سىيلاستىق تۋرالى ءسوز

«ۇستاز ۇلى قىزمەت ەمەس, ۇلىق قىزمەت», دەپ باۋكەڭ, باۋىرجان مومىش ۇلى قانشا دارىپتەسە دە, شەندىلەر مەن شەكپەندىلەر بىزگە پىسقىرىپ تا قارامايدى, كوزگە ىلمەيدى دەپ رەنىش بىلدىرگەنى بار مۇعالىم اعامىزدىڭ. كوزگە قوراشتاۋ كورىنەتىن وسى كىسىنىڭ ءتىلى ءمىردىڭ وعىنداي. سويلەتسەڭ ءتىلدىڭ مايىن اعىزىپ, ءوزىڭدى باۋراپ الادى, اۋزىڭدى اشىپ قالاسىڭ. كوپشىلىك باس قوسقان ءماجىلىس وتىرىستا بۇگىندە قال­تالىلار ساناتىنداعىنى قولپاش­تاپ, داستارقاننىڭ تورىنە وزدى­رىپ جاتسا, كەزىندە ەل اعاسى اتان­­عان, الگى ءبىر اعالار تومەننەن تابىلادى. ەلگە تانىمال ازامات دەپ ايدار تاعىلعان الگىلەر كوش باستاپ كوسەمسىپ جاتقانىن قايتەرسىڭ. ءماجىلىستىڭ سالتاناتتى ءساتىن باستاۋدى سولار ەنشىلەگەن. قازاقي ادەت-عۇرىپ سالت-ءداستۇردى بۇگىندە كوپشىلىك جۇرت ۇستانا بەرمەيدى. اعايىن-تۋما, دوس-جاران, قۇداندالى كىسىلەر, ناعاشى-جيەندەر اراسىندا قارىم-قاتىناس سۋىسىپ بارادى. بۇگىندە تۋما-تۋىس ءدام-تۇزىڭدى ءبولىسىپ جۇرگەن جولداس-جورالاردىڭ قۋانىشىڭا ورتاقتاسىپ, قۇتتى بولسىن ايتىپ كەلىپ-كەتىپ جاتقانى شامالى. تەلەفون شالۋعا دا جارامايتىندارى بار, شاقىرساڭ عانا كەلىپ, ەمەۋىرىن بىلدىرەدى. كوشىپ كەلىپ جاتقان اعايىن-تۋىس, قۇدا-جەگجاتقا بوساعا كورسەتىپ, ەرۋلىك بەرۋ سياقتى اتا-سالتى ۇمىتىلىپ بارادى. راس قىزمەت باسىندا بولسا, اعا-ىنىلەرىڭ, بالالارىڭ لاۋازىمدى قىزمەتتە بولسا, تانىسىپ بىلىسەيىك دەپ, جىك-جاپار بولىپ جاتقانى, كوبىنىڭ كوزدەيتىندەرى باقاي ەسەپ. مۇنى ايتاسىز اعايىن­دى­لاردىڭ, جاقىن ادامداردىڭ اراسىندا دا قارىم-قاتىناس ءماز ەمەس. كەمپىرى كوپتەن ناۋقاس دارمەن­باي دەگەن اعامىز بالدىزى مەن باجاسىنا اپالارىنىڭ كوڭىلىن سۇراپ, جاعدايىن بىلۋگە جاراماعانىنا رەنجىپ: «بۇلارعا نە دەۋگە بولادى, جارايدى باجانى قويايىن, سىڭلىسىنە نە بولعان.كارىپ بوپ جاتقان اپاسىنىڭ جاعدايىن بىلۋگە جاراماعانى ما؟» – دەگەنى بار. مىنە, ءبىزدىڭ قازاقي سيقىمىزدىڭ ءتۇرى وسى, ۇلكەندەر جاعى وسىنداي بولىپ جاتسا, كەيىنگىگە نە ايتپاق كەرەك. مۇنى ايتاسىز تۋما-تۋىستىڭ اراسىندا دا قارىم-قاتىناس ونشا ەمەس. ۇلكەنى كىشىسىن باۋىرىنا تارتىپ, كىشىلەرى ۇلكەندەرىن ارسالانداپ, اعالاپ جاتقاندارى سيرەپ بارادى. تۋىس ىزدەپ بارۋ اۋناپ-قۋناپ قوناقتا جاتۋ ۇمىت بولا باستادى. اعايىن-تۋمادان جىراقتا وسكەن قالا بالاسى «باۋىر, تۋىس, ەلىم, جەرىم دەگەن» ۇعىمنىڭ ءمان-ماعىناسىنا زەيىن قويىپ جاتقان جوق. ەلدەگى اتا-اجەلەرى بۇلار ءۇشىن قايمانا قازاق­تىڭ ءبىرى سياقتى بولۋى ءمۇم­كىن. «توماعا-تۇيىق كۇي كەشىپ, تىرشىلىك ەتۋ, جاقسىلىققا اپارماسى بەلگىلى. «ارالاسپاي تەك جاتسان, الىستايسىڭ جەگجاتتان», دەگەن اتالى ءسوزدى ەستە ۇستاعان ابزال. اينالا تولعان كوپ ادام, جاپادان-جالعىز مەن قالام, دەگەندەي, بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى جۇرەكجاردى سىر ايتىپ, جان دۇنيەسىن تۇسىنەر, وي-پىكىر بولىسەر, دوس-جار كوڭىلگە ءزارۋ. بۇگىنشە ايتساق, بيزنەسى بار, اۋقاتتى ازاماتتار, تۋما-تۋىس­تارىنا قارايلاسىپ, قولۇشىن بەرىپ جاتسا ءبىر عانيبەت ەمەس پە! جوق, جوق. ەرجىگىت, ەتەك-جەڭى كەڭ جىگىتتەر قاتارى بۇگىندە سيرەك, ۇساقتالىپ بارا جاتقان سياقتى. بىردە سىرلاس-زامانداستىڭ اكىم ءىنىسى سوعىمدى ساتىپ بەرگەنىن جانە ونىڭ بالەندەي بولماعانىن ايتىپ, رەنىش بىلدىرگەنى بار. انا جىلى باسىنا ءىس تۇسكەن ءبىر ازامات اياق استىنان قاراجات قاجەت بولعاندا, سىيلاسىپ, اعالى-ءىنىلى بولىپ, ارالاسىپ-قۇرالاسىپ جۇرگەن اعاسىنان قارىزعا اقشا سۇراپتى, الامىن دەپ بارعان عوي, اناۋ بولسا انانى-مىنانى سىلتاۋراتىپ مەسەلىن قايىرىپتى. اقشاسى بولا تۇرا بەرمەدى دەپ, كوپ ۋاقىت وكپەلەپ ءجۇردى اعاسىنا. بەرمەي كەتەدى دەپ, قورىقتى ما ەكەن؟ بۇل دا وتقا قاراپ وتىرعان ەمەس-ءتىن, تەك ءبىر قىسىل-تاياڭ شاقتا سۇراعان عوي. بۇرىن بالاڭ سەنى اسىرايتىن, قازىر سەن بالاڭدى بالاسىمەن قوسا اسىرايسىڭ. مۇنى ومىردە كورىپ تە, ەستىپ تە ءجۇرمىز. ولار اتا-انا­سىنىڭ از عانا زەينەتاقىسىنا, ازىن-اۋلاق مالىنا اۋزىن اشىپ وتىرعاندارى. پاتشاعارلار ءىشۋدى ۇناتادى, ماڭدايتەرىمەن ەڭبەك ەتۋگە مويىن جار بەرمەيدى, كەزدەيسوق تابىستى قالجاۋ ەتىپ جۇرگەنى. مۇندايلار نەكەن-ساياق بولسا ءبىر ءسارى عوي, كوبى تەپسە تەمىر ۇزەتىن جىگىتتەر. مۇنىمەن قالاي ەل, قالاي جۇرت بولامىز. ساپاربەك دەگەن كورشىمىز انا ءبىر بالاسىنان كورەسىنى كورىپ وتىرعانىن, ودان كوڭىلى ابدەن قالعانىن ايتىپ بوزداپ وتىر. ءتورت قابىرعاعا قامالىپ وتىر­عان كەمپىر-شالدىڭ دا كۇيى ايانىشتى. بۇلار اش-جالا­ڭاش ەمەس, قۇدايعا شۇكىر, زەينەتاقى­لارى وزدەرىنە مولىنان جەتەدى. ايانىشتى دەيتىنىمىز, نەمەرەلەرىن سۇيە الماي وتىر. سولاردى ايمالاپ قۇشۋعا زار. ءبىر قالادا تۇرسا دا, كەلىن-بالا سيرەك قاتى­ناسادى, سىلتاۋلارى – باياعى جۇمىس­باستىلىق. ال بالاسى بولسا, اتا-ەنەسىن اينالشىقتاپ, سولاردىڭ دەگەنىمەن جۇرەدى. بۇلارعا اتار تاڭنىڭ ارايلى, باتار كۇنىڭ مەرەيلى بولسىن دەپ ايتۋعا اۋزىڭ بارمايدى. تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن جاندار مۇنى كەلەمەج دەپ قابىلداۋى مۇمكىن عوي. بۇگىندە سالەم دە ساتۋلى دەگەن قالجىڭ بار. قالجىڭ ەمەس, شىنى سول. ۇلكەندى-كىشىلى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعاندار كىم-كورىنگەنگە سالەم بەرە بەرمەيدى. سالەم بەرۋدەن كىشىرەيىپ قالا­تىنداي كورەدى وزدەرىن. ءوزىڭ جال­پىل­داپ قوڭىراۋ شالىپ, اماندىق سۇراپ, مەرەكەڭمەن قۇت­تىق­تاماسان, سەنى نازارىڭا المايدى, شىندىق وسى. ارا-تۇرا ەكى ءۇش شالدىڭ باسى قوسىلىپ, ەسىلدىڭ جاعالاۋىندا سايران قۇراتىنىمىز بار, وتىرىپ وتكەن-كەتكەندى ەسكە الامىز. ءبىر­دە بۇرىن لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان بىزدەن جاسى اجەپتاۋىر كىشى كىسى قاسىمىزدان ءوتىپ بارا جاتتى. انادايدان ارينە ءبىزدى اڭعارعان دا شىعار. بىراق جانىمىزدان وتەر تۇستا باسىن تۇقىرتىپ, تومەن سالىپ, وتە بەردى. الگى جىگىتتى توق­تاتىپ, مۇنىڭ قالاي باۋىرىم, مىنا ۇلكەن اعالارىڭدى ەلەمەي, تۇك كورمەگەندەي ءوتۋىڭ قالاي؟ ءبىز سەنى سىرتتاي بىلەمىز, ءتاۋىر ازامات دەپ جۇرسەك, سالەم بەرۋگە دە جارامايتىن بولىپ شىقتىڭ عوي, دەپ نازىمدى ءبىلدىردىم. ءبىر وي ۇستىندە كەلە جاتىر ەدىم, اڭعارمادىم, كەشىرىڭىزدەر, ايىپ مەنەن دەپ كىناسىن مويىندادى. بۇعان دا راحمەت. قازىر توي-تومالاق كوپ, بارا­سىڭ, بىراق ءوز ورنىڭا وتىرا ال­مايسىڭ. بۇرىنىراق بارعاندار مەنەن ۇلكەندەر بولار-اۋ دەپ كەيىنىرەك وتىرۋدى بىلمەيدى. ۇلكەن كىسى كەلىپ جاتسا, قىمسىن­بايدى عوي پاتشاعار, بەزەرىپ وتىر­عانى بۇگىندە توي-تومالاقتا داس­تارقان باسىنا وتىرۋدىڭ وزىندىك ءداستۇرى قالىپتاسقان. ۇستەلىڭە ءتىزىم بويىنشا وتىراسىڭ, سولاي دەسەك تە وسى ۇستەلدىڭ ءوز ءتورى بار عوي. قازاقي ءجون بويىنشا ۇلكەندەر جوعارى وتىرۋى كەرەك. بىردە قادىرلى قۇدامىزدىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە 10 جىل تولۋىنا وراي بالالارى اس بەردى. تورگى ۇستەلدە وتىرمىز, جان-جاعىما كوز تاستاپ قويامىن. تومەنگى ۇستەل باسىنداعى ۇلكەن كىسىگە كوزىم ءتۇستى. قاسىمداعى ءوزىن ەل اعاسى دەپ بىلەتىن قاريادان: «انا اقساقال وسى اۋىلدىڭ ادامى ما, تومەندە قالدى-اۋ», دەپ ەدىم, الگى كورشىم «وسى اۋىلدىڭ شالى عوي», دەپ قومسىنا سويلەدى. ءيا, توي دەگەننەن شىعادى, توي تويلاۋ جاقسى عوي, ەگەر ونى قالتاڭ كوتەرسە. اتتىلىعا ەرەمىن دەپ, جاياۋدىڭ تاڭى اتتى دەيتىن بە ەدى؟ كەيبىرەۋلەر نامىسىنا باسىپ, تويىن دۇرىلدەتىپ وتكىزۋگە بارىن سالادى. مەن بالەنشەدەن كەممىن بە دەپ قارىزدانىپ, قاۋعالانىپ توي وتكىزىپ جاتادى كەيبىر بەي­باق­تار. قوستاناي وڭىرىندە جۇرتتىڭ كوبى توبىلدىڭ كوركەم تابيعات اياسىندا ورنالاسقان «اق شاڭىراق» مەيرامحاناسىندا وتكىزۋگە قۇمار. سوڭعى كەزدە توي دەگەن شاشىلۋ ەمەس, قۋانىشىڭدى ءبولىسۋ دەپ ءجۇر. سولايى سولاي عوي, الايدا اركىم شاما-شارقىنا قاراپ قيمىلداسا دەيمىز. قازاق كىم كورىن­گەندى كولدەنەڭ كوك اتتىنى دا شاقىرىپ جاتادى. اعايىن-تۋما, ەڭ جاقىن باۋىرلاردى دوس-جاراندى شاقىرىپ, قۋانىشىڭدى بولىسكەنگە نە جەتسىن. تويعا بارىپ كەلدىك دەسە, قانشادان بولدى دەپ سۇراپ جاتقانى. تويدىڭ باعامى وعان قاتىسقان ادامداردىڭ سانىمەن بەرىلەتىن بولدى. سايىپ كەلگەندە ايتپاعىمىز, كورپەڭە قاراپ كوسىل. كوپ جىل قازاق كسر مينيستر­لەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقارعان, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى نۇرتاس وڭدا­سىنوۆتىڭ ايەلى ورىس بولعان عوي. ءومىر بويى سىيلاسىپ وتكەن ەكەن. سول كىسى بالالارى ەسكەندىر مەن گەنناديدى «جوعالتتىم» دەپتى. «ولار قازاقي رۋحتان ۇلتتىق تۇسىنىك-تۇيسىكتەن, ءتالىم-تاربيەدەن, سالت-داستۇردەن ماقۇ­رىم قالدى. وسى ءۇشىن حالقىمنان كەشىرىم سۇرايمىن دەپ جازىپتى. بالا تاربيە­لەۋدە كەمشىلىك جىبەرگەنى ءۇشىن حالقىنان كەشىرىم سۇراعان جالعىز وڭداسىنوۆ شىعار. ال مۇندايلار ەلىمىزدە جەتىپ-ارتىلادى ەمەس پە. جوعارى شەندىلەر بالالارىن تەك ورىسشا وقىتۋدى, تەك شەتەلدە ءبىلىم الۋىن ماقسات ەتكەن. بىلەدى دەگەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل پاتشاعارلار قازاق اتانۋدى قورسىناتىن كورىنەدى. ايەل تۋرالى ەسكى كوزقاراستان ءبىزدىڭ قازاق ءالى ارىلا الماي كەلەدى. بىرەۋدى ۇناتپاسا, قاتىن سياقتى دەپ داتتاپ جاتقانى «ايەل­دىڭ شاشى ۇزىن, اقىلى قىسقا», دەپ كەمسىتەتىنىن قايتەر­سىڭ. وسى جەردە «الىپ انادان تۋادى» دەگەن اتالى ءسوز ويعا ورا­لادى. قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى تۇرماعامبەت ىزتىلەۋوۆ: «ايەل جەر­دەن شىققان جوق, ول دا ەركەك­تىڭ بالاسى, ەركەك كوكتەن تۇسكەن جوق, ايەل ونىڭ اناسى», دەگەن ەكەن. جان جولداسى جارىن ارداق تۇتىپ ايالاپ, قادىرلەي بىلەتىن جاندار ناعىز باقىتتى بولسا كەرەك. ەدىگە بي ايەلدىڭ ادال بول­ماعى دا, نادان بولماعى دا ەركەك­تەن, ايەلدىڭ سىمباتتى بولۋى دا, قىم­باتتى بولۋى دا ەركەكتەن دەگەن عوي. بىلە-بىلگەن ادامعا وتباسى شات­تىعى, ىنتىماعى مەن اۋىز­بىرلىگى جىگىتتەرگە شاڭىراق قوجا­سىنا بايلانىستى. وتباسى تىرشىلىگى, بالا تاربيەسىمەن اينالىسىپ وتىرىپ-اق اۋلەتتىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن بەكەمدەپ, اقىل پاراساتى مەن ولاردى ۇيىتىپ, سۇيىكتى جارىنىڭ الاڭسىز قىزمەت ەتۋىنە قامقورلىق جاساي بىلەتىن ايداي سۇلۋ كەلىندەر بارشىلىق. جاراسىمدى جۇبايلىق سىيلاستىق بۇلاردى تۋما-تۋىستارى, جورا-جولداستارى ورتاسىندا ەرەكشەلەپ تۇراتىنىن ايتقان ءجون. بۇگىندە بيلىك باسىندا جۇرگەن ازاماتتار قاراقان باسىنىڭ قامى­نان ءالى قاشا الماي جۇر. ولار اق­شا­نىڭ ق ۇلىنا اينالىپ بارا جات­قانعا ۇقسايدى. ەڭ جامانى دول­لار كورىنسە ءبارىن ۇمىتىپ, قانداي قىلمىسقا بولسا دا بارۋعا ءازىر. ءبىرازى قىلمىسقا ۇرىنىپ, تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا ءجۇر. بايلىق جاقسى عوي, باي بولعانعا نە جەتسىن. تەك وعان ادال ەڭبەك, ماڭدايتەردى توگىپ جەتسە دەگىمىز كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, كوبى وعان جان قيناماي جەتكىسى كەلەدى. وسىلاي كەتە بەرسە نە بولادى. ەڭ جامانى «بالىق باسىنان ءشى­ريدى» دەگەندەي, ەل سەنىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ قىلمىسقا بوي ۇرۋى وكىنىشتى-اق. ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى, ىنتىماقتى ەڭبەكتە, اۋىزبىرلىكتە ەكەنى بەلگىلى. ال ءبىز وسىعان ءزارۋ­مىز. تالانتتىسى باسشى, تالاپتىسى قوسشى بولىپ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, ۇيىسىپ ەڭبەك ەتسە – قۇت بەرەكە دارىعان قۋاتتى دا, ىرگەلى ەل بولارىمىز حاق. جاراتقان يەم وسى جولدا ءبىزدى قولداپ, قورعاي ءجۇر دەپ تىلەيىك. قاناپيا مىرزاعوجين, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. استانا.