باتىل ويلى باسشى

قازاقتىڭ جەرى تابيعي بايلىققا تولى بولعانىمەن, ونى ەل يگىلىگىنە جاراتۋدىڭ رەتى وڭاي ەنشىمىزگە تيگەن جوق. اسىرەسە, بۇرىنعى وداقتىڭ قۇرامىندا بولعان كەزەڭدە مۇناي­شى­لارىمىز قانشا مۇناي وندىرسە دە ونى ورتاق قازانعا جىبەرۋگە ءماجبۇر ەدى. ال وداق­تان قازاقستانعا تيەتىن ۇلەس تىپتەن ماردىمسىز بولاتىن. بۇل تەك مۇناي-گاز ونەركاسىبى سالا­سىندا قالىپتاسقان احۋال ەمەس ەدى. جەرىمىزدىڭ مول بايلىعىن ەل مۇددەسى ءۇشىن جاراتۋدىڭ باتىل قادامى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن ىلە-شالا قولعا الىنعانى داۋ تۋدىرماس شىندىق. الايدا, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا وتاندىق ەكونوميكا تۇرا­لاپ, وزىمىزدەگى زاۋىت-فابريكالاردىڭ جۇمىسى توقتاي باستاعانى ءالى دە ەستەن كەتپەيدى. جۇمىسشىلاردىڭ جالاقى الماق تۇگىلى, جۇمىس ورىندارى توقتاۋى جيىلەي باستادى. ءتىپتى كوپ بالالى وتباسىلارداعى انالار جاردەماقىنى, زەينەتكەرلەر ەڭبەگىنىڭ زەينەتىندەي كورەتىن زەينەتاقىلارىن ايلاپ كۇتەتىندەي دارەجەگە جەتتى. مۇنى اعا ۇرپاق وكىلدەرى بىلگەنىمەن, كەيىنگى تولقىن ءمان بەرە بەرمەيدى. ەندى بۇگىن ءبارى باسقاشا سيپات الدى. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە سول قيىندىقتىڭ ءبىرى دە جوق. ەكونوميكا تۇزەلدى. جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپتى. الەمدىك قارجى داعدارىسى جاھان ەلدەرىن تىعىرىققا تىرەگەن تۇستا دا قازاقستان جۇرتشىلىعى تاپشىلىق كورىپ وتىرعان جوق. وتاندىق كاسىپورىنداردا جۇمىستان قىسقارىپ جاتقانداردى ەستىمەيمىز. كەرىسىنشە, مەملەكەت بانك سەكتورىنان باستاپ ەكونوميكانىڭ وزگە دە سالالارى, سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قانات جايۋىنا قارجىلاي قولداۋ جاساپ وتىر. ءتىپتى قۇرىلىس يندۋسترياسىنا دا قولداۋ كورسەتىپ, تۇرعىن ۇيلەر تۇرعىزۋعا قارجى سالىپ, كەيبىر الاياق قۇرىلىس سالۋشىلارعا الدانىپ قالعان ۇلەسكەرلەرگە مەملەكەتتەن قارجى ءبولىنىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىككە ەندى يە بولعان جاس مەملەكەت – قازاقستاندى 20 جىل بۇرىنعى شىرماۋىق­تاي شيراتىلعان سول قيىندىقتان كىم شىعارىپ ەدى؟ قانداي باتىل قادام جاساپ ەدى؟ ونىڭ العىشارتتارى قانداي بولىپ ەدى؟ شىندىعىندا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىز قازاقستاندى باسقارۋدى قولعا الىسى­مەن وتاندىق ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋدىڭ اۋقىمدى ماقساتىن العا قويدى. قىم-قۋىتى كوپ مىنا تىرلىكتە ونى ىسكە اسىرۋ دا سونشا­لىقتى وڭاي ەمەس ەدى. ءتۇرلى باعىتتاردى زەردەلەۋ, ساراپتاۋ قاجەت بولدى. الدىمەن قاجەتتىسى – قارجى-قاراجات وپەراتسياسىن ۇلتتىق تەڭگەمەن ىسكە اسىرۋ مىندەتى. ايتپەگەن جاعدايدا, قازاقستاننىڭ دەربەس مەملەكەت رەتىندە وتاندىق ەكونوميكاسىن وركەندەتۋىنە كورشى ەلدەردىڭ كونگىسى كەلمەيتىنى, اسىرەسە, وزگە رەسپۋبليكالاردى ۋىسىندا ۇستاپ ۇيرەن­گەن رەسەيدىڭ تاراپىنان كەدەرگىلەر مولايا تۇسەتىنى انىق بولاتىن. ال بۇل كەدەرگىلەر تۇپتەپ كەلگەندە, قازاقستان ەكونوميكاسىن ساۋىقتىرۋ بىلاي تۇرسىن, بۇرىنعى بوداندىق قامىتىنان جۋىق ارادا شىعارا قويۋى قيىن ەدى. سول ءبىر قيىن كەزەڭدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تەرەڭنەن ويلايتىن كورەگەندىگى, كوپ ۆەكتورلى ساياسات ۇستاناتىن باتىلدىعى قازاقستاندى تىعىرىقتان شىعارىپ قانا قويماي, ءوز بەتىنشە دامۋدىڭ دەربەس جولىنا تۇسە الاتىن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستىردى. قازاقستان اۋماعىندا تابيعي بايلىق وتە كوپ. جەتى قات جەر استىندا مۇناي مەن گازدىڭ, كومىر مەن تەمىر رۋدالارىنىڭ مول قورى بار. وڭتۇستىك وڭىردە “اق التىنعا” بالانعان ماقتا وسىرىلەدى. ال سولتۇستىك وبلىستاردىڭ ەگىن القاپتارىندا وسىرىلگەن استىقتىڭ باعاسى ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. جالپى قازاقستان­نىڭ جەر قويناۋىندا ايگىلى حيميك مەندە­لەەۆ­تىڭ كەستەسىندەگى حيميالىق ەلەمەنتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك كەزدەسەدى. وسىناۋ مول بايلىقتى ەل مۇددەسىنە قالاي جاراتقان ءجون. بىزدە بايلىق كوپ دەگەنمەن, ونى كادەگە جاراتپاي, ەل ىرىسى تولمايدى. “بايلىق – بايلىققا يە بولۋدا ەمەس, ونى جاراتا بىلۋدە” دەگەن سەرۆانتەستىڭ ۇلى ءسوزى ويعا ورالادى وسىندايدا. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدى وركەندەتۋ, الەم تانىعان باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتكە اينالدىرۋ ماق­ساتىن كوزدەگەن “قازاقستان-2030” ستراتەگيا­لىق باعدارلاماسىن قولعا العاندا سەرۆانتەس­تىڭ ناقىلعا بەرگىسىز ءسوزىن باستى باعىت رەتىندە ۇستاندى. ويتكەنى, وتاندىق زاۋىت-فابريكاسى از, بارىنىڭ ءوزى تۇرالاۋ ساتىسىنا جەتكەن, تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەنىنە كوپ مەرزىم وتە قويماعان قازاقستانعا تابيعي بايلىعىن ۇقساتۋ ءۇشىن ءوز الەۋەتى ازدىق ەتەر ەدى. ونىڭ ۇستىنە قارجىلىق قۋاتىمىز سونشالىقتى كۇشتى ەمەس بولاتىن. بايلىقتى ۇقساتۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار – شەتەلدەن ينۆەستور بولا الاتىن ءىرى كومپانيالاردى شاقىرۋ, شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ. اسىرەسە, شەتەل ينۆەستيتسياسى مۇناي-گاز ونەركاسىبىن وركەندەتۋ ءۇشىن وتە-موتە قاجەت ەدى. دەگەنمەن, قازاقستان بايلىعىن ۇقساتۋدىڭ دا وزىندىك قيىندىقتارى الدىمىزدان كولدە­نەڭدەپ شىعا كەلگەنىن ۇمىتۋعا  بولمايدى. ەڭ باستى قيىندىق – شەتەل ينۆەستورلارىن قازاقستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا يلاندىرۋ. سونىڭ ىشىندە اتىراۋ وڭىرىندەگى “تەڭىز” كەنىشىن يگەرۋگە امەريكالىق “شەۆرون” كورپوراتسياسىن تارتۋ ەدى. سەبەبى, بۇل كەنىشتە كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورى مول, ونىڭ ۇستىنە مۇناي قۇرامىندا كۇكىرتتىڭ مولشەرى دە ەداۋىر. بۇل كەنىشتە گاز ايىرۋ زاۋىتى دا سالىنعان بۇرىن. ونىڭ تەحنولو­گيالىق جەلىلەرى وتە كۇردەلىلىگىمەن ەرەكشەلە­نەدى. دەمەك, سول زاۋىتتا جۇمىس جاساۋعا وتاندىق مامانداردى ارنايى وقىتۋ دا قاجەت. وسىنىڭ ءبارى –كەنىشتەن كومىرسۋتەكتى شيكىزات وندىرۋدەن باستاپ بىرنەشە ءتۇرلى گاز ايىرۋ, كۇكىرتتى دەربەس ءونىم رەتىندە الۋ, ماماندار بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ اسا اۋقىمدى قارجىمەن قوسا, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, مەنەدجەرلىك پەن مەنەدجمەنتى قاجەت ەتتى. بۇل شىندىعىن ايتقاندا, شەتەل ينۆەستورىنسىز مۇمكىن ەمەس ەدى. ال قاناتىن ەندى-ەندى قومداپ, ءىرى كەنىش­تەردى يگەرۋ, جالپى مۇناي-گاز ونەركاسىبىن ءور­كەندەتۋ بيىككە ۇمتىلعان بالا قىران بەينە­سىندەگى قازاقستانعا شەتەل ينۆەستورىن قولى­نان جەتەلەگەندەي الىپ كەلۋگە نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ باتىل قاداممەن سەنىمدى تۇردە باردى. سوناۋ امەريكاعا بارىپ “شەۆرونداي” الەم­دىك مۇناي كورپوراتسياسىن “تەڭىز” كەنىشىن يگەرۋ ارقىلى قازاقستان ەكونوميكا­سىنا اۋقىمدى ينۆەستيتسيا سالۋعا يلاندىرعان ەلباسىمىزدىڭ سول كەزدەگى باتىلدىعىنىڭ جەمىسىن تەك اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ عانا ەمەس, ەل ەكونوميكاسىنىڭ سەرپىلىس الۋىنان انىق بايقايمىز. سول 1993 جىلى 3 ساۋىردە قازاق­ستان ۇكىمەتى مەن “شەۆرون” كورپوراتسياسى اراسىندا بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ جونىندە ارنايى ۋاعدا جاسالدى. شەتەل ينۆەستورى كەنىشتەن مۇناي ءوندىرىپ قانا قويماي, اتىراۋ وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋدى مىندەتىنە الدى. الدىمەن “اتىراۋ بونۋس”, كەيىننەن “يگى­لىككە” ۇلاسقان الەۋمەتتىك جوبالار ىسكە اسىرىلدى. وسى جوبالار اياسىندا اتىراۋ قالاسىندا, جىلىوي اۋدانىندا بىرنەشە ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارى جاڭعىر­تىلدى. شەتەل ينۆەستورى ەلىمىزگە كەلگەن جىلى وڭىردەگى بىرنەشە اۋداننىڭ ەلدى مەكەن­دەرىن توپان سۋ شايىپ, جۇزدەگەن وتباسىنىڭ باسپاناسىز قالعانى بار. وسىنداي قيىن ساتتە “تەڭىزشەۆرويل” بىرلەسكەن كاسىپورنى جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قۇلسارىدا بىرنەشە جاڭا باسپانا تۇرعىزىپ بەردى. ەندى اتىراۋ جانە قۇلسارى قالالارىنىڭ ەلەكتر, سۋمەن قامتۋ سالالارىن ساۋىقتىرۋعا جىل سايىن 45 000 اقش دوللارى كولەمىندەگى قارجى بولەتىن بولدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جانە ءبىر باتىل قادامى – قارا تەڭىز جاعالاۋىنا توتەلەي مۇناي قۇبىرىن تارتۋ. ارينە, بۇعان و باستا رەسەي باسشىلارى كونگىسى كەلمەي, ءتۇرلى سىل­تاۋ­لارمەن توتە مۇناي قۇبىرىن ىسكە اسىرت­پاۋعا ۇمتىلدى. سەبەبى, بۇرىننان ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن باستاۋ الىپ, اتىراۋ, باتىس قازاقستان وبلىستارى ارقىلى ساماراعا ماڭداي تىرەيتىن مۇناي قۇبىرى بار بولاتىن. بىراق بۇل قۇبىردىڭ مۇناي وتكىزۋ قۋاتى “تەڭىز” كەنىشىنەن وندىرىلگەن مۇنايدى تاسىمالداۋعا الەۋەتتى ەمەس. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, قازاقستان مۇنايى وسى قۇبىر ارقىلى تاسىمالدانا بەرسە, الەمدىك مۇناي نارىعىنا دەيىنگى جولى ۇزارىپ, ونىڭ ۇستىنە رەسەي تاراپىنان قوسىلاتىن ۇستەمە باعامەن تىپتەن قىمباتتاپ كەتۋى مۇمكىن بولاتىن. ال قازاقستان ءۇشىن ءوز مۇنايىمىزدى توتە ءارى قىسقا جولمەن الەمدىك مۇناي رىنوگىنا تەزى­رەك جەتكىزۋ الدەقايدا ءتيىمدى. ەڭ ماڭىزدىسى, قازاقستان ءۇشىن مۇناي تاسىمالداۋدىڭ بالاما باعىتتارىن قالىپتاستىرۋ بولاتىن. مىنە, وسى تۇرعىدان ايتقاندا, “تەڭىز” كەنىشىنەن وندىرىلگەن مۇنايدى سول جەردەن تىكەلەي قارا تەڭىز جاعالاۋىنا توتەلەي جەتكىزەتىن العاشقى حالىقارالىق مۇناي قۇبىرى جەلىسى تارتىلدى. راس, بۇل قۇبىر دا رەسەي ارقىلى وتەتىن­دىكتەن, وسى ەل باسشىلارى امالسىز كونۋگە ءماجبۇر بولدى. ءسويتىپ, قازاقستان, رەسەي جانە ومان سۇلتاندىعى ەلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كاسپي تۇربا جەلىسى كونسورتسيۋمى قۇرىلىپ, قۇبىر تارتۋ جۇمىستارى كەزىندە قازاقستانعا دا, رەسەيگە دە ءتيىمدى تۇستارى پىسىقتالدى. قۇبىر قۇرىلىسىنا قوماقتى ينۆەستيتسيالىق قارجى سالىنىپ, بىرنەشە جۇزدەگەن ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. وسى قۇبىرمەن رەسەي دە ءوز مۇنايىن تاسىمالداۋ ءمۇم­كىندىگىن الدى. كونسورتسيۋم تاراپىنان قۇبىر وتەتىن ەكى ەل وبلىستارىنىڭ الەۋمەتتىك سالا­سىنا قارجىلاي قولداۋ دا كورسە­تىلدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعى قارساڭىندا ىسكە قوسىلعان “تەڭىز” –قارا تەڭىز قۇبىرى – قازاقستان مۇنايىن بىرنەشە باعىتتا تاسىمالداۋدىڭ باستاۋ كوزى. بۇدان كەيىن قىتاي باعىتىنا مۇناي تاسىمالدايتىن اتاسۋ – الاشاڭقاي مۇناي قۇبىرى دا ىسكە قوسىلدى. قازاقستان مۇنايىن باكۋ-جەيھان باعىتىمەن تاسىمالداۋدىڭ دا وزىندىك ماڭىزى بارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بۇل باعىتپەن مۇناي تاسىمالىنىڭ تيىمدىلىگى اسىرەسە, كاسپي قايراڭىنان مۇناي الىنا باستاعاندا بۇگىنگىدەن ارتاتىنى داۋ تۋدىرا قويماس. قازىر كاسپي قايراڭىنان مۇناي الۋدىڭ قام-قارەكەتى اياقتالۋ ساتىسىنا جاقىندادى. بۇل جوباعا الەمنىڭ بىرنەشە ءىرى كومپانيالارى اتسالىسۋدا. شەتەل كومپانيالارى تەڭىز قاي­راڭىن­داعى قاشاعان كەنىشىن بۇرعىلاۋ كەزىندە ابدەن زەرتتەلىپ, انىقتال­عان قورى قازاقستاندى الەمدەگى كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورى مول جەتەكشى ەلدەر قاتارىنا قوستى. بىراق تەڭىز تۇبىنەن مۇناي الۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. الدىمەن تاياۋداعى جىلداردا تەڭىز قايراڭىنان وندىرىلەتىن مۇناي قۇبىرمەن قۇرلىققا شىعارىلىپ, مۇناي مەن گازدى كەشەندى دايىن­داۋ قوندىرعىسىندا دايىنداۋ ۇدەرىسىنەن وتكىزىلمەك. سەبەبى, كاسپي مۇنايىنىڭ قۇرامىندا ەدەۋىر مولشەردە كۇكىرت كەزدەسەدى. سول سەبەپتەن كەلەشەكتە سول كۇكىرتتى ساقتاۋ شارالارى ۇكىمەتتىڭ, ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ نازارىندا بولماق. بۇل – ەلباسىنىڭ تالابى. كاسپي مۇنايى دەمەكشى, ءبىر عاسىردان اسا مۇناي وندىرەتىن قازاقستاندى ايتپاعاندا, تمد-نىڭ ءازىربايجاننان باسقا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىندە سۋ استىنان مۇناي وندىرىلگەن ەمەس. تەك قۇرلىقتان مۇناي الۋمەن شەكتەلگەن ەلدەر ەندى سۋ استىنان مۇناي وندىرۋگە قادام جاساماق. سول ەلدەر قاتارىندا قازاقستان دا بار. ال كاسپي تەڭىزى – تۇيىق سۋ قويماسى. مۇندا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار مەن قۇستاردىڭ بىرنەشە ءتۇرى مەكەندەيدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سول سەبەپتەن, كاسپي قايراڭىنان مۇناي الۋعا قاتىساتىن شەتەلدىك كومپانيالارعا, سونىڭ ىشىندە, باستى جاۋاپكەرشىلىكتى مىندەتىنە العان وپەراتور – ەني سەكىلدى كومپانيالار توبىنا قويىپ وتىرعان تالابى قاتاڭ. ەلباسى وپەراتور كومپانيانىڭ تاراپىنان الدىمەن كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە ەش نۇقسان كەلمەۋىنە باسا نازار اۋدارىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى مۇنايعا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى ساياسي سيپات الا باستاعان سىڭايلى. سول سەبەپتەن مۇناي-گاز ونەركاسىبىنە كوپ ۆەكتورلى ساياسات ۇستانۋدىڭ ارتىقتىعى بولمايتىنى اڭعارىلا باستادى. وسى ورايدا ءبىزدىڭ ەلباسى قازاقستاننىڭ مۇناي كەنىشتەرىن بىرلەسىپ يگەرۋ, مۇنايدى الەم رىنوگىنا نەعۇرلىم ءتيىمدى باعىتتارمەن تاسىمالداۋ ماقساتىندا ۆەكتورلىق ساياسات ۇستانۋىنىڭ جەمىسى رەسەيمەن اراداعى شەكارانى انىقتاۋ بارىسىندا داۋ تۋدىرا جازداعان شەكاراداعى يماش, حۆالىنسك كەنىشتەرىن بىرلەسىپ يگەرۋ جونىندە ورتاق مامىلەگە كەلۋدە كورىندى. بۇل, ءبىر جاعىنان, ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردىڭ ودان ءارى ورىستەۋىنە دە سەپتىگىن تيگىزدى. ويتكەنى, وسى كەنىشتەر قازاقستانعا تيەسىلى ەمەس, سەبەبى, رەسەي اۋماعىنداعى كەنىشتەر دەگەن پىكىردى قوزدىرعان ماقالالار جاريالاندى كورشى ەل باسپاسوزدەرىندە. ەجەلدەن كورشى وتىرعان ەكى مەملەكەتكە دە ەل مەن ەل اراسىنداعى دوستىق, ەكونوميكالىق بايلانىستارعا ۇلاسقان ارىپتەستىكتىڭ ءتىنى ۇزىلمەگەنى قاجەت. بۇل – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستاناتىن باستى ساياساتى. تۇيىندەي ايتقاندا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل ەكونوميكاسىنىڭ جەتەكشى سالاسى –مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ قالىپتاسۋى مەن وركەندەۋىن بيىك دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن باتىل ويلاردى تاباندىلىقپەن ىسكە اسىرعانىنا بارشا كۋا. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن وسى سالاعا شەتەل ينۆەستيتسياسى مولىنان قۇيىلدى, شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ شوعىرى مولايدى. قازاقستاندىق مۇنايشىلار شەتەلدىكتەرمەن باسەكەلەس بولا الاتىنداي دەڭگەيدە كاسىبي ءبىلىم جەتىلدىردى. بىرنەشە ءىرى كەنىشتەردى, سونىڭ ىشىندە, “تەڭىزدى”, قاراشىعاناق گاز كوندەنساتىن يگەرۋ كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزىلدى. قاشاعاننان مول مۇناي تابىلدى. ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن ۇلتتىق قور قۇرىلىپ, مۇنايدان تۇسكەن تابىس اتالعان قورعا جيناقتالۋدا. تەگىندە, مۇناي قورى تاۋسىلمايتىن ماڭگىلىك قۇندىلىق ەمەس. ەرتە مە, كەش پە, وسىناۋ تابيعي بايلىقتىڭ دا ازايار مەزگىلى كەلۋى مۇمكىن. ال ازىرگە بار مۇنايىمىزدى تابيعاتقا زالالى تيمەيتىندەي ادىسپەن ءوندىرىپ, ونى مەزگىلىندە ءتيىمدى باعاعا ساتۋ, ءسويتىپ قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا وڭ ىقپال ەتەر پايدا تابا ءبىلۋ قاجەت. گەولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە سايكەس قازاقستاننىڭ قۇرلى­عىنان دا, تەڭىز قايراڭىنان دا انىقتالعان مول مۇناي قورى الداعى كەمى ءبىر-ەكى عاسىرعا, بالكىم, ودان دا ۇزاق جىلدارعا جەتەدى. قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى ءىرى يننوۆاتسيالىق, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ىسكە اسۋىنا, قازاقستان مۇنايشىلارىنىڭ تولىمدى تابىستارعا جەتكەنى, جالپى ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ قارىشتى قاداممەن العا باسۋى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاجىريبەلى ساياساتكەرلىگىنىڭ, باتىل ويلاردى ىسكە اسىرۋداعى جىگەرلىلىگى مەن تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ەكەندىگىن باعالاي ءبىلۋىمىز قاجەت. تولەۋىش سەرىكوۆ, اتىراۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى.