەلسەندىلەر باي-مولدا, كۋلاكتاردىڭ, حان ۇرپاقتارىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ, قۇرتۋ ۇرانىن تاستادى...». مىنە, ىزعار شاشىپ تۇرعان وسى سوزدەردىڭ وزىنەن-اق ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ قانشالىقتى اۋىر ازاپ وتكەلىنەن وتكەنىن ساباقتاۋعا بولادى. ءسويتىپ, جاكەڭ كارى اكە-شە­شە­سىمەن بىرگە ايدالىپ كەتە بار­عان. ولاردى اياعان ۇلكەن اعاسى ق ۇلىش ۇلى حايروللا 1932 جىلعى حالىق باسىنا تونگەن اشتىق اپاتىنان قۇتقارۋ ءۇشىن جەتىقارادان ۇرلاپ الىپ قاشىپ, رەسەي اسىرىپ, تۇمەن, ومبى وبلىستارىندا پانالاتىپ, اسىراپ-ساقتاعان ەكەن. بۇل ايتۋعا عانا جەڭىل قيامەت-قايىم جىلدار ەدى. اقىرى مۇندا دا بۇل ادامداردىڭ «حالىق جاۋى» ەكەندىگى بەلگىلى بولىپ, امالسىز وگپۋ قىزمەتكەرلەرىنەن قاشىپ, ستەپنياك قالاسىنا كەلىپ, ۋاقىتشا تاسالاعان. بىراق, مۇندا دا كوپ ۋاقىت ايالداۋ مۇمكىن بولماعان. باسىنان بۇلت ارىلماعان بەيباقتار 1935 جىلدىڭ كۇزىندە كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەيتىن جاققا كەتۋدى كوزدەپ, وسى كەزدە جاڭا سالىنىپ جاتقان بالقاش مىس قورىتۋ كومبيناتىنا – «پريبالحاشسترويعا» تاۋار سالىنعان قىزىل ۆاگونعا جانتالاسىپ ىلىگىپ, ول مەكەنگە بەي­نەتپەن جەتكەن ەكەن. ايتەۋىر, بۇقپانتايلاپ, جاريا بولماۋعا تىرىسىپ ءجۇرىپ, 1937-1938 جىل­داردىڭ ناۋبەتىنەن امان-ەسەن ءوتىپتى. قۇداي ساقتاعاندا, بۇلار­دىڭ ءتۇپ-تەگىنەن ول جاقتا ەشكىم كۇدىكتەنە قويماپتى. 1939 جىلى حالىقتىڭ تىنىش­تىعىن العان دۇربەلەڭ باسىلا باستاعاندا, اعايىندى حايروللا, جانعالي قاراعاندى توڭىرەگىنە كەلىپ ورنالاسادى. اعاسى حايروللا مەكتەپكە ديرەكتور بولسا, جانعالي ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, قاراعاندى قالاسىنىڭ ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنا تۇسەدى. 1941 جىلى سوعىس باستالعاندا جانعالي اق­ساقال وزدەرىنە جاعىلعان قارا كۇيەدەن ارىلۋدىڭ ءساتى تۇسكەنىن سەزىنىپ, ءوز ەركىمەن مايدانعا سۇ­رانادى. اعاسى حايروللا دا اكە-شەشەسىن ايىرتاۋ اۋدانى, «قوسقول» كولحوزىنا كوشىرىپ, 1942 جىلى مايدانعا اتتانادى. حايرەكەڭ سوعىستان امان-ەسەن كەلىپ, 1984 جىلى 82 جاسىندا قايتىس بولعان. مارات دەگەن بالاسى مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتتى, بۇل كۇندەرى زەينەتكەرلىك دەمالىستا. ەكىنشى ۇلى – ساپارعالي جەزقازعان, كوكشەتاۋ قالالارىندا وبلىستىق تۋبديسپانسەردە باس دارىگەر بولدى. بۇل كۇندەرى زەينەتكەر اعامىز بالا-شاعالارىنىڭ ورتاسىندا باقىتتى عۇمىر كەشۋدە. جانعالي اقساقال 1941-1944 جىلدار ارالىعىندا ۆورو­شي­لوۆگراد, كراسنودون, ستالينگراد, سۆياتوگورسك, موروزوۆسك, زاپو­روجە, دنەپروپەتروۆسك, ت.ب. قالا­لاردى نەمىس-فاشيست باسقىن­شىلارىنان ازات ەتۋ سوعىستارىنا قاتىسىپ, ءۇش رەت اۋىر جارالىنىپ, ءبىر جولى كونتۋزيا الادى. وسىندا كورسەتكەن ەرلىكتەرى ءۇشىن وننان استام وردەن, مەدالداردى يەلەنگەن. 1944 جىلى اقپان ايىندا كريۆوي روگ قالاسى ءۇشىن قىرعىن سوعىستا اۋىر جارالانىپ, گوسپيتالعا ءتۇسىپتى. كەيىن كورەر قى­زى­عىنا اللانىڭ بۇيرىق ەتكە­نى بولار, وسى گوسپيتالعا اۋىر جاراقاتىمەن تۇسكەن جا­رالى جاۋىنگەرلەر كوميسسيالانىپ, ەلىنە قايتارىلىپ جاتقاندا, جانعالي ق ۇلىش ۇلى دا وسى قاتارعا ەن­گىزىلگەن ەكەن. ءسويتىپ, 1944 جىلى ءساۋىر ايىندا ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك ەسەبىندە ەلگە قايتادى. سول جىلدىڭ تامىز ايىنان 1989 جىلعى قازان ايىنا دەيىن ايىرتاۋ اۋدانى, قاراتال ورتا مەكتەبىندە 45 جىل بويى تابان اۋدارماستان ورىس تىلىنەن ساباق بەرگەن. سونىمەن بىرگە, قوعامدىق جۇمىستاردى دا قاتار الىپ جۇرگەن, وقۋ-تاربيە جۇمىستارىن باسقارعان, باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان. ەڭبەگى دە ەلەۋسىز قالعان جوق. ول «قازاق كسر وقۋ ءىسىنىڭ وزاتى» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى, العان العىس-ماراپات قاعازدارى جەتەرلىك. ەل-جۇرتىنىڭ ورتاسىندا ۇلكەن ابىرويعا بولەنەدى. 1944 جىلى «قوسكول» كول­حوزىنىڭ ەسەپشىسى ءارى پارتورگى بولىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كۇلجيان جاركەنقىزىمەن وتباسىن قۇرعان. باقىتتى شاڭىراق بەس بالا ءسۇيىپ, ەكەۋلەپ تاربيەلەپ, ولاردان ون ءبىر نەمەرە كورگەن, ءتىپتى, شوبەرەلەرىن كورىپ, زور باقىتقا بولەندى. ۇلكەن قىزدارى جەمىس ۇزاق جىلدار قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىندە ابىرويلى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. ال ۇلكەن ۇلى مۇرات الماتى تەمىرجولى جولاۋشىلار پويىزىنىڭ باستىعى بولىپ ەڭبەك ەتتى. وكىنىشكە قاراي, 2011 جىلى مەيىرىمسىز اجال ارامىزدان الىپ كەتتى. ەكىنشى ۇلى سامات ايىرتاۋ اۋدانىندا سالىق ينسپەكتسياسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولدى, قارجى سالاسىندا اۋداندىق, وبلىستىق مەكەمەلەردە ابىرويلى قىزمەت اتقارعان. قازىر مۇناي سالاسىندا جۇمىس اتقارۋدا. قىزى تۇرسىن شورتاندىدا تۇرادى, جارىمەن بىرگە باقىتتى وتباسىن قۇرىپ, بالالارىن ءتار­بيەلەپ وتىر. ءومىر بولعاننان كەيىن, بارلىعى بىرتەگىس بولا بەرمەيدى, بۇرالاڭ سوقپاقتى, اۋىرتپالىقتى جولدارى بولادى. بۇل وتباسىنىڭ ەركەسى, جاكەڭ اقساقالدىڭ سۇيىكتى كەنجە قىزى باقىتگۇل ەدى, وكىنىشكە قاراي, بالالارى الۋا مەن فارابي ءوسىپ, ەرجەتىپ كەلەدى دەپ ارمانداپ جۇرگەندە جازىلماس دەرتكە ۇشىرادى. وتباسىنىڭ بار اۋىرتپالىعىن جارى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى پرورەكتورى اماناي سەيتقاسىموۆ كوتەردى. ءبىز جانعالي اتايدىڭ قىزى باقىتگۇل مەن كۇيەۋ بالاسى اما­نايدىڭ قولىندا قالعان جەكە مۇراعات ماتەريالدارىمەن تانىسىپ شىققان ەدىك. بابالار جولىنا ادال جان حان-سۇلتاندار تۋرالى ءارتۇرلى دەرەكتەردى, اسىرەسە, كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ شىڭ­عىس ­حان ۇرپاعىنا بارىنشا باتتاستىرىپ كۇيە جاعۋعا تىرىس­قان ماتەريالداردىڭ تىگىندىسىن جيناقتاپ وتىرىپتى. اسىرەسە, «پراۆدا», «يزۆەستيا» سياقتى سول كەزدەگى ورتالىق باسىلىمداردا, ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق گازەتتەردە جاريالانعان ابىلاي حان مەن كەنەسارى حاندار تۋرالى دەرەكتەردى جيناقتاعان ەكەن. ءوز اتا-بابالارى تۋرالى اششى  ءارى ادىلەتسىز ايتىلعان پىكىر­لەردىڭ استىن سىزىپ وتىرعان. وسىعان قاراپ, ىشتەي سان قيلى وي تۇيگەندەيمىز. جانعالي اقساقال ءتۇبى بۇل زالىم ساياساتتىڭ الىسقا بارمايتىنىن, ادىلەت, شىندىق كوپ ۇزاماي سالتانات قۇراتىنىن سەزگەن ءتارىزدى. الگىندەي قيسىنسىز جالا جابۋلاردىڭ استىن سىزىپ وتىرعانىنا قاراعاندا, ءوزى دە سول كۇندەردى اڭساپ كۇتكەن سياقتى, وسى ادىلەتسىزدىكتەردى ماڭدايلارىنا سوعىپ وتىرىپ ايتارمىن-اۋ دەپ ءوزىن-ءوزى ىشتەي دايىنداعان, قاي­راعان سياقتى. ەل امان تۇرسا, يگىلىكتى ىستەردىڭ جالعاسا بەرەتىنىنە دە كۇمان كەلتىرمەيمىز. اسىرەسە, كەڭەس داۋىرىندە كوپ قارالانعان ابىلاي حان مەن كەنەسارى حانداي ارداقتى تۇلعالارىمىز ۇلتتىق قاھارمان تۇعىرلارىنا كوتەرىلدى. جاكەڭ مۇنى كورمەسە دە ارۋاعى سەزىپ, اۋناپ ءتۇسىپ جاتقان بولار. ەڭ باستىسى, ول كىسى سەنگەن بولاشاقتىڭ بار بولعانى, ونە­گەلى اتا-بابالاردىڭ ءىزى وشپەي, ۇرپاعىنا جارقىراي تانىلىپ جاتقانى دەپ ۇعامىز. داۋلەت وسپانوۆ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى. كوكشەتاۋ.