ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتۋ – سوت تورەلىگىنە كەڭىنەن قول جەتكىزۋ

ەلباسى 2013 جىلعى 20 قاراشادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ VI سەزىندە سويلەگەن سوزىندە سۋديالار قوعامداستىعىنىڭ الدىنا ازاماتتىق ىستەردى قاراۋ ءتارتىبىن پروتسەسس تاراپتارى ءۇشىن ىڭعايلى جانە جىلدام ەتۋ ءارى ولاردى تاتۋلاستىرۋ باعىتىن ۇستانۋ, قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن پايدالانىپ, ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جاڭعىرتۋ مىندەتىن قويدى. بەرىلگەن تاپسىرمانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جىلدام, ساپالى ءارى پروتسەسكە قاتىسۋشىلار ءۇشىن قىمباتقا تۇسپەيتىن سوت تورەلىگى تالاپتارىن قاناعاتتاندىرا الاتىن وڭتايلى پروتسەستىك تاسىلدەر ىزدەستىرىلدى. بۇل رەتتە ءىس جۇرگىزۋ شىعىن­دارىن ۇنەمدەۋگە جانە ازاماتتىق ءىس جۇرگى­زۋدىڭ ءداستۇرلى, ىرگەلى نەگىزدەرىن ساقتاۋ­دىڭ تەڭدىگىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جەڭىلدەتىلگەن ءىس جۇرگىزۋدى دامىتۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى. جەڭىلدەتىلگەن ءىس جۇرگىزۋ حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ءۇشىن ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ قاراپايىم, تۇسىنىكتى ءارى اسا قىمباتقا تۇسپەيتىن تەتىگىن قاراستى­رادى, بۇل كوپتەگەن الەۋەتتى پروتسەسكە قاتىسۋشىلار ءۇشىن ىستەردىڭ اسا كەڭ تارالعان ساناتتارىنا, ءجيى كەزدەسەتىن جاعدايلارعا ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىنىڭ بەيىمدەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلى­گىنەن تۋىندايدى. وسىنداي ءىس جۇرگىزۋدى كەڭىنەن قولدانۋ ولارعا سوتقا قول جەتكى­زۋدى  جەڭىلدەتۋ جانە پروتسەستى دەربەس جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىن بەرەتىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار فۋنكتسيالاردىڭ جۇكتەلۋىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. قورىتىپ ايتاتىن بولساق, ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋدە جەڭىلدەتىلگەن سوت ءىسىن جۇرگى­زۋدىڭ ەكى مودەلى: بۇيرىق ارقىلى ءىس جۇرگى­زۋ جانە جازباشا ءىس جۇرگىزۋ قالىپتاسقان. جۇرتشىلىق ءۇشىن تانىمال بولىپ وتىرعان جانە كەڭىنەن تارالعان مودەل – بۇيرىق ارقىلى ءىس جۇرگىزۋ. سوت بۇيرىعىنىڭ نەگىزگى ءمانىن ونىڭ اقپاراتتىق فۋنكتسياسىنان بايقاۋعا بولادى. بۇيرىق سوت قاۋلىسى بولىپ قانا قويماي, كرەديتورعا ونىڭ ناقتى قۇقىقتارىن تۇسىندىرەدى جانە ولاردى سوت تارتىبىمەن راستايدى, ال بورىشكەر ءۇشىن – ورىندالماعان مىندەتتەمە تۋرالى بيلىكتىڭ ەسكەرتۋى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, بۇل ءراسىم ارىز يەسى قويعان تالاپتىڭ نەگىزدىلىگىن قاراۋدى كوزدەمەيدى. بۇيرىق ارقىلى ءىس جۇرگىزۋ ينستيتۋتى ءبىزدىڭ ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋگە 1999 جىلى 1 شىلدەدە قولدانىسقا ەنگىزىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىمەن ەندىرىلگەن بولاتىن. سوت بۇيرىعى – بۇل ءوندىرىپ الۋشىنىڭ اقشالاي سومالاردى ءوندىرىپ الۋ نەمەسە م ۇلىكتى بورىشكەردى نەمەسە ءوندىرىپ الۋشىنى ولاردىڭ تۇسىندىرمەلەرىن تىڭداۋ ءۇشىن شاقىرماي-اق جانە سوتتا ءىس قاراماي-اق, داۋسىز تالاپتار بويىنشا بورىشكەردەن تالاپ ەتۋ تۋرالى ارىزى بويىنشا سۋديانىڭ ءۇش كۇن ىشىندە شىعاراتىن سوت اكتىسى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا سوت بۇيرىعى ءىس جۇرگىزۋ زاڭىندا كوزدەلگەن ون ءتورت نەگىز بويىنشا شىعارىلادى. اتاپ ايتقاندا, بۇعان كامەلەتكە تولماعان بالالار ءۇشىن اليمەنتتەردى; قىزمەتكەرگە ەسەپتەلگەن, بىراق تولەنبەگەن جالاقى مەن وزگە دە تولەمدەردى; شارتتىڭ ورىندالماۋىنا نەگىزدەلگەن جانە بورىشكەر جازباشا تۇردە مويىنداعان اقشالاي قارىزدى; سالىقتار بويىنشا بەرەسىنى جانە ت.ب. ءوندىرىپ الۋ تۋرالى تالاپتار جاتادى. بۇيرىق ارقىلى ءىس جۇرگىزۋدەن باسقا جەڭىلدەتىلگەن جازباشا ءىس جۇرگىزۋ ەلىمىزدىڭ ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋى ءۇشىن جاڭا ينستيتۋت بولىپ تابىلادى. ول قولدانىستاعى ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبiر زاڭنامالىق اكتiلەرiنە سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋدى ودان ءارى جەڭىلدەتۋ, تورەشىلدىك راسىمدەردى ازايتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2014 جىلعى 17 قاراشاداعى زاڭىمەن ەنگىزىلدى. ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىنا سايكەس دالەلدەمەلەر مەن وزگە دە قۇجاتتاردى ۇسىنۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن مەرزىمدەر ءوتىپ كەتكەننەن كەيىن سوتتىڭ تاراپتاردى شاقىرماي-اق ىستەردى قاراۋى جەڭىلدەتىلگەن جازباشا ءىس جۇرگىزۋدىڭ ەرەكشەلىگى بولىپ تابىلادى. جەڭىلدەتىلگەن ءىس جۇرگىزۋ ءتارتىبى بويىنشا سۋديا ارىز وندىرىسكە قابىلدانعان كۇننەن باستاپ ءبىر اي ىشىندە ىستەردى جەكە-دارا قارايدى ءارى وسى مەرزىم ۇزارتۋعا جاتپايدى. قازىرگى ۋاقىتتا ىستەر مىناداي ەكى نەگىز بويىنشا: – ەگەر تالاپ قويۋدىڭ باعاسى زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن جەتى ءجۇز ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن, جەكە كاسىپكەرلەر, ازاماتتار ءۇشىن ەكى ءجۇز ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن اسپاسا, اقشا سومالارىن ءوندىرىپ الۋ تۋرالى تالاپ قويۋ ارىزدارى بويىنشا; – تالاپ قويۋ باعاسىنا قاراماستان, تالاپكەر ۇسىنعان, جاۋاپكەردىڭ اقشالاي مىندەتتەمەلەرىن بەلگىلەيتىن قۇجاتتارعا جانە (نەمەسە) شارت بويىنشا بەرەشەكتى راستايتىن قۇجاتتارعا نەگىزدەلگەن تالاپ قويۋ ارىزدارى بويىنشا جەڭىلدەتىلگەن جازباشا ءىس جۇرگىزۋ تارتىبىمەن قارالادى. جاڭا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋ بارىسىندا جەڭىلدەتىلگەن جازباشا راسىمدەردى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارىلدى. جەڭىلدەتىلگەن جازباشا ءىس جۇرگىزۋدى قازىرگى تاڭدا كەڭىنەن قولدانۋ كوزدەلىپ وتىر. ىستەردى جەڭىلدەتىلگەن جازباشا ءىس جۇرگىزىپ قاراۋ نەگىزدەرىنىڭ تىزبەسىن ون ەكىگە دەيىن كوبەيتۋ ۇسىنىلادى. وسى كەلتىرىلگەن تىزبە جەڭىلدەتىلگەن ءىس جۇرگىزۋدىڭ قولدانىستاعى ماتەريالدىق قۇقىقتىڭ قاراپايىم جانە جىلدام ىسكە اسىرىلاتىن ءراسىمدى تالاپ ەتەتىن داۋلاردى قامتيتىنىن كورسەتىپ بەرىپ وتىر. جەڭىلدەتىلگەن راسىمدەر بويىنشا ازاماتتىق ىستەردى قاراۋعا پروكۋروردىڭ قاتىسپاۋى ماڭىزدى. وسى ورايدا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ سوت راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ جانە سوت پروتسەستەرىن جەدەلدەتۋ ءۇشىن ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلار جونىندەگى سوتتارعا پروكۋروردىڭ قاتىسۋىن قىسقارتۋدى كوزدەيتىن 26-شى قادامى تىكەلەي ىسكە اسىرىلىپ وتىر. جەڭىلدەتىلگەن راسىمدەردى جەتىلدىرۋ ەلەكتروندىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى ودان ءارى دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىز. ەلەكتروندىق تەحنولوگيالاردى بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋ جانە قولدانۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. پروتسەستىك قاعيدالاردىڭ تۇسىنىكتىلىگى ءارى سوت پروتسەسىنە جۇمسالاتىن شىعىندار تۇرعىسىنان العاندا تيىمدىلىگى جانە سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋ دەڭگەيىنىڭ نەعۇرلىم جوعارى بولۋى جەڭىلدەتىلگەن ءراسىمدى سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ وڭتايلى نىسانى رەتىندە كەڭىنەن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭىلسىن ارحاروۆا, جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى.